وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن شوتلانديانىڭ تاريحىنا از-كەم ءۇڭىلىپ كورەيىك. بريتان ارالدارى كونە زاماننان بەرى تالايدى قىزىقتىرعانى ءمالىم. سوندىقتان شىعار, مۇندا قانقۇيلى قىرقىستار توقتاعان ەمەس. عاسىرلار اۋىسقان سايىن جاڭا كورولدىكتەر بوي كوتەرىپ, ەندى ءبىرى جويىلىپ وتىرعان. وسىنداي الماعايىپ كەزەڭدەردە قازىرگى شوتلانديانىڭ باتىس اۋماعى مەن سولتۇستىك يرلانديانىڭ سولتۇستىك بولىگىندە دال ريادا پاتشالىعى دۇنيەگە كەلەدى. بۇل كورولدىكتىڭ نەگىزىن قالاعان كەلت تايپالارىنىڭ ءبىر بولشەگى سانالاتىن سكوتتار بولاتىن. 843 جىلى دال ريادانىڭ كورولى I كەننەت كورشىلەس پيكتىلەر ەلىن جاۋلاپ الىپ, شوتلانديا پاتشالىعىن قۇرادى.
بۇل كورولدىك ءوز تاريحىندا تالاي قيىن-قىستاۋ ءساتتى وتكىزگەنى بەلگىلى. بىراق ونىڭ بارىنە توقتالماي-اق, قازىرگى كەزەڭگە تىكەلەي قاتىسى بار وقيعالارعا كوڭىل بولەيىك. 1567 جىلى شوتلانديا پاتشايىمى ماريا ستيۋارت ەليتانىڭ قىسىمىمەن ءتاجى مەن تاعىنان باس تارتىپ, بيلىكتى ءبىر جاسار ۇلى ياكوۆقا تاپسىرادى. ءسويتىپ ول شوتلانديانى باسقارعان VI ياكوۆ اتاندى.
ءبىر قىزىعى, ياكوۆ اكەسى دە, اناسى دا شوتلانديا پاتشاسى ياكوۆ IV جۇبايى مارگاريتا تيۋدوردىڭ نەمەرەلەرى ەدى. ال مارگاريتا انگليانىڭ كورولى بولعان, تيۋدورلار اۋلەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان گەنريح VII قىزى بولاتىن. وسىلايشا, ياكوۆتىڭ انگليا تاعىنا تالاسۋعا زاڭدى قۇقىعى بار-تۇعىن.
1603 جىلى انگليا پاتشايىمى ەليزاۆەتا I بۇل ومىرمەن قوشتاستى. ول ءپاني جالعاندا بالا سۇيمەگەندىكتەن, تاق مۇراگەرلىگى شوتلانديا پاتشاسى ياكوۆ VI بۇيىردى. وسى وقيعا شوتلانديا مەن انگليانىڭ بىرىگۋ پروتسەسىن باستادى. راس, ەكى كورولدىك ءبىرجولا بىرىككەنگە دەيىن ءبىر عاسىرداي ۋاقىت ءوتتى. 1707 جىلى انگليا پارلامەنتى مەن شوتلانديا پارلامەنتى «وداقتاستىق جونىندەگى اكتىنى» قابىلدادى.
قۇجاتقا سايكەس, انگليا كورولدىگى مەن شوتلانديا كورولدىگى قوسىلىپ, « ۇلىبريتانيا» دەگەن اتاۋدىڭ استىنا بىرىكتى. سكوتتارعا بىرقاتار مۇمكىندىك بەرىلىپ, اۆتونوميالىق مارتەبە يەلەندى. ەكى پاتشالىقتىڭ پارلامەنتى دە قوسىلدى.
بەرتىندە 1998 جىلى شوتلانديا اكتى قابىلدانعان سوڭ عانا شوتلانديا پارلامەنتى قايتا قۇرىلدى. ءسويتىپ, سۋ جاڭا زاڭ شىعارۋشى ورگانداعى 129 دەپۋتاتقا ماندات بەرىلدى. سودان بەرى سكوتتار ەلىندە 5 مارتە پارلامەنتتىك سايلاۋ ءوتىپتى. ەڭ سوڭعىسى, 2016 جىلعى ساياسي باسەكەدە شوتلانديا ۇلتتىق پارتياسى جەڭىسكە جەتكەن-ءدى. ونىڭ كوشباسشىسى نيكولا ستەردجەن ەلدىڭ ءبىرىنشى پرەمەر-ءمينيسترى لاۋازىمىن ساقتاپ قالدى.
نيكولا حانىم 2014 جىلى ءبىرىنشى پرەمەر-مينيستر الەكس سالموند قىزمەتىنەن كەتكەننەن كەيىن العاش رەت وسى لاۋازىمعا سايلانعان-دى. ەندى, مىنە ول ءۇشىنشى مارتە شوتلانديانىڭ ءبىرىنشى تۇلعاسى اتاعىن ساقتاپ قالعىسى كەلىپ وتىر. بيىلعى قاڭتاردا ن.ستەردجەن ازاتتىق تۋرالى تاعى دا ءبىر رەفەرەندۋم وتكىزەتىنىن مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل جولى رەسمي لوندوننىڭ كەلىسىمى قاجەت ەمەس.
ەستەرىڭىزدە بولسا, 2014 جىلى شوتلانديادا رەفەرەندۋم ءوتىپ, حالىق ازاتتىق تۋرالى پىكىرىن ءبىلدىردى. داۋىس بەرۋ ناتيجەسى بويىنشا تۇرعىنداردىڭ 55,3 پايىزى ۇلىبريتانيا قۇرامىندا قالا بەرۋدى قولدادى.
بىراق سودان بەرى تۇرعىنداردىڭ پىكىرى وزگەرگەنى انىق. ونىڭ ەكى سەبەبى بار. ءبىرىنشىسى – برەكسيت. ۇلىبريتانيا ەۋروپالىق وداق قۇرامىنا سوناۋ 1972 جىلى ەنگەن-تۇعىن. سودان بەرى تۇماندى البيوندا ۇيىمنىڭ پايداسى مەن زيانى تۋرالى اڭگىمە ءاردايىم ايتىلىپ كەلەدى. ەلدە 1975 جىلى ەۋروپا وداعىندا قالۋ-قالماۋ تۋرالى رەفەرەندۋم ءوتىپ, قاتىسقانداردىڭ 67 پايىزى كارى قۇرلىقپەن بىرگە بولۋدى قولداپ داۋىس بەردى. ايتسە دە, ۇيىمنىڭ تيىمسىزدىگى جونىندەگى اڭگىمە ءجيى ءسوز بولاتىن. 2013 جىلى وسى ماسەلەگە ءبىرجولا نۇكتە قويۋ ءۇشىن سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر دەۆيد كەمەرون ەۋروپا وداعىنا قاتىستى رەفەرەندۋم وتەتىنىن مالىمدەدى. 2016 جىلعى 23 ماۋسىمدا ۇلىبريتانيا حالقى داۋىس بەرىپ, ەۋروپا وداعىنان شىعۋدى قولدايتىندار 52 پايىزبەن جەڭىسكە جەتتى.
حالىقتىڭ كارى قۇرلىقتان باس تارتپايتىنىنا سەنىمدى بولعان كەمەرون مىرزا رەفەرەندۋمنان سوڭ قىزمەتىنەن كەتتى. بىراق سودان كەيىن ەل تىزگىنىن قولىنا العان تەرەزا مەي دە برەكسيتپەن باسى قاتىپ, اقىرى ورىنتاعىن بوساتتى. برەكسيتپەن باسى قاتقان كەلەسى پرەمەر-مينيستر بوريس دجونسون اقىرى ەۋروپا وداعىمەن ات قۇيرىعىن كەسىستى.
ايتا كەتەرلىگى, وسى برەكسيت كەزىندە شوتلانديا حالقىنىڭ باسىم بولىگى, ياعني 62 پايىزى ەۋرووداقتان شىعۋعا قارسى داۋىس بەردى. سول كەزدە شوتلانديانىڭ ءبىرىنشى پرەمەر-ءمينيسترى نيكولا ستەردجەن شوتلانديا برەكسيتتەن كەيىن دە ەۋرووداقپەن ءبىر نارىقتا قالعىسى كەلەتىنىن ايتىپ, ء«بىز ءوز ۇسىنىستارىمىزدىڭ تالقىلاۋعا تۇرارلىق ەكەنىنە ۇلىبريتانيانىڭ كوزىن جەتكىزۋىمىز كەرەك. ال بىزگە قۇلاق اسپاسا, شوتلانديانىڭ بىرىككەن كورولدىك قۇرامىنان شىعۋى تۋرالى ەكىنشى رەفەرەندۋم وتكىزۋگە دايىنبىز», دەگەن ەدى.
قاڭتاردان باستاپ ۇلىبريتانيا ەۋروپا وداعىمەن ءبىرجولا قوشتاستى. بۇل ەكى تاراپقا دا وڭاي تيمەگەنى بەلگىلى. ماسەلەن, ەۋرووداقتان شىققاننان كەيىن سولتۇستىك يرلانديا مەن يرلانديا اراسىنداعى شەكارا, ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناس سەكىلدى ماسەلەلەر ەۋروپا ساياساتكەرلەرىنىڭ دە, داۋنينگ ءستريتتىڭ دە ابدەن باسىن قاتىردى.
ۇلىبريتانيا مەن كارى قۇرلىقتىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناسى تىم كۇردەلەنگەنى سونشالىق, قازىر سولاردىڭ ءتۇيىنىن جەكە-جەكە تارقاتۋعا تۋرا كەلدى. مىسالى, بۇعان دەيىن شەنگەن ايماعىنا مۇشە ەلدەردىڭ ازاماتتارى تۇماندى البيونعا ەمىن-ەركىن كىرىپ شىعاتىن. سول سەكىلدى اعىلشىندار دا شەنگەن ايماعى مەملەكەتتەرىنە بارعاندا قوسىمشا قۇجات تاپسىرىپ, تەكسەرۋدەن وتپەيتىن. سول سەكىلدى, ەكى جاقتىڭ ۇشاقتارى دا ەمىن-ەركىن ۇشىپ ءجۇردى. برەكسيتتەن سوڭ ءبارى وزگەردى. الدىن الا كەلىسىم بويىنشا 2021 جىلدىڭ العاشقى التى ايىندا اۋە كومپانيالارى قىزمەتىن بۇرىنعىداي جالعاستىرا بەرمەك. ايتسە دە, وسى مەرزىم ىشىندە ولار ۇشىپ-قونۋعا قاتىستى قۇجاتتاردى ەۋروپا وداعىنىڭ ەرەجەسىنە ساي رەسىمدەيدى. ياعني بۇل EasyJet, Ryanair جانە British Airways كومپانيالارى ءۇشىن وڭايعا سوقپايتىنى انىق.
وعان قوسا, تاس جولمەن تاسىمالداناتىن جۇك تاسىمالى دا زيان شەكتى. بۇعان دەيىن جۇك كولىكتەرىنە ەش شەكتەۋ قويىلماعان-دى. ەندى ەۋروپادان تاۋار تاسيتىنداردىڭ سانى ازايدى. سونداي-اق اۆتوبۋس ارقىلى جولاۋشى تاسىمالى دا ايتارلىقتاي كەدەرگىلەرگە تاپ بولدى.
اسىرەسە, برەكسيت شوتلانديالىقتارعا وڭاي تيگەن جوق. قازىرگى تاڭدا ەلدەگى ابەردين قالاسى ەۋروپانىڭ مۇنايلى استاناسى سانالادى. سونداي-اق كەلتتەر مەن سكوتتار ەلى بالىق شارۋاشىلىعىنا يەك ارتادى. وسى ەكى سالا دا ەۋروپا وداعىمەن قوشتاسقان سوڭ قيىندىققا تاپ بولدى.
اتاپ ايتساق, بالىقشىلاردىڭ برەكسيتتەن كەيىن ەۋروپا وداعى اۋماعىندا بالىق اۋلاۋ مۇمكىندىگى شەكتەلدى. ەسەسىنە ۇلىبريتانيا سۋلارىندا اۋ مەن قارماق سالاتىن كارى قۇرلىقتىڭ كەمەلەرى 25 پايىزعا كەمىدى. بىراق ءار تاراپ ۇستالعان بالىقتى وزدەرىندە تىركەۋدەن وتكىزۋى ءتيىس. بۇعان دەيىن مۇنداي ەرەجە جوق ەدى. ەندى شوتلانديالىق بالىقشىلار ءبارىن باسىنان باستاۋى قاجەت. سونىڭ سالدارىنان ەۋروپا وداعىنا شىعارىلاتىن بالىق ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋعا كەدەرگى كەلىپ وتىر.
سونداي-اق ۇلىبريتانيا بالىقشىلارى ۇستايتىن تەڭىز ونىمدەرىنىڭ جارتىسىنان استامى كارى قۇرلىققا جونەلتىلىپ كەلگەن. برەكسيتتىڭ كەسىرىنەن ەندىگى جەردە تاۋارلارعا قوسىمشا سالىق سالىنىپ, ونى بۇرىنعىداي ەركىن تاسىمالداۋ مۇمكىن ەمەس. ياعني ۇلىبريتانيا بالىقشىلارىنىڭ باسىم بولىگىن قۇرايتىن شوتلانديالىقتار بۇدان ۇتىلعانى انىق.
ەكىنشىدەن, كوروناۆيرۋس پاندەمياسى دا شوتلاندياعا وڭايعا سوققان جوق. ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ قارقىنى بۇرىنعىداي ەمەس. كارانتيندىك شەكتەۋ سالدارىنان جۇمىسسىز قالعاندار كوپ. برەكسيتتەن باسى قاتقان تۇرعىندارعا ىندەت «جىعىلعانعا جۇدىرىق» بولعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ياعني مۇنىڭ ءبارى حالىقتى ازاتتىق الۋعا يتەرمەلەمەك. سوندىقتان مامىرداعى پارلامەنتتىك سايلاۋعا تۇسەتىندەر تاۋەلسىزدىك الۋدى قايتا كوتەرە باستادى.
ايتپاقشى, شوتلاندياداعى بيىلعى ساياسي باسەكەنىڭ كوركىن الەكس سالموند قىزدىرماق. جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, ول 2014 جىلى ءبىرىنشى پرەمەر-مينيستر قىزمەتىنەن ءوز ەركىمەن كەتكەن-ءدى. 2018 جىلى وعان لاۋازىمدى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەندە سەكسۋالدىق قىسىم كورسەتتى دەگەن ايىپ تاعىلدى. كەيىنىرەك سالموند شوتلانديا ۇلتتىق پارتياسى قۇرامىنان شەتتەتىلدى. بيىل ول «البا پارتياسىن» قۇرىپ, ساياسي باسەكەگە قاتىسپاق.
قورىتا ايتقاندا, سالموندتىڭ ساياسي امبيتسياسىنا قاراماستان, الداعى سايلاۋدا شوتلانديا ۇلتتىق پارتياسى جەڭىسكە جەتەتىنىن بولجاۋ قيىن ەمەس. مۇنى ساۋالنامادا كورسەتىپ وتىر. الدا-جالدا اتالعان پارتيا جەڭىپ جاتسا, نيكولا ستەردجەن ءبىرىنشى پرەمەر-مينيستر لاۋازىمىنا قايتا سايلاناتىنى ءسوزسىز. 2014 جىلعى رەفەرەندۋمدى وتكىزۋدى ۇلىبريتانيا پارلامەنتى قولداعان ەدى. ەندىگى جەردە ن.ستەردجەننىڭ باستاماسىنا رەسمي لوندوننىڭ قۋانۋى ەكىتالاي.
