قوعام • 07 ءساۋىر، 2021

تاشكەنت اسىپ، امان قالعان

1365 رەت كورسەتىلدى

ءار جەردى ءبىر تۇرتكىلەپ جۇرگەن ەكەۋ اكەسى مەن شەشەسى تاپسىرىپ كەتكەن ۇرانى كۇزەتىپ وتىرعان ۇكىدەي عانا قىزدى قاعىپ جىبەرىپ، استىنداعى ەتتى الدى دا كەتتى... سوناۋ وتىزىنشى جىلداردىڭ وسى ءبىر كورىنىسى بۇگىندە توقساننىڭ جەتەۋىنە كەلىپ وتىرعان دامەش اجەيدىڭ ءالى كوز الدىندا.

ۇيىسىپ وتىرعان قازاقتىڭ قابىر­عاسىن قاقىراتا سوگىپ كەتكەن اشتىقتىڭ زاردابى ءالى تولىق ايتىلا قويعان جوق. ۇلت كوسەمى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ء«الحامدۋللا، 6 ميلليون قازاقپىز» دەگەنىنە دە ءبىر عاسىردان اۋىپتى. الاپات اشتىق، سۇراپىل سوعىس بولماعاندا قازاق الدەقاشان-اق قابىرعالى قالىڭ ەلگە اينالارى انىق ەدى.

وسى تاقىرىپتى زەرتتەپ جۇرگەن جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى ساعات ءجۇسىپ سىر بويىندا 1917 جىلى تاعى ءبىر اشارشىلىق بولعانىن جازادى. بۇل تۋرالى دەرەكتەرگە 1917-1919 جىلدارى پەروۆسك سوۆ­دەپىنىڭ العاشقى توراعاسى، قاندىقول يوسيف گەرجود جايلى كىتاپ جازعان كە­­زىندە اشىق دەرەك كوزدەرىنەن قانىق بولعان ولكەتانۋشىنىڭ مالىمەتىنشە، وسى جىلدارى سىر وڭىرىندە مىڭداعان ادام اشتىقتان كوز جۇمىپتى. ال 1931 جىلى قازاق دالاسىنا قايتا ورالعان الاپات اشتىقتىڭ كوزى ءتىرى كۋاگەرى – بۇگىندە توقساننىڭ جەتەۋىن تولتىرىپ وتىرعان دامەش جانقوجاقىزى.

دامەش اجەنىڭ بالالىق شاعى وتكەن جەر – قازىرگى جالاعاش اۋدانى اققۇم اۋىلىنىڭ ماڭى. اعايىن-تۋعان تۇراتىن شاعىن اۋىل بەرەكەسى ۇيىعان ەل ەدى. باي­دى قۇبىجىق قىلىپ كورسەتكەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ ساياساتى، ايتپەسە ولار ەلدەگىگە ەس، سىرتتاعىعا سەس بولعان ازاماتتار ەدى عوي. باي دەمەكشى، اۋىلدا تولەباي دەگەن اۋقاتتى كىسى تۇردى. سول ءۇيدىڭ قىز­دارىمەن تۇيە بويىنداي شوم قورالار ماڭىندا وينايتىن. ءبىر كۇنى ادەتتەگىدەي ويىنعا جينالعان بۇلاردى جىڭعىل مەن شەڭگەلدى ارالاستىرا توقىعان قورانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىن ءتىنتىپ جۇرگەندەر شوشىتىپ ەدى. كەيىن ويلاسا كامپەسكە دەگەنىڭ سول ەكەن. كوپ ۇزاماي تولەباي جەر اۋدارىلىپ، بالا-شاعاسى توز-توز بولىپ كەتتى.

ءوز اكەسى اعىباي دا شارۋاعا مىعىم، ءبىر ءۇيلى جاندى اسىرايتىنداي دوڭگەلەك داۋلەت بىتكەن جان ەدى. سول تۇستا-اق تاشكەنت اسىپ، ساۋدا جاساپ، ول جاقتان اكەلگەنىن پۇلعا اينالدىرىپ تىنىم تاپپايتىن. كوپ ۇزاماي بۇلاردىڭ دا بەرەكەسى كەتە باستادى. سىرتتان كەلگەن بەلسەندىلەر ءۇي-ءۇيدى تىنتكىلەپ، اياداي عانا اۋىلدىڭ ويران-توپىرىن شىعارىپ ەدى. ەلدىڭ ىشىنە اشتىق كىرە باستاعان سوڭ بۇلار جالاعاشقا قاراي ويىستى. 

– بەلسەندىلەر جالاعاشتا دا تولىپ ءجۇر ەكەن. سولار جۇرتتىڭ تاپقانىن تارتىپ الماسا، استىق ەگىپ، مال ۇستايتىن ەل اشتىق دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلمەس تە ەدى. اكەمنىڭ ءىنىسى اقجىگىت قامىس ورىپ، ودان ماردان توقيتىن. شەشەم مامىش ەرى مەن قاينىسىنىڭ تاپقانىن ۇقساتىپ جاراتا الاتىن تياناقتى جان ەدى. اقجىگىت اعامنىڭ اۋلاعان بالىعىن ماردانعا سالىپ، تۇيەگە ارتىپ اكەلەتىنى ەسىمدە قالىپتى. بەلسەندىلەر ەندى سول اعامنىڭ ىزىنە ءتۇستى. بالىعىن ۇيدەن كەلىپ تارتىپ اكەتەدى، بولماسا اڭدىپ تۇرىپ جولدان ۇستاپ الاتىن، – دەيدى الاپات اشتىقتىڭ كۋاگەرى.

وتىزىنشى جىلدىڭ قاتتى قىسى ونسىز دا تيتىقتاپ وتىرعان جۇرتتى تۇرالاتىپ كەتتى. سول جىلى بۇلاردىڭ ۇيلەرىنە جا­قىن تامداردىڭ بىرىنەن ەستىلگەن داۋىس تۇلا بويدى تۇرشىكتىرەردەي ەدى. ول اش­تىق تىرناعىنا ىلىككەندەردىڭ جان ىشقىنىسى ەكەنىن كەيىن ۇقتى عوي. سودان باستاپ اۋىلدا بوساپ قالعان باسپانالار كوبەيە باستادى.

ءار ءۇيدى تالعاجاۋ ەتەر تاماعىن تى­مىس­­كىلەپ تاۋىپ الاتىن بەلسەندىلەر جيى­لەدى. ۇلكەندەر جوق كەزدە سوندايلار بۇلاردىڭ ۇيىنە دە كەلگەن. اۋەلگىدە ەشتەڭە تاپپاي قايتىپ ەدى، كەيىن كەلگەندە اكەسى قازعان ۇرانى قاراۋىلداپ وتىرعان مۇنى قاعىپ جىبەرىپ، استىنداعى ءبىر قاپ ەتتى ارقالاپ اكەتتى. 

وسىدان كەيىن اكەسى اعىباي بۇلار­دى ىزىنە ەرتىپ، تاشكەنتكە تارتتى. ساپى­رىلىسقان جۇرتتىڭ اراسىنان جىلىستاي ءوتىپ، پويىزعا ارەڭ ىلىنگەنى ەستە. ۇل­كەندەر بۇعان ۇزاق جولدىڭ بويىندا بۇ­راتىلىپ جاتقانداردى كورسەتپەۋگە تىرىسادى. ءبىر ايالداعان تۇستا ۆوكزالداعى اجەتحاناعا ەرتىپ بارعان. سونىڭ بىرىندە ءۇيىلىپ جاتقان ادامداردىڭ دەنەسى كوپكە دەيىن كوز الدىنان كەتپەي قويدى.

وزبەكتەردىڭ استاناسى توق قالا ەكەن. بالا ەرتكەن بوسقىندارعا تاماق بەرەتىنى تاعى بار. اكە-شەشەسى مۇنى قالدىرماي ەرتىپ جۇرەدى. كوزى قاراۋىتقان اشتاردىڭ بالالاردى سويىپ جەيتىنىن ەستىگەن سوڭ ءوزى دە ۇلكەندەردەن ەكى ەلى قالمايتىن بولعان. ۆوكزالدا 3 كۇن جاتقاندا كورگەنى كوپ. اسىرەسە پەررون تولى اشتاردى اتپەن قۋىپ تاراتقان مىلتىقتى اسكەري­لەردىڭ قيمىلى ەرەسەن. الدىندا اياعىن ارەڭ باسقان مىسكىن ەمەس، جاراقتى جاۋ تۇرعانداي ەكىلەنگەندەردەن قاشقان­داردىڭ كوبى شالىنىسىپ قۇلاپ جاتتى. ۇيەلەگەن مالداي ورنىنان تۇرا الماي جاتقاندارعا قايىرىلىپ جاتقان ەشكىم جوق. كوبى ءسويتىپ جاتىپ جان تاپسىرادى.

تاشكەنتتەن كەيىن شىنازعا بارىپ، ماقتا ەگەتىن اۋدانىندا دا جۇمىس ىستەدى. قىزىلقيا دەگەن شاحتالى وڭىردە ءبىراز جىل تۇراقتاعانى بار. سونداعى بايقاعانى – بۇل ەل باياعى قالپىندا تۇر ەكەن. بوسىپ كەلگەن قازاقتارعا ءۇيىن بوساتىپ بەرگەندەر دە بار. كوشەدە جەمىس اعاشتارى كوپ كورىندى، سودان توگىلىپ جاتقان الما، ءجۇزىمنىڭ ءوزى تالايعا تالعاجاۋ بولعانى انىق. بەس-التى جىلدان كەيىن ەلگە ورالىپ، قىزىلوردا قالاسىنا تۇراقتاپ قالدى.

– سول كەزدە بالا بولساق تا، بۇل اش­تىقتىڭ قولدان جاسالعان قاسىرەت ەكەندىگىن سەزەتىنبىز. ەل ىشىندە ءتىسىنىڭ سۋىن سورىپ وتىرعاندار جوقتىڭ قاسى ەدى. ەسەسىنە بيداي، جۇگەرى، تارى ەگەتىندەر كوپ-تۇعىن. ءتىپتى تارىنىڭ قوناق تارى، قىزىل تارى دەگەن تۇرلەرىن ءوسىرىپ، نەشە ءتۇرلى تاعام جاسايتىن. ودان بولەك، ءار ءۇي قاۋىن-قاربىز ەگەتىن، مال ۇستايتىن. قاۋىننان تىلىنگەن قاقتىڭ تاتتىلىگىنەن ءتىلىمىز ويىلىپ قالاتىن ەدى. وسىنىڭ ءبارى ءبىر ساتتە قۇردىمعا كەتىپ قالادى دەپ ويلادىق پا؟! ءتىپتى بەلسەندىلەر ەلدەن جينالعان تالاي پۇت استىق پەن ەتتى وتقا جاقتى دەگەندى دە ەستىگەنبىز. سونىڭ كيەسى ۇردى عوي تالايدى. ەلدى جىلاتىپ، قولىنداعىسىن تارتىپ الىپ كەتكەندەردىڭ كوبى وڭباي قالدى، – دەيدى اجەي كۇرسىنىسپەن.

قولدان جاسالعان قياناتتان ەسىن بىل­مەي جاتىپ، ەل اسقان دامەش اجەي –  قازاقتىڭ ءتىرى قالعاندارى سۇلدەرىن سۇيرەتىپ، ءسۇزىلىپ شىققان اشارشىلىق قاسىرەتىن مۇقيات زەرتتەپ، بۇل ماسەلەگە مەملەكەت تاراپىنان باعا بەرۋ جونىندەگى قادامنىڭ جۇزەگە اسۋىنا تىلەكشىلەردىڭ ءبىرى. بۇگىنگى بىزگە عانا ەمەس، ەرتەڭگى ۇرپاق ءۇشىن دە كەرەك بۇل باستاما وسەر ەلدىڭ وتكەنىن ۇمىتپايتىنىنىڭ دا ايعاعى بولار ەدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

مەرەكە قارساڭىندا ماراپاتتالدى

ايماقتار • بۇگىن، 13:58

6 مامىرعا ارنالعان ۆاليۋتا باعامى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:16

«چەلسي» فينالعا شىقتى

سپورت • بۇگىن، 10:48

ۇقساس جاڭالىقتار