قازاق ادەبيەتىندەگى جىراۋلىق پەن ايتىس ونەرىنىڭ ءداستۇرىن ۇشتاستىرعان جامبىل شىعارمالارى اقىننىڭ كوزى تىرىسىندە كوپتەگەن حالىقتىڭ تىلىندە وراسان زور اۋماققا تارالىپ ۇلگەرگەنى, لايىقتى باعاسى بەرىلگەنى امبەگە ايان. اۋدارمالارى ارقىلى كۇش الىپ كەلە جاتقان قىزىل يمپەريانىڭ اۋماعىنان اسىپ, سوتسياليستىك جۇيە بلوگىنا ەنگەن ەلدەرگە دە تەز تاراپ ۇلگەردى. اسىرەسە ۇلى دالامەن بايلانىسقا ەرەكشە ءمان بەرەتىن ماجارلار ءۇشىن جامبىل شىعارمالارىن اۋدارۋ, ناسيحاتتاۋ, زەرتتەۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزعا يە بولعاندىعى بايقالادى.
ماجار تىلىندە شىعارمالارى العاش جارىققا شىققان ءارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوپ جاريالانعان قازاق اۆتورى – جامبىل اقىن. ونىڭ شىعارمالارىنا العاش بولىپ دەن قويعان, شىعىس ەۋروپانى كەزىپ جۇرگەن كوممۋنيزم ەلەسى شارپىعان كەزدە كەڭەس وداعىنا باس ساۋعالاعان, ونداعى يدەولوگيالىق ورگانداردا قىزمەت جاساعان ماجارستاندىقتار ەدى. ءبىرىنشى بولىپ لاني شارولتا «پراۆدا» گازەتىندە جارىق كورگەن جامبىل شىعارماشىلىعى تۋرالى ماتەريال نەگىزىندە تانىستىرۋ ماقالاسىن 1938 جىلى جاريالاعان. ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۇسىندا جامبىل جىرلارى ماجار تىلىندە كوپتەپ جارىق كوردى. سوعىستان سوڭ كەڭەستىكتەردىڭ ىقپالدى ايماعىنا وتكەن ماجارستاندا ورناعان ساياسي-يدەولوگيالىق جاڭا جۇيەنىڭ قولايىنا جاعاتىن, ۇستانىمدارىن ناسيحاتتاۋ, ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلعاندا بۇل قاتارعا جامبىل اقىننىڭ تۋىندىلارىنا دا تاڭداۋ ءتۇستى.
بۇل ءىستىڭ ەكىنشى جاعىنان, عىلىمي-تانىمدىق جاعى دا بار ەدى: جامبىل شىعارمالارى ارقىلى ساحاراداعى ( ۇلى دالاداعى) بايىرعى دۇنيەتانىم مەن كوركەمدىك تالعامنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن تانىپ بىلۋگە, زەرتتەۋگە قۇندى دەرەك رەتىندە باعالانۋىنان. الەم حالىقتارىنىڭ 22 تىلىنە اۋدارىلىپ ۇلگەرگەن جامبىل شىعارمالارىنىڭ قازاق بولمىسىن ءھام فولكلورلىق ساناسىن زەرتتەپ-زەردەلەۋدە ءمانى زور دەپ باعالاندى.
جامبىل جاباەۆ شىعارمالارىن ماجار تىلىنە تارجىمالاۋمەن اينالىسقان ادەبيەتشىلەر قاتارى كوپ دەپ ايتۋعا بولادى. ولار گابور اندور, ماداراس ەميل ء(ىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۇسىندا الماتىدا ادەبي قوردى باسقارعان ەكەن), حيداش انتال, بەكەش جۋجاننا, سيلي ەرنو, كەستھەي زولتان, نويد لاسلو, سەرگەي كيريانوۆ, رايچ يشتۆان, گاشپار ەندرە, راب جۋجا, تەرەني يشتۆان, كاردوش لاسلو سىندى بىلىكتى ادەبيەتشىلەر. ارالارىندا 1930-جىلدارى پرولەتار, كوممۋنيست جازۋشىلار قوزعالىسىنا اتسالىسقان جاندار بار. دەنى ماجار-كەڭەس ادەبي بايلانىسى سالاسىندا, حح عاسىرداعى ماجار ادەبيەتتانۋىنداعى ەلەۋلى تۇلعالارعا اينالعان, ەڭبەكتەرى ەلەنىپ, لايىقتى باعاسىن العان ماماندار.
بيبليوگرافيالىق مالىمەتتەردەن بايقاعانىمىزداي, 1945-1970 جىلدار ارالىعىندا قازاق قالامگەرلەرى اراسىنان ماجار تىلىندە ەڭ كوپ جاريالانعان, زەرتتەلگەن, ناسيحاتتالعان اۆتور جامبىل جاباەۆ ەكەنىندە داۋ جوق. ونىڭ شىعارمالارى انتولوگيالاردا 72 مارتە, گازەت-جۋرنالداردا 35 مارتە, سونداي-اق عىلىمي باسىلىمدار مەن ەنتسيكلوپەديالاردا 30-دان استام رەت جارىق كورگەن ەكەن (بۇل ءالى دە تولىق ەسەپ بولماۋى مۇمكىن). تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى ماجارستانمەن عانا شەكتەلىپ قالماي, ماجارلار تۇراتىن كورشى ەلدەر اۋماعىندا دا, مىسالى, سلوۆاكيادا, رۋمىنيادا ماجارلار كولوجۆار, رۋمىندار كلۋج ناپوكا اتايتىن قالادا, ۋكرايناداعى ۋجگورودتا (ماجارشا اتاۋى ۋنگۆار), سەربيانىڭ ۋيۆيدەك اۋماعىندا دا ماجارشا جاريالانعان.
ماجار زەرتتەۋشىلەرى جامبىل شىعارماشىلىعىن ەتەنە جاقىن زەردەلەۋ ءۇشىن كاردوش لاسلو ەسىمدى زەرتتەۋشى «اقىننىڭ ءومىرى: ءوز اۋزىنان ايتقان ءومىربايانىنان ءۇزىندى» اتتى جامبىل ومىرىنە قاتىستى دەرەكتى تولىعىمەن اۋدارىپ, بىرنەشە مارتە جاريالاعان. ال «مەنىڭ ءومىرىم» ولەڭى حەگەدۇش گەزانىڭ تارجىماسىمەن ماجار عىلىم اكادەمياسىنىڭ ادەبي, الەۋمەتتىك سەرياسىنىڭ «فورۋم» جۋرنالىندا 1949 جىلى (10-سانىندا) باسىلعان.
جامبىلتانۋشى اكادەميك ترەنچەني-ۆالداپفەل يمرە
ماجارستاندا قالىپتاسقان جامبىلتانۋ ءداستۇرى اكادەميك ترەنچەني-ۆالداپفەل يمرە (1908 ج. تۋعان) شىعارماشىلىعىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ول بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رەكتورى بولعان, 1950 جىلدان ماجار عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇشەسى. ول – ءدىن تاريحىنا, ەجەلگى داستۇرلەردىڭ الماسۋ ماسەلەسىن, انتيكالىق دراماتۋرگيانىڭ تاريحىن, بايىرعى ماجار ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكالىق داستۇرلەرىن زەرتتەۋگە ارنالعان ۇزىن-ىرعاسى 400-دەي ەڭبەكتىڭ اۆتورى. عىلىمي شىعارماشىلىعىن گرەك-لاتىن ادەبيەتىندەگى ءتۇرلى جانرلاردىڭ باستاۋىنداعى الىپتاردىڭ شىعارمالارىن ماجار تىلىنە اۋدارۋ جانە ادەبي بايلانىستار ماسەلەسىن زەرتتەۋگە ارناعان: گەسيودتىڭ, مەناندروس, سوفوكل, ەسحيل تۋىندىلارىن, تسيتسەرون تاڭدامالىسىن تۇپنۇسقادان اۋدارعان. ونىڭ شىعارماشىلىعى ارقاسىندا ماجار وقىرماندارى پۋشكين, لەرمونتوۆ, كرىلوۆ, گوركيدىڭ تۋىندىلارىمەن بىرگە قازاق جىرشىسى جامبىل جاباەۆتىڭ شىعارمالارىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك العان. جامبىل اقىننىڭ شىعارماسى بىرنەشە مارتە ماجار تىلىندە جارىق كوردى.
زەرتتەۋلەرى ءۇشىن ماجارستان مەملەكەتتىك سىيلىعىمەن جانە ادەبيەتشىلەرگە بەرىلەتىن باۋمگارتەن سىيلىعىمەن ەكى مارتە ماراپاتتالعان ايتۋلى عالىمنىڭ «جىر ساحاراداعى جويقىن كۇش (قازاق ادەبيەتى تۋرالى شتريحتار)» اتتى ماقالاسىندا «... وتكەن زاماننىڭ ەرلىككە تولى ەستەلىكتەرىمەن شەندەسە, ءۇمىتتى بولاشاق جىرلايتىن اقىن-جىرشىلاردىڭ ۇلتتىق سانانى وياتۋدا, وقتىن-وقتىن توڭكەرىستىك سانانى مازداتىپ وتىرۋدا وراسان ماڭىزى بولدى. ەسكى گرەكتەر اراسىندا گومەردىڭ جىرشىلارى سياقتى قازاق اقىندارىنىڭ تۇلعاسىنا ەرەكشە قاسيەت پەن ايرىقشا ارتىق قۇزىرەت ءتان ەدى. قازاقتىڭ جىرشىلىق ءداستۇرى كوپتەگەن قىرىنان گرەك پوەزياسىنىڭ گومەر ەپوستارى وربىگەن العاشقى دامۋ كەزەڭىمەن ۇقساستىعى بايقالادى».
ول جامبىل شىعارماشىلىعىن كلاسسيكالىق گرەكياداعى گومەرلىك داستانداردى جاتقا جىرلاۋشى, ەپيكالىق, نەگىزىنەن كاسىبي اقىندىق ءداستۇردىڭ باستاۋىندا تۇرعان راپسود گەسيود (حەسيودوس) وبرازىمەن سالىستىرادى. جامبىلدىڭ ۇزاق عۇمىرى, شىنتۋايتىندا, قازاق تاريحىنداعى وزگەرىستەردى «زار زامان» جانە توڭكەرىس اكەلگەن جاڭاشىلدىقتىڭ دا ايعاعى ىسپەتتى ەكەندىگىن ايتادى. ءۋاجىن جامبىل جىرلارىنان ۇزىندىلەرىمەن كوركەمدەي وتىرىپ, زەرتتەۋىنە قوسا, اۆتور ءوز تارجىماسىنداعى «سۇرانشى باتىر» داستانىنان ءۇزىندى, «اتانىڭ ءالديى», «جىلقىشى», «الاتاۋ» ولەڭدەرىن دە قوسا بەرگەن («Nagyvilág» جۋرنالى 1957, №8 سانى).
ترەنچەني-ۆالداپفەل يمرە قورقىتتان باستاپ, ماحامبەت, اباي, جامبىل ارالىعىنداعى اقىندىق ءداستۇر ساباقتاستىعىن شولىپ ءوتىپ «ادەبيەت تەورياسى مەن سالىستىرمالى ادەبيەت تاريحى ءۇشىن قازاق پوەزياسىن سونشالىقتى قىزىقتىرادى, ونىڭ گومەرگە دەيىنگى اۋىز ادەبيەت داستۇرىمەن ۇقساس قىرلارى بار», دەگەن ءتۇيىن جاسايدى.
ترەنچەني-ۆالداپفەل يمرە قازاق ادەبيەتىن زەرتتەۋ ءۇشىن قازاق ءتىلىن ۇيرەنگەن, ارنايى ات cابىلتىپ الماتىعا بارعان. 1969 جىلى ءساۋىر ايىندا ماجارستاندا وتكەن قازاق مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنىڭ كۇندەرىن ۇيىمداستىرۋعا ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەن. وكىنىشتىسى, جۇرەك تالماسىنان ەرتە (1970 جىلى) كوز جۇمعان.
جامبىل اقىننىڭ ماجارستاندا دارىپتەلۋ جايى
1887 جىلى قۇرىلعان «Kis Ujság» اتتى تاۋەلسىز, ساياسي گازەت «A nép regös énekese» (حالىقتىڭ قارت جىرشىسى) دەگەن اتپەن كولەمدى قازاناما جاريالاپ, قارت جىرشىنى ەسكە العان.
جامبىل اقىن ماجارستاندىق جۋرنالدار مەن گازەتتەردە تانىمال بولىپ قانا قويماي, ونىڭ ولەڭدەرى راديودا دا وقىلدى, ءتۇرلى كەشتەردە ورىندالدى. ونىڭ ءومىرى تۋرالى «جىراۋ اماناتى» ءفيلمى ماجارستان كينوتەاترلارىندا دا كورسەتىلىپ تۇردى. ورتالىقتان بولەك ايماقتىق (ماجارشا-مەدە) باسىلىمداردا دا جارىق كورگەن ماتەريالدار نەمەسە جامبىل اقىننىڭ ولەڭىن قايتالاپ باسقان جايتتار كوپ. ءتىپتى قازاق اكادەميگى م.قاراتاەۆتىڭ گۇرجىستانعا بارعان جامبىل ساپارى تۋرالى شىعارماسىن 1972 جىلى اۋدارىپ جاريالاعان.
ماجارستاندا جامبىل اقىننىڭ قايتىس بولعانىنا ون جىل تولۋىنا وراي ارنايى شارالار ۇيىمداستىرىلعان. گازەتتەر دە جارىسا جازعان: ايتالىق, «ماديار نەمزەت» (ماجار ۇلتى) گازەتىنىڭ 1955 جىلعى 17 ماۋسىمداعى سانىندا ارنايى اقپارات بەرسە, «Esti Budapest» (بۋداپەشت اقشامى) گازەتى شارانىڭ بارىسىن, ءتىپتى «جىراۋدىڭ cەرتى» (A dalnok esküje) اتتى فيلم كورسەتىلگەنىن حابارلاعان. بۋداپەشتتە 1955 جىلى 22 ماۋسىمدا وتكەن مىڭ جارىم ادام قاتىسقان جيىندا ماجارستاننىڭ باس جامبىلتانۋشىسى, اكادەميك يمرەن اقىننىڭ ساياسي تاقىرىپتاعى ولەڭدەرىن تالداعان.
ىلگەرىدە سەگەد قالاسىندا وتكەن مادەني شارا تۋرالى حابارلامادا ء«جۇز جاساعان قازاق اقىنى (ماجارشا ترانسكريپتسيامەن «akün» دەپ جازعان) جامبىل جاباەۆتىڭ ۇلى زاڭ تۋرالى شىعارماسىن ارقاۋ ەتكەن مۋزىكالىق شىعارما ۇلكەن حوردا ورىندالدى», –دەپ جازدى «Tiszatáj» جۋرنالى 1949 جىلعى №4 سانىندا. مۋزىكالىق شىعارمانىڭ اۆتورى – ينستيتۋت ۇستازى (كەيىن مۋزىكا اكادەمياسىنىڭ رەكتورى بولعان) جانە ماجارستان كومپوزيتورلار قاۋىمداستىعىنىڭ جەتەكشىسى, كومپوزيتور سابو فەرەنتس. جامبىل جىرلارىنا حور شىعارماسىن جازعان ماماننىڭ «جامبىل جىرلارىنان قۇرىلعان حور كومپوزيتسياسى, ءوزارا ساباقتاس التى بولىمنەن تۇراتىن اۋقىمدى, تەرەڭ كوركەم اسەر تۋعىزاتىن تۋىندى ەپيكالىق اسقاقتىقپەن ... قالىقتادى», دەلىنگەن.
جىر الىبى جاكەڭنىڭ شىعارمالارىنا ماجارستانداعى ۋنيۆەرسيتەت وقۋ باعدارلاماسىنا ۇسىنىلعان حرەستوماتيادا (مىسالى, Világirodalmi antológia
V. Egyetemi segédkönyv. Budapest: Tankönyvkiadó, 1958), 1960-1965 جىلدارى جارىق كورگەن الەم ادەبيەتىنىڭ انتولوگيالارىنداعى كەڭەس اقىندارىنىڭ جيناقتارىندا ارنايى ورىن بەرىلگەن.
جامبىل جاباەۆ شىعارمالارىنىڭ ماجار تىلىنە كەڭىنەن اۋدارىلۋى مەن ناسيحاتتالۋى ناتيجەسىندە ەلدەگى ءتۇرلى ەنتسيكلوپەديالاردان دا ورىن العاندىعىن ايتىپ ءوتۋ جىراۋ شىعارماشىلىعىنىڭ ماڭىزدىلىعى مەن كوركەمدىگىنە ادەبيەتتانۋ سالاسىنىڭ ماماندارى تاراپىنان بەرگەن شىنايى باعا دەپ ايتۋعا تۇرادى. ايتالىق ماجاردىڭ جاڭا ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ 1962 جىلعى 6-تومىنان, 1972 جىلى جارىق كورگەن الەم ادەبيەتى ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ ەكىنشى تومىنان ورىن الدى. سوڭعى جاريالانىمداعى ماقالا اۆتورى ماندوكي قوڭىر يشتۆان اقىن ەسىمىن Dzsambul Dzsabajev دەپ ماجارلار اراسىندا ورنىققان ورىسشا ترانسكريپتسيادان گورى, ۇلتتىق, ياعني قازاقى ەسىمى Zsambul Zsabajuly ەكەندىگىن جازادى. تاقىرىپقا قاتىستى ماجار ماماندارىنىڭ ەڭبەكتەرىمەن قاتار جاكەڭنىڭ 1955 جىلى جارىق كورگەن «ۇشتومدىق شىعارمالار جيناعىنا», سونداي-اق مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «جامبىلدىڭ ايتىستاعى ونەرى» (1948) ەڭبەگىنە سۇيەنە وتىرىپ, جاكەڭنىڭ «قۇلماعانبەت, سارباس, دوسماعانبەت, شاشۋباي سىندى اقىندارمەن ءسوز سايىستىرعانىن, ليريكالىق جانە ەپيكالىق تۋىندىلار قالدىرعانىن», قازاق حالىق داستاندارىن جاڭاشا لەپ, تىڭ قىرلارىن اكەلگەنىنە توقتالعان. وتانداستارى ونىڭ جىرلارىن حالىق ءانى رەتىندە شىرقايتىندىعىن بايانداعان.
ماجارلار جامبىل جاباەۆتى «قازاق گومەرى», «اقىنداردىڭ اتاسى», «قازاق دالاسىنىڭ ۇلى جىرشىسى», «حالىقتىڭ قارت جىرشىسى» دەپ اتاپ, قازاق حالقىنىڭ وتكەن تاريحتاعى قيىنشىلىقتارى مەن ەرلىگىن جىرلاعان جانە ونەرى سوتسياليستىك مادەني توڭكەرىسپەن جاڭارعان زامانداعى جىرشىسى رەتىندە باعالاندى.
ساياسي-يدەولوگيالىق تۇرعىدان سۇرگىلەنىپ, ابدەن وڭدەلگەن, ءتىپتى كوپ رەتتە اۆتوردىڭ ىرقىنان تىس زورلىقپەن وزگەرىسكە ۇشىراعان ولەڭدەرى ءوز تۇسىندا ساياسي ماشينانىڭ تاپسىرىسىن ورىنداعان, كەيىن ۇمىت بولعان جىرلار ساناتىنا ەندى. 1956 جىلى ماجارستاندا بوي كورسەتكەن انتيكەڭەستىك توڭكەرىستەن كەيىن حرۋششەۆ جىلىمىعى كەزەڭىنەن باستاپ, جامبىل اقىننىڭ وسىنداي سيپاتتاعى ولەڭدەرى قايتا باسىلمادى. كەرىسىنشە, ونىڭ ورنىن جامبىلدىڭ شىنايى جىرلارى باستى. اسىرەسە اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ ايشىقتى ءبىر قىرىنا بالاناتىن باتىرلىق داستاندارىنان «سۇرانشى باتىر» جانە «وتەگەن باتىر» داستاندارىنىڭ ۇزىندىلەرى ترەنچەني-ۆالداپفەل اۋدارماسىمەن جاريالانعان جانە كوپ مارتە, اراسىندا مۋزىكالىق شىعارمالار جيناعىنا دا قامتىلعان. «بەسىك جىرى», «اتانىڭ ءالديى» ولەڭدەرى بالالار ادەبيەتىنىڭ انتولوگياسىنا ۇدايى جاريالانىپ تۇردى. سول سياقتى «لەنينگرادتىق ورەنىم» ولەڭى انتيفاشيستىك تاقىرىپتاعى جيناقتارعا ەنگىزىلدى.
ساياسي جۇيەگە عانا بايلانىپ قالمايتىن ومىرشەڭ قىرلارى ءالى دە بولسا وقتىن-وقتىن زەرتتەۋشىلەر نازارىن اۋدارىپ وتىرۋى جامبىل شىعارماشىلىعىنىڭ كەڭ دياپازونىن, الەۋەتتى قۋاتىن تانىتادى. جامبىل جاباەۆ تۇلعاسىنان قازاق-ماجار ادەبي بايلانىستارىنىڭ ماڭىزدى ءارى قايشىلىققا تولى بەينەسى بايقالادى. ەكىنشى جاعىنان, ماجارستان تاريحىنىڭ تىم قايشىلىققا تولى كەزەڭىندە (1947-1953 ج.ج) ەلدىڭ ساياسي ومىرىندە وزىندىك ورنى بولعان, شىعارمالارى كوپ مارتە جاريالانعان. ءماجارتىلدى قالامگەرلەر اراسىندا قازاق اقىنىنىڭ جىرىن ادەبي شىعارمالارعا ارقاۋ ەتەتىن جايتتار كەزدەسىپ تۇرادى.
جامبىل بەينەسى ماجار ادەبيەتىندە
جامبىل اقىننىڭ جىراۋلىق بەينەسى ماجار اقىن, جازۋشىلارىنىڭ تۋىندىلارىنا ارقاۋ بولعاندىعىن بايقايمىز. ماجار قالامگەرى دەۆەچەري گابور 1955 جىلى كەڭەس وداعىندا بولعان كەزدە جامبىل جاباەۆتىڭ ەلىنە ارنايى بارعان ساپارىندا «قازاقستان نەمەسە جامبىل رۋحىمەن سىرلاسۋ» اتتى ولەڭ جازعان. سول سياقتى سلوۆاكيالىق ماجار جازۋشىسى, سىنشى دوبوش لاسلو شىعارمالارىنىڭ اراسىنان براتيسلاۆادا جارىق كورگەن «تاسقىندى زامان» اتتى رومانىندا سول ارپالىسقا تولى ءبىر كەزدەگى احۋالدى سۋرەتتەۋدە جامبىل جاباەۆ جىرلارىنىڭ ءموتيۆىن ارقاۋ ەتكەن.
وسى ورايدا رۋمىندىق ماجار اقىنى گەللەرت شاندوردىڭ (1916-1987) جامبىل اقىنعا ارناعان ولەڭى ماجار تىلدىلەر اراسىندا جامبىلدىڭ تانىمالدىلىعىن ايعاقتايتىن تۋىندى دەۋگە بولادى. ولەڭدى قازاقشا سويلەتكەن تانىمال فولكلوريست-عالىم, اقىن اقەدىل تويشان ۇلى.
ماجار-قازاق ادەبي بايلانىسى اباي, جامبىل, مۇحتار سىندى ۇلى تۇلعالار شىعارماشىلىعى سۇرلەۋىمەن ەكى حالىقتىڭ رۋحاني جاقىنداسۋى, ءبىر-ءبىرىن جاقىن بىلۋگە قىزمەت ەتە بەرمەك. ول جاڭا ارنالارمەن تولىعۋ ۇستىندە.
حينايات باباقۇمار,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,
«ماديار-تۇران» قوعامىنىڭ قىزمەتكەرى
گەللەرت شاندور
جامبىلدىڭ بوركىنە
چوكوناي* شايىردىڭ ءمۇسىنىن كورگەندە,
لاكوتسي ءدورد** اقىن كورگەندەي زاڭعاردى.
باس ءيىپ ۇلىلىق قۇدىرەت الدىندا,
«ەتىگى توتەنشە ۇلكەن!» دەپ تاڭعالدى.
جامبىلدىڭ ءمۇسىنىن كورگەندە مەن العاش,
سول ءسوزدى قايتالاپ ەلىكتەپ.
مەنداعى تاڭداندىم جىراۋدىڭ كيگەنى,
«وي, قانداي ادەمى بورىك!» دەپ.
قارت جامبىل عاجايىپ بوركىنىڭ,
تىم قىزىق حيكايا جەلىسى.
الۋان اڭىزعا جۇك بولعان,
ءۇش بۇيرا قوزىنىڭ ەلتىرى تەرىسى.
بۇل بورىك باسىنا جاراسىپ,
قولىندا دومبىرا ەل شارلاپ.
ايتىستا تالايدى جەڭگەن ول,
قولداعان ونەرىن كيەلى قانشا ارۋاق.
دوداعا تۇسكەن ول تايسالماي,
باسىندا بۇيرا ءجۇن بوركى بار ەلتىرى.
تۇلپارلار جەتە الماي شاڭ قاپقان,
دالانى ساڭقىلداپ وياتقان ەرتە ءۇنى.
عاشىق بوپ اقىنعا شوقتاي بوپ جاناتىن,
ارۋلار سىمباتتى ەلىكتەي ەلەڭدەپ.
ءور ءۇنىن اۋزىنان ءىلىپ اپ تاراتقان,
ساقارا داۋىلى جەلپىنىپ, ەلەۋرەپ.
دومبىرا, قوبىزىن گۋلەتكەن,
ولەڭنىڭ پىرىنە, كيەگە سىيىنىپ.
ساياتشى, قۇسبەگى, مالشىلار ءماز بولعان,
توي-دۋمان بازاردا قاسىنا جيىلىپ.
ماڭ توبەت, تازى يت تە قۇلاعىن تۇرەتىن,
تايىنشاداي قۇتپان دا اۋەنگە مۇلگىگەن.
قارعانىڭ قارقىلىن مەزەتتە وشىرگەن,
بۇلبۇلدىڭ اۋزىنان توگىلگەن جىر كىلەڭ.
جامبىلدىڭ داستانىن تىڭداعان ءبىر قويشى,
ەلتىرى تەرىنى پىشاقپەن سىدىرىپ, يلەدى.
تىككىزدى ءايبات ءبىر كورىكتى بورىكتى,
ىسمەر جارىنا ءوتىنىپ ۇيدەگى.
اقىننىڭ باسىنا بورىكتى كيگىزگەن,
سىي-كادە جاساعان, جاراسقان تۇپ-تۋرا.
كومىردەي ەلتىرى ماڭدايعا ۇيلەسكەن,
قوشاقان سەكىلدى سۇيكىمدى بۇپ-بۇيرا.
سول قويشى قايدا ەكەن, بىلمەيمىز ەشتەڭە,
كوڭىلى, نيەتى كول داريا كولكىگەن.
ال جامبىل ەشكىمگە ۇقساماي,
الەمگە تانىلدى قازاقى بوركىمەن,
نيكولاي پاتشاعا كوتەرىلىس جاسالدى,
ەل كەگى تاسىدى بۋعانداي وزەندى.
موماقان قوي تەرىسىن سىدىرعان سول پىشاق,
كەك ءۇشىن جاۋلارعا اشۋمەن كەزەلدى.
قاريا اقىننىڭ تۇگەلمەس اڭىزى,
ايتىلار تالاي جىر تاڭداردا ارايلى.
بوز جۋسان دالادان بوزتورعاي ۇنىمەن,
ءاپسانا استاسىپ الەمگە تارايدى.
1956
(اۋدارعان اقەدىل تويشان ۇلى)
چوكوناي* تولىق اتى-ءجونى چوكوناي ۆيتەس ميحاي (1773-1805) – ماجار اعارتۋشىلىق ادەبيەتىنىڭ ەڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى, اقىن, دراماتۋرگ; لاكوتسي ءدورد** – حح عاسىردىڭ ورتا شەنىندە ءومىر سۇرگەن اقىن
