جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس: «لاستاۋشى تولەيدى جانە تۇزەتەدى»

كودەكس جاڭا تەحنولوگيا ەنگىزۋدى مىندەتتەيدى

قوعامدىق ۇيىم وكىلدەرى شالقار كولىن تازارتۋ مەن كوكجيدە تۇششى سۋ قورى باسسەينىن ساقتاپ قالۋدى, اقتوبەدەگى اتموسفەرالىق اۋا ساپاسىن جاقسارتۋدى,  اۋا لاستاۋشى كاسىپورىنداردىڭ ەكونو­مي­كالىق قىزمەتىن شۇعىل رەتتەۋدى كۇن تار­تىبىنە قويدى. جيىنعا وبلىس اكىمى وڭداسىن ورازالين, وڭىردەگى ءىرى  كاسىپورىندار باسشىلارى, ءماسليحات دەپۋتاتتارى, تاۋەلسىز ەكولوگتەر مەن قوعام بەلسەندىلەرى قاتىستى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى 2 قاڭتاردا قول قوي­عان جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستە شيكى­زات ءوندىرشى كومپانيالار مەن ءىرى كاسىپ­ورىنداردىڭ قورشاعان ورتانى قور­عاۋداعى مىندەتتەرى ناقتىلانعان. «1950-1960 جىلدارى ىسكە قوسىلعان ءىرى كاسىپ­ورىندارعا وزىق قولجەتىمدى تەحنو­لو­گيانى ەنگىزۋ مىندەتتەلىپ, ولار­دىڭ قور­شاعان ورتاعا كەلتىرگەن زياندى ارە­كەت-
تەرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ قاراستىرىلعان.

باسقاشا ايتقاندا, بۇرىنعى زاڭ جوباسى بويىنشا لاستاۋشى كاسىپورىندار تابيعاتقا كەلتىرىلگەن زالالدارىن ايىپپۇل ارقىلى وتەپ, ودان كەيىن دە بۇلدىرە بەرەتىن بولسا, جاڭا كودەكس تالاپتارى بويىنشا ايىپپۇل تولەمدەرى تىم قىمباتقا تۇسەتىندىكتەن  وندىرىسكە  جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە ءماجبۇر بولادى», دەدى جاڭا كودەكستىڭ ماقساتى مەن مىندەتتەرى جونىندە ۆەدومستۆو باسشىسى م.مىرزاعاليەۆ.

مينيسترلىكتىڭ ەكولوگيالىق رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى زۇلفۇحار جولداسوۆ وسى قۇجاتتىڭ «لاس­تاۋ­شى تولەيدى جانە تۇزەتەدى» قاعيداتىنا ەگجەي-تەگجەيلى توقتالدى.

مۇن­دا تابي­عاتتى ءبۇلدىرۋشى ءىرى كاسىپورىن­داردىڭ ەڭ وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋى, تابيعات قورعاۋ ءىس-شارا­لارىنا بيۋدجەت قاراجاتىن ماق­ساتتى تۇردە جۇم­ساۋ, ۇز­دىك حا­لىقارالىق تاجىريبە نەگىزىندە ەكو­لوگيالىق تالاپتاردى قاتاڭ­داتۋ, مو­ني­تورينگتىڭ اۆتو­ماتتان­دىرىلعان جۇيەسىن ەنگىزۋ جانە ءوندىرىس پەن تۇتىنۋ قالدىق­تارىن باسقارۋدى جەتىلدىرۋ, ونىڭ ىشىندە waste to Energy ەنگىزۋ جولدارى ناق­تىلانعان.

ايماقتاعى كۇردەلى ماسەلەلەر

ءوڭىر باسشىسى و.ورازالين جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس نورمالارىنا ساي­كەس شەشىلۋى ءتيىس كۇردەلى ماسەلەلەر تا­بيعات جاناشىرلارىمەن بىرلەسە تالداپ-ساراپتاۋ نەگىزىندە ازىرلەنگەنىن حابارلادى. اقتوبەلىكتەردى الاڭ­داتقان نەگىزگى ماسەلەلەر: «تاريحي وندىرىستىك قال­­­دىقتاردى» جويۋ, قالا توڭىرەگىندە بەي-بە­رەكەتسىز جينالعان قاتتى تۇر­مىستىق قالدىقتاردان ارىلۋ, ەلەك وزەنىن تازارتۋ, قالا اۋماعىنداعى جاسىل جەلەك بەل­دەۋىن قورعاۋ جانە كوبەيتۋ. ەڭ كۇر­دەلى ماسەلە – اقتوبە قالاسىنىڭ اتموسفەرالىق اۋا ساپاسىن جاق­سارتۋ. اۋاداعى كۇكىرت ديوكسيدى مەن فورمالدەگيد مولشەرىن تىم ءوسىرىپ, وبلىس ورتالىعىن ەلىمىزدەگى ەڭ اۋاسى لاس قالالاردىڭ «قارا تىزىمىنە» ەنگىزگەن نەگىزگى لاستاۋشىلار – «اقتوبە فەرروقورىتپا زاۋىتى» مەن حروم قوسىندىلارى زاۋىتى.

قالا اكىمى اسحات شاحاروۆتىڭ حابارلاۋىنشا, قالا ەكولوگياسىن جاقسارتۋ ءۇشىن كارىز تازارتۋ قوندىرعىلارىن جاڭارتىپ, قوقىستان ارىلتىپ, جاعىمسىز ءيىستى جو­يىپ, جاسىل جەلەكتەردى كوبەيتۋ كەرەك. بيىل قالاداعى كارىز سۋلارى جينالاتىن نەگىزگى تازارتۋ بەكەتىندەگى زياندى شو­گىندىلەر ميكروبيولوگيالىق ادىسپەن تازارتىلادى. وعان قا­لالىق بيۋدجەتتەن 225 ملن تەڭگە ءبولىندى. جىل سايىن اپتاپ ىستىقتا ەسكى قوقىس پوليگونى مەن سپيرت قالدىقتارى توگىلەتىن اۋماقتان قالاعا جاعىمسىز ءيىس تارالادى. قالاداعى اراق-شاراپ زاۋىتتارى سپيرت قالدىقتارىن قالا شەتىندەگى 30 گەكتار اۋماققا توگەدى. بيداي قالدىقتارى ارالاسىپ ساسىپ جاتقان «سپيرت كولىن» تازارتۋعا قالدىق يەلەرى دە مۇددەلى ەمەس. ەندى قالا باسشىسى وسى زاۋىتتاردىڭ «سالىق بازاسىنا قوساتىن ۇلەسى قوماقتى بولعاندىقتان» قالدىق كولدىڭ اۋماعىن كەڭەيتۋ ءۇشىن قوسىمشا 5 گا جەر تەلىمىن بەرۋگە دايىن.

قالادا قوقىس كوپ. اقتوبەدە 4 كومپانيا كۇنىنە 400-450 توننادان شىعارسا دا قوقىس ازايار ەمەس. ويتكەنى ارناۋلى كولىك جەتىسپەيدى. ونىڭ ۇستىنە, قالا تۇر­عىندارىنىڭ 40%-ى وسى قىزمەت ءۇشىن اقى تولەۋگە اسىعار ەمەس. 3500 قو­قىس كون­تەينەرى جەتىسپەگەندىكتەن, قالا بيۋد­جەتىنەن قوسىمشا 950 مەتالل كونتەينەر ساتىپ الۋعا قارجى ءبولىندى. بىلتىر 124 گا اۋماقتان 419 بەي-بەرەكەتسىز قوقىس الاڭى تازارتىلدى. قالاداعى بارلىق جاسىل جەلەكتىڭ ورتاق مالىمەت بازاسىن جاساۋ ءۇشىن سكۆەر مەن ساياباقتاعى, قالا شەتىندەگى جاسىل جەلەك قورى تۇگەندەلەدى. بىلتىر قالالىق تۇرعىن ءۇي شارۋاشىلىعى مەكەمەسى اعاشتار مەن بۇتانىڭ 55 ءتۇرىن تىزىمگە ەنگىزدى. كوگالداندىرۋ جۇمىستارى جەر قارايعان سوڭ باستالادى. بيىل 250 مىڭ گەك­تارعا كوك ءشوپ, اعاش پەن بۇتا كو­شەتتەرى, 45 مىڭ گەكتارعا گۇلدەر ەگىلەدى. قالانى كوگالداندىرۋ جۇمىستارىمەن اينالىساتىن مەكەمەلەرمەن 3 جىلعا كەلىسىمشارت جاساسادى. جەكە سەرىكتەستىكتەر جاسىل جەلەكتى وتىرعىزىپ قانا قويماي, جاز بويى كۇتىپ-باپتاۋعا مىندەتتى. قالا بيۋدجەتىنەن قارجى ۇنەمدەۋ ءۇشىن 25 مىڭ گەكتارعا كوپجىلدىق گۇلدەر ەگىلەدى. ەلەك وزەنىن تازارتۋ جۇمىستارىنىڭ تەحنيكالىق نەگىزدەمەسىن «قازسۋشار» رمك اقتوبە وبلىستىق فيليالى دايىنداپ بەرە الماي وتىر. ويتكەنى اقتوبەدە تاجىريبەلى گيدرولوگ ماماندار جوق.

اقتوبە وبلىستىق ءماسليحا­تىنىڭ دە­­پۋتاتى ەۆگەني لازارچۋك اسا قا­ۋىپ­تى قال­دىق­تاردى, سونىڭ ىشىندە مەدي­تسي­­نا­لىق قالدىقتاردى قالانىڭ ءار جە­رىنە بەي-بەرە­كەتسىز تاس­تاعانداردى انىق­تاۋ ماق­سا­تىندا جۇرگىزىلگەن رەيد قورى­تىندىسىن باياندادى. وكىنىشكە قاراي, تۇرعىنداردىڭ اراسىندا قوراسىنان شىق­قان قوقىستارىن كەز كەلگەن قالتارىسقا توگە سالاتىن مادەنيەتسىزدەر وتە كوپ. تابي­عاتتى بۇلدىرۋشىلەردى تەك ۇلكەن كو­لەم­دەگى ايىپپۇلدارمەن عانا توقتاتۋعا بولادى. ول ءۇشىن تابيعات قورعاۋشى پوليتسەيلەر شتاتىن كوبەيتۋدى ۇسىندى دەپۋتات. قازىر اقتوبە قالاسىندا تابيعات قورعاۋشى پوليتسەي شتاتى ەكى بىرلىك قانا. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك نىساندارى دا تەحنيكالىق لاس سۋلار مەن زياندى قالدىقتاردى ورتاعا كارىز جەلىسىنە اعىزىپ بۇلدىرۋدەن قالىسپاي وتىر. كاسىپكەرلىك نىساندارىن تەكسەرۋگە موراتوري جاريا­لان­عاندىقتان, ولاردىڭ سانيتارلىق تالاپتاردى ورىنداپ, تەحنيكالىق سۋداعى زياندى شىعارىندىلار مولشەرىن شەكتىك دەڭگەيدەن اسىرماۋىن باقىلاۋ مۇمكىن ەمەس.

14 ملن توننا حروم قالدىعى جاتىر

اقتوبە قالاسىنىڭ اتموسفە­رالىق اۋا ساپاسىن نەگىزگى لاستاۋشىلار – «قازحروم» اق-نا قاراستى اقتوبە فەرروقورىتپا زاۋىتى مەن اقتوبە حروم قوسىندىلارى زاۋىتى. ەندى جاڭا ەكولوگيالىق كودەكسكە سايكەس وسى زاۋىتتار وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ باعدارلاماسىن قابىلداپ, زياندى شىعارىندىلار كولەمىن ازايتۋى ءتيىس. ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى بىلتىر اقتوبەگە كەلگەن ساپارىندا كاسىپورىن باسشىلىعىنا وسى تالاپتاردى ورىنداۋدى مىندەتتەگەن. «قازحروم» اق پرەزيدەنتى ارمان ەسەنجولوۆ پاۆلودار وبلىسىنداعى اقسۋ فەرروقورىتپا زاۋىتى زيان­دى شىعارىندىلارىن جىلىنا
8 مىڭ تونناعا, اقتوبە فەر­رو­قورىتپا زا­ۋى­تى 3,8 مىڭ تونناعا ازايتۋ ماق­ساتىنداعى جۇمىستارىن باياندادى. 2030 جىلعا دەيىن «قازحروم» كومپانياسىنا قاراستى بارلىق كاسىپورىن جاڭا تەحنولوگيامەن قايتا جاراقتاندىرىلىپ, ناتيجەسىندە اۋاعا شىعارىلاتىن زيان­دى قالدىقتار مولشەرىن 40%-عا ازايت­پاق. مينيستر م.مىرزاعاليەۆ 1943 جىلى اقتوبە فەرروقورىتپا زاۋىتى اشىل­عان كەزەڭنەن بەرى توقتاۋسىز جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان №1, №2 بالقىتۋ تسەح­تارىنىڭ گاز تازارتۋ قوندىرعىلارىن قايتا جاراقتاندىرۋ جوباسىن سۇرادى. كومپانيا پرەزيدەنتىنىڭ حابارلاۋىنشا, №1 تسەحقا اۋا-گاز قوسپاسىن رەتتەيتىن تومەنگى زونتتاعى پەشتەر ورناتىلىپ, №2 تسەحتىڭ گاز تازارتۋ قوندىرعىلارى ەلەكتر توگىنا اۋىستىرىلادى. تسەحتاردىڭ ەسكى پەشتەرى جاڭارتىلعاننان كەيىن زاۋىت مۇرجالارىنان اۋاعا تارالاتىن زياندى زاتتار مولشەرى 2023 جىلدىڭ باسىندا 35%-عا ازايادى دەپ سەندىردى ا.ەسەنجولوۆ.

سونىمەن قاتار وسى كوم­پا­­­­نيا مەن­شىگىندە 1991 جىل­­­­­­­­دان­ بەرى جينالعان 14 ملن­­ توننا حروم ءوندىرىسىنىڭ قال­­­­­­­­­­دى­­عى بار. وعان حرومتاۋ قالا­سى­­­­نىڭ ىرگەسىندە 1973 جىلدان باس­تاپ تاۋ بولىپ ۇيىلگەن 4,5 ملن توننا كەن بايىتۋ ءوندىرىسىنىڭ قالدىعى تاعى قوسىلادى. وتكەن جىلدان باستاپ حروم كومپانياسى قالدىقتارىن قايتا وڭدەۋ ارقىلى التى ۆالەنتتى, ءۇش ۆالەنتتى حروم قالدىقتارىنان بىرتىندەپ ارىلۋ جۇمىستارىن باستادى. 2019 جىلى 50 مىڭ, 2020 جىلى 100 مىڭ توننا قالدىق قايتا وڭدەۋگە شىعارىلدى. 2021 جىلى 150 تونناسى وڭدەلەدى.

«بىلتىر كومپانيا باس­شى­­لىعىمەن كەزدەسكەندە وسى زاۋىتتىڭ №1 بالقىتۋ تسەحىنا گاز تازارتۋ قوندىرعىسىن سالۋدى ۇسىنىس ەتكەنبىز. بۇل جول­عى ساپارىمىزدا كاسىپورىن باس­شىلىعىنىڭ تابيعات قورعاۋ شارالارىن جەدەلدەتىپ, زاۋىتتا اۋا­عا تارالاتىن زياندى زاتتاردى جىبەر­مەيتىن سۇزگىشتەر ورناتۋدى باستاعانىن كوردىك. اقتوبەلىكتەر قايتا وڭدەۋ ماقساتىندا كومپانيادان قالدىقتاردى الىپ, بىراق مىندەتتەرىن ورىنداماعان ءۇش سەرىكتەستىكتىڭ قىزمەتىنە شاعىم­دانىپ وتىر. ولار ءوز مىندەتتەرىن ءالى كۇنگە دەيىن ورىن­داماسا, «قازحروم» اق-ى قالدىقتارىن قاي­تىپ السىن», دەگەن تالاپ قويدى مينيستر. وعان «ەكى سەرىكتەستىكتىڭ مەنشىگىندەگى قالدىقتاردى قايتا تاسىپ الدىق. ءۇشىنشىسى كەرى الىپ كەتۋىمىزگە قارسى, «وڭدەيمىز» دەپ وتىر. قايتا وڭدەي السا, وندا ماسەلە جوق. ال كىدىرتەتىن بولسا, كەرى الىپ كەتەمىز», دەپ جاۋاپ بەردى ا.ەسەنجولوۆ.

شالقار كولىن قالپىنا كەلتىرۋ مەن كوكجيدەدەن ايىرىلۋ

حالىقارالىق «نەۆادا-سەمەي» قوز­عالىسى باتىس قا­زاقستان ايماعى في­ليالىنىڭ ديرەكتورى ىزىمعالي كو­بەنوۆ مينيسترلىكتىڭ شالقار كولىنىڭ ءتۇبىن تازارتۋ جۇمىستارىن قول­­داعانىنا ريزاشىلىعىن ءبىل­دىردى. ەندىگى ماسەلە مۇعالجار اۋدانىنداعى مۇناي كەن ورنى اۋماعىندا قالعان كوكجيدە تۇششى سۋ قورىنىڭ ساقتالۋى. قازىر 84 مىڭ گەكتار اۋماقتاعى ساپالى تۇششى سۋ قورىنىڭ 45 مىڭ گەكتارى عانا قالدى, جارتىسىن مۇناي كومپانيالارى لاستاپ تاستادى. بۇل جەردەن «سنپس-اقتوبەمۇنايگاز» اق, «كمك مۇناي» مەن «فيرما ادا ويل» جشس-ءى مۇناي وندىرەدى. «كوكجيدە – قۇم, تابيعي سۇزگىش. مۇندا قىستا تۇسكەن قاردىڭ 90 پايىزى بىردەن ەرىپ, توپىراقققا تەز سىڭەدى. سول سياقتى جازعى, كۇزگى, كوكتەمگى جاۋىننىڭ 97 پايىزى دا تەز سىڭەتىن قاسيەتى بار. مۇناي كومپانيالارىنىڭ جىرتقىشتىق ارەكەتىنەن ەلىمىزدىڭ باتىس وبلىستارىن تۇششى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە قۋاتى مولىنان جەتەتىن كوكجيدە سۋ باسسەينىنىڭ 45 مىڭ گەكتارى عانا قالدى. كوكجيدەدەن ايرىلساق, تەحنوگەندىك اپاتقا تاپ بولامىز», دەدى ءى.كوبەنوۆ.

«اقتوبە – ادالدىق الاڭى» جوبالىق كەڭسەسىنىڭ جەتەكشىسى اقىلجان تەلەۋوۆ ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىز تەحنولوگيانى قولدانۋ مەن تابيعي رەسۋرستاردى ءتيىم­دى پايدالانۋعا كوشە باس­تاۋى العا باسۋ دەپ باعالادى. وڭىر­لەردە بارلىق ەكولوگيالىق ما­لىمەتتەر توپتاستىرىلعان اق­پاراتتىق پلاتفورما كەرەك. وسى كارتاعا جانۋارلار مەن وسىم­دىكتەر دۇنيەسىنە قاتىستى بار­لىق دەرەك جيناقتالسا, ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق احۋالىنا قاتىستى عىلىمي بازا قالىپتاسادى دەگەن پىكىر ايتتى. قورشاعان ورتاعا اسەرى بار كاسىپورىندار مالىمەتى جيناقتالعان ورتاق اقپاراتتىق رەسۋرس اۆتوماتتاندىرىلعان موني­­تورينگ جۇرگىزۋ جولىمەن ەكولوگيالىق نورمالاردى بۇزعان­داردى باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەگەن پىكىردە.

400 ملن جىل بۇرىنعى ەجەلگى جانارتاۋ ورنى

ا.تەلەۋوۆ ينجەنەر-گەولوگ ۆلادي­مير يۋريشتىڭ مۇعالجار تاۋىندا ەرەكشە قورعالاتىن اۋماق جاساۋ تۋرالى ءوتىنىشىن جەتكىزدى. ۇزاق جىلدار بويى وسى وڭىردە گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى گەولوگى, رف ۋرال مينەرالدى عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, 90 جاستاعى رەسەيلىك عالىمنىڭ اماناتى مىناۋ: «مۇعالجار ەجەلگى شوككەن تاۋ عانا ەمەس, 400 ملن جىل بۇرىنعى اشىق ۆۋلكان ورنىن ساقتاپ قالعان كيەلى جەر». اكادەميك ەجەلگى ۆۋلكان ورنى – بوقتىباي شوقىلارىنىڭ قيىرشىق تاس وندىرەتىن اۋماققا اينالىپ كەتكەنىنە ەرەكشە الاڭ­دايدى. ۆەدومستۆو باسشىسى م.مىر­زاعاليەۆ: «راس, وڭىردە شەشى­مىن تاپ­پاعان ماسەلەلەر كوپ. شالقار كولىن قالپىنا كەل­تىرۋ جونىندەگى وبلىس اكىمى وڭ­داسىن ءورزاليننىڭ باستاماسىن ءبىز قولدادىق. ويتكەنى بۇل تەك اقتوبە وبلىسى تۇرعىندارى ءۇشىن ەمەس, بۇكىل ەلگە كەرەك جوبا. شالقار – ەرەكشە كول. كوكجيدەنى دۇرىس كوتەردىڭىز. ول دا ءوز شە­شىمىن تاۋىپ جاتىر. 2019 جىلدان بەرى كوكجيدە سۋ كەن ورنىنىڭ با­لانسىن زەرتتەۋگە كىرىستىك. قا­زىرگى ۋاقىتتا مۇناي ۇڭعىلارى تەك­سەرىلىپ جاتىر. وسى جىلدىڭ سوڭىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن اياقتايمىز. الداعى ۋاقىتتا كوك­جيدە سۋ قورى اۋماعىن كەن ورنى­نىڭ بالانسىنان الۋ كەرەك», دەپ قورىتىندىلادى.

مينيستر قورشاعان ورتانى قورعاۋ­داعى بەلسەندىلىكتەرى ءۇشىن ءوڭىر تۇرعىن­دارىنا العىسىن ءبىلدىرىپ, جيىندى قورى­تىن­دىلادى.

اقتوبە وبلىسى