قازاقستان • 31 ناۋرىز، 2021

بۇگىن تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ بەيرەسمي ءسامميتى وتەدى

311 رەت كورسەتىلدى

بۇگىن، ياعني، 31 ناۋرىز كۇنى نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ ۋاقىتى بويىنشا ساعات 17:00-دە ونلاين فورماتتا تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ بەيرەسمي ءسامميتى وتەدى، دەپ حابارلايدى Egemen.kz.

بەيرەسمي ءسامميتتى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اشىپ، جۇرگىزەدى. جيىنعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ، تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان، ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ، وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ، قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ، تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆ، ۆەنگريا پرەمەر-ءمينيسترى ۆيكتور وربان، تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ باس حاتشىسى باعداد امىرەەۆ قاتىسادى. بۇل تۋرالى قازاقستان رەسپۋبيكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى بەرىك ءۋالي حابارلادى.

جيىن بارىسىندا باۋىرلاس مەملەكەتتەر اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق، مادەني-گۋمانيتارلىق سالالار بويىنشا ىنتىماقتاستىق جانە ونى ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەلەرى تالقىلانادى. سامميت قورىتىندىسى بويىنشا تۇركى ەلدەرىنىڭ مادەني قۇندىلىقتارىنا جانە كەڭەستىڭ مارتەبەسىنە قاتىستى دەكلاراتسيا قابىلدانادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.

 

 

تمىك نەمەسە تۇركى كەڭەسى 

تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى نەمەسە قىسقارتىپ ايتقاندا تۇركى كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە 2009 جىلدىڭ 3 قازانىندا ازەربايجاننىڭ ناحچىۆان قالاسىندا وتكەن تۇركىتىلەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ 9-سامميتىندە قول قويىلدى. ال كەڭەس قۇرۋ تۋرالى باستامانى قر تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كوتەرىپ، وعان ازەربايجان، قىرعىزستان، تۇركيا باسشىلارى قولداۋ كورسەتتى. تۇركى كەڭەسىنىڭ 1-ءسامميتى 2011 جىلدىڭ 21 قازانىندا الماتى قالاسىندا ءوتتى. سودان كەيىن 2012 جىلدىڭ تامىزىندا قىرعىزستاندا، 2013 جىلدىڭ تامىزىندا ازەربايجاندا، 2014 جىلى تۇركيادا، 2015 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە استانادا، 2018 جىلى قىرعىزستاندا، ال سوڭعى 7-سامميت 2019 جىلدىڭ قازانىندا ازەربايجاننىڭ باكۋ قالاسىندا ۇيىمداستىرىلدى. 2018 جىلدان بەرى ۆەنگريا بايقاۋشى ەل مارتەبەسىن السا، 2019 جىلى تۇركى كەڭەسىنە وزبەكستان رەسپۋبليكاسى قوسىلدى. سول جىلدان بەرى قر تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركى كەڭەسىنىڭ قۇرمەتتى توراعاسى بولىپ سانالادى. 

ايتا كەتەرلىگى، 2020 جىلدىڭ 10 ساۋىرىندە تۇركى كەڭەسىنىڭ توتەنشە ءسامميتى بەينەكونفەرەنتسيا ارقىلى ۇيىمداستىرىلدى. ونىڭ بارىسىندا COVID-19 پاندەمياسىمەن ءتيىمدى كۇرەسۋ ماسەلەلەرى تالقىلانىپ، ارناۋلى دەكلاراتسيا قابىلداندى. جيىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ COVID-19 پاندەمياسى جاعدايىندا ەلىمىز ءۇشىن باۋىرلاس مەملەكەتتەردىڭ ازاماتتارىنا بارىنشا قولعابىس كورسەتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتا كەلە، ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قىرعىزستان مەن تاجىكستانعا ء(ار ەلگە 5 مىڭ توننادان ۇن بەرىلەدى) قولداۋ كورسەتىلەتىنى تۋرالى ايتتى. 

– قازاقتا «التاۋ الا بولسا اۋىزداعى كەتەدى، تورتەۋ تۇگەل بولسا توبەدەگى كەلەدى» دەگەن ماقال بار. ءدال وسىنداي قيىن-قىستاۋ ساتتە بارلىق مەملەكەتتەر كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىرۋى ءتيىس. ءبىز دە سول كوشتەن قالماۋىمىز كەرەك، – دەدى قر پرەزيدەنتى. 

تۇركى كەڭەسىنىڭ اياسىندا 4 جۇمىس توبى قىزمەت ەتەدى. جۇمىس توپتارىنىڭ ماقساتى - مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ، ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ، كاسىپكەرلىك پەن ءتۋريزمدى ورىستەتۋ. 2011 جىلى تۇركى كەڭەسىنىڭ ىسكەرلىك كەڭەسى قۇرىلدى. تۋريزم سالاسىندا تۇركى كەڭەسىنە مۇشە ەلدەردىڭ مادەني جانە تاريحي قالالارى بويىنشا 14 كۇندىك ساياحاتتى قامتيتىن «قازىرگى زامانعى جىبەك جولى» ارناۋلى بىرلەسكەن جوباسى ىسكە قوسىلدى. ال 2019 جىلدىڭ 17 مامىرىندا ەلوردادا وتكەن استانا ەكونوميكالىق فورۋمى اياسىندا تمىك مۇشە ەلدەر تۇركى ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسىن قۇرۋ تۋرالى قۇجاتتى راسىمدەدى. ال مادەني-گۋمانيتارلىق سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا حالىقارالىق تۇركى مادەنيەتى ۇيىمى مەن تۇركى اكادەمياسى بەلسەندى قىزمەت ەتىپ كەلەدى. مۇنان بولەك، 2014 جىلى ازەربايجان پرەزيدەنتى ي.اليەۆتىڭ باستاما جاساۋىمەن تۇركى مادەنيەتى جانە مۇراسى قورى قۇرىلدى. الايدا، ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى بۇگىنگە دەيىن قور قىزمەتى جاندانعان جوق. سوندىقتان قازىرگى ۋاقىتتا تمىك-قا مۇشە ەلدەر اتالعان قور مەن تۇركى اكادەمياسىنىڭ بيۋدجەتتەرىنە مىندەتتى جارنا شكالاسىن كەلىسىم جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. مۇنان بولەك تمىك اياسىندا تۇركى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ وداعى جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ قۇرامىنا قازاقستاننان ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى، ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جانە ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى كىرەدى. جاستار ساياساتى سالاسىنداعى تۇركىتىلدەس ەلدەر ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋ ءۇشىن جاستار فەستيۆالى، تۇركى جاستار لاگەرى، تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ جاس ديپلوماتتارىنا ارنالعان كۋرستار تۇراقتى نەگىزدە وتكىزىلىپ تۇرادى. تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ مادەني-تاريحي بايلانىستارىن نىعايتا ءتۇسۋ ءۇشىن بۇكىلالەمدىك كوشپەلىلەر ويىنى دا ۇنەمى وتكىزىلىپ وتىرادى. 2008 جىلدان بەرى تمىك اياسىندا قىزمەتى پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا باعىتتالعان تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى جۇمىس ىستەيدى.

 

حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى 

2009 جىلدىڭ 3 قازانىندا ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ ناحچىۆان قالاسىندا وتكەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ IX سامميتىندە قر تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركى دۇنيەسىن زەرتتەيتىن حالىقارالىق عىلىمي ورتالىق قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى. 2010 جىلدىڭ 25 مامىرى كۇنى ەلوردامىزداعى بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا تۇركى اكادەمياسى اشىلدى. بىرەگەي عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ تۇساۋكەسەرىنە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللاھ گۇل، سونىمەن قاتار قازاقستان، تۇركيا، اقش، وزبەكستان، قىرعىزستان، ۋكراينا مەملەكەتتەرىنىڭ كورنەكتى تۇركولوگ عالىمدارى قاتىستى. 

ال 2012 جىلدىڭ 22-23 تامىزى كۇندەرى قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى بىشكەكتە وتكەن تۇركى كەڭەسىنىڭ ءىى سامميتىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ، تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ابدۋللاھ گۇل، قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى المازبەك اتامباەۆ پەن ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ارتۋر راسيزادە تۇركى اكادەمياسىنا حالىقارالىق مارتەبە بەرۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويدى. كەلىسىمدى قۇرۋشى ەلدەر راتيفيكاتسيالاعاننان كەيىن قازاقستاندا 2010 جىلى قۇرىلىپ، جۇمىس ىستەپ تۇرعان تۇركى اكادەمياسى 2014 جىلدىڭ 28 تامىزىنان باستاپ حالىقارالىق مارتەبەگە يە بولدى. 2018 جىلدىڭ 3 قىركۇيەگىندە تۇركى كەڭەسىنە مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ شەشىمىمەن تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالىنىڭ وكىلەتتىگى تاعى 4 جىلعا سوزىلدى.

 

تۇركى مادەنيەتى جانە مۇراسى قورى 

جوعارىدا ايتقانىمىزداي، تۇركى مادەنيەتى جانە مۇراسى قورى 2012 جىلدىڭ 23 تامىزىندا ازەربايجان پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان بولاتىن. باكۋ قالاسىندا ورنالاسقان قورعا قازاقستان، ازەربايجان، قىرعىزستان جانە تۇركيا مۇشە. ءتۇرلى ءىس-شارالار، جوبالار مەن باعدارلامالاردى قولداۋ ءارى قارجىلاندىرۋ ارقىلى تۇركى مادەنيەتى مەن مۇراسىن قورعاۋ، زەردەلەۋ جانە ىلگەرىلەتۋدى ماقسات تۇتقان قوردىڭ بيۋدجەتى مۇشە ەلدەردىڭ مىندەتتى جارنالارى ارقىلى قالىپتاسۋى ءتيىس. الايدا تۇركى مادەنيەتى جانە مۇراسى قورى بيۋدجەتىنە مىندەتتى جارنالار شكالاسى تۋرالى حاتتامانى مۇشە ەلدەر ءالى راتيفيكاتسياعان جوق. سول سەبەپتى ونىڭ جۇمىسى كەنجەلەپ تۇرعانى بەلگىلى. دەگەنمەن، قور ازەرجايجان تاراپىنىڭ ەسەبىنەن جۇمىس ىستەپ تۇر جانە 2020 جىلدىڭ 28 قاراشاسىندا «تۇركى مادەنيەتى جانە مۇراسى قورى بيۋدجەتىنە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ مىندەتتى جارناسىنىڭ شكالاسى تۋرالى حاتتاما» راسىمدەلدى. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل قۇجات راتيفيكاتسيالاۋعا ازىرلەنىپ جاتىر. ايتا كەتەرلىگى، 2018 جىلدىڭ 3 قىركۇيەگىندە قىرعىزستاندا وتكەن تۇركى كەڭەسىنىڭ 6-ءسامميتى بارىسىندا ازەربايجان ۇكىمەتى مەن تۇركى مادەنيەتى جانە مۇراسى قورى اراسىندا «قوردىڭ ورنالاسۋ شارتتارى مەن ءتارتىبى تۋرالى»، «قوردىڭ قارجىلىق ەرەجەلەرى تۋرالى» كەلىسىمدەر راسىمدەلىپ، «قور پروتسەدۋرالارىنىڭ ەرەجەسى» ماقۇلدانعان بولاتىن.

 

تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى 

تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى (تۇركپا) قر تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن 2008 جىلعى 21 قاراشادا قۇرىلدى. تۇركپا-عا ازەربايجان، قازاقستان، قىرعىزستان جانە تۇركيا مۇشە. تۇركپا حاتشىلىعى باكۋ قالاسىندا ورنالاسقان. ۇيىمنىڭ جوعارعى ورگانى – اسسامبلەيا كەڭەسى، وعان مۇشە مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنت باسشىلارى كىرەدى. اسسامبلەيا كەڭەسىنىڭ جالپى وتىرىستارى جىلىنا ءبىر مارتە ۇيىمداستىرىلادى. ال اسسامبلەيا كەڭەسى جالپى وتىرىستان ءبىر كۇن بۇرىن جينالادى. تۇركپا-داعى توراعالىق روتاتسيامەن جىل سايىن مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا اعىلشىن ءالىپبيى نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى. اسسامبلەيا كەڭەسى مەن پلەنارلىق وتىرىس وتەتىن مەملەكەت ۇيىمعا توراعالىق ەتەدى. 

پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ باستى ماقساتتارى – تاريحي، مادەني جانە تىلدىك ورتاقتىق نەگىزىندە تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ زاڭنامالىق جانە پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىعىن ۇيلەستىرۋ; تۇركىتىلدەس ەلدەر مەن وڭىرلەر اراسىنداعى ءوزارا ءتيىمدى ورتاق جانە تەڭ قۇقىلى ىنتىماقتاسىتىعىنا قولعابىس كورسەتۋ; تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ زاڭنامالارىن جاقىنداستىرۋ بويىنشا ۇسىنىستار ەنگىزۋ; تاراپتار اراسىنداعى ساياسي، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق، مادەني-گۋمانيتارلىق، قۇقىقتىق جانە باسقا دا قاتىناستاردىڭ دامۋىنا جاردەمدەسۋ. 

2009 جىلدان باستاپ تۇركپا-نىڭ 9 جالپى وتىرىسى ءوتتى. تۇركپا-نىڭ 10-شى مەرەيتويلىق پلەنارلىق وتىرىسى 2021 جىلى قازاقستاندا ءوتۋى ءتيىس.

 

حالىقارالىق تۇركى مادەنيەتى ۇيىمى (تۇركسوي) 

تۇركسوي 1993 جىلدىڭ 12 شىلدەسىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ اراسىنداعى رۋحاني بايلانىستاردى جانداندىرۋ ماقساتىندا قۇرىلعان. وعان قازاقستان، ازەربايجان، قىرعىزستان، تۇرىكمەنستان، تۇركيا جانە وزبەكستان مۇشە. ۇيىمنىڭ شتاب پاتەرى انكارا قالاسىندا ورنالاسقان. 2011 جىلدان بەرى تۇركسوي-دىڭ باس حاتشىسى قىزمەتىن قازاقستان وكىلى دۇيسەن قاسەيىنوۆ اتقارادى. ول بۇل قىزمەتكە ءۇشىنشى مارتە قايتا سايلانىپ وتىر. 

2010 جىلدان بەرى تۇركسوي-عا مۇشە ەلدەردىڭ قالالارىنا «تۇركى الەمنىڭ مادەني استاناسى» مارتەبەسىن بەرۋ مىندەتى جۇكتەلگەن. سول جىلى تۇركى الەمىنىڭ ءبىرىنشى مادەني استاناسى مارتەبەسى ەلوردامىزعا بەرىلدى. ال 2017 جىلى تۇركىستان قالاسىنا وسىنداي مارتەبە بەرىلىپ، سول جىلدىڭ 21 ناۋرىزىندا «تۇركىستان – تۇركى الەمىنىڭ مادەني استاناسى» مارتەبەسىن سالتاناتتى تۇردە مەرەكەلەۋ ۇيىمداستىرىلدى. ال 6-10 ماۋسىمدا تۇركىستاندا «ورتەكە» حالىقارالىق قۋىرشاق فەستيۆالى ءوتىپ، وعان ازەربايجان، باشقۇرتستان، قىرعىزستان، تۇرىكمەنستان، تاتارستان، وزبەكستاننىڭ شىعارماشىلىق ۇجىمدارى قاتىستى. 

2019 جىلدىڭ 4 تامىزىندا تۇركسوي مەن ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋدىڭ جاردەمىمەن ىستانبۇل قالاسىندا ء«ال-فارابي ءۇيى» اشىلسا، سول جىلدىڭ قاراشاسىندا ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ مادەنيەت مينيسترلەرىنىڭ تۇراقتى كەڭەسى 2020 جىلدى «اباي جىلى» دەپ جاريالاعان بولاتىن.

سوڭعى جاڭالىقتار

پاگانيني

ونەر • كەشە

وتىز جىلدىققا وي قورىتقان

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار