بريۋسسەل – ەۋروپادا كليمات وزگەرىسىنىڭ اسەرى جونىندە ەستىدىك. ەگەر ءبىزدىڭ ونەركاسىپتىك, ەنەرگەتيكالىق, كولىكتىك جانە ازىق-ت ۇلىك جۇيەلەرىمىز وزگەرمەسە, وسى عاسىردىڭ سوڭىنا تامان جاھاندىق اۋا رايى تەمپەراتۋراسىنىڭ اپاتتى 3 گرادۋسقا جىلىناتىنىن جاقسى بىلەمىز.
ەۋروپانىڭ رەكوردتىق ىستىق تەمپەراترۋاسى تىركەلگەن 2020 جىل اياقتالار تۇستا ەۋروپالىق وداق 2030 جىلعا قاراي پارنيكتىك گاز شىعارۋدى 1990 جىلعى دەڭگەيدەن 55 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ تۋرالى ۇجىمدىق شەشىم قابىلدادى. ەۋروپالىق كوميسسيا قازىرگى تاڭدا ناقتى ساياسي وزگەرىستەر ارقىلى بۇل مىندەتتەمەنى ورىنداۋعا كىرىستى. ال ەۋروپالىق ينۆەستيتسيالىق بانك وعان قارجىلىق تۇرعىدا قولداۋ كورسەتەدى.
قازىرگى ونجىلدىق – پلانەتامىز ءۇشىن شەشۋشى ءسات. الدا كۇتىپ تۇرعان قيىندىقتارعا قارسى تۇرۋ ماقساتىندا ءبىزدىڭ ەكى ۇيىم 2021 جىلى 24 ناۋرىزدا مەملەكەتتەردى, حالىقارالىق ينستيتۋتتار مەن ينۆەستورلاردى «كليماتتىق ءىس-شارالاردى ينۆەستيتسيالاۋ» اتتى ماڭىزدى وقيعاعا شاقىردى.
ءىس-شارا الەمدەگى كوشباسشىلاردىڭ باسىن قوسىپ, قاجەتتى ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ جانە حالىقارالىق ۇيلەستىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ جوسپارىمەن ءبولىستى. وسىلايشا, ينۆەستورلار مەن بيزنەس كوشباسشىلارىنا كەم دەگەندە كەلەسى ونجىلدىقتا وزدەرى جۇمىس ىستەيتىن ساياسي ورتا تۋرالى تۇسىنىكتەرىن جاقسارتۋعا كومەكتەسۋگە تىرىسپاق.
كليماتتىق ءىس-قيمىل بۇكىل الەم بويىنشا اۋقىمدى قۇرىلىمدىق وزگەرىستى جانە وراسان زور ينۆەستيتسيانى تالاپ ەتەدى. ەۋروپانىڭ وزىندە عانا 2030 جىلعا قاراي پارنيكتى گازدار شىعارىلۋىن ازايتۋ جونىندەگى جاڭا مىندەتتەمەنى ورىنداۋ جىل سايىن شامامەن 350 ميلليارد ەۋرو (417 ميلليارد دوللار) قوسىمشا ينۆەستيتسيا قاجەت ەتەدى. الايدا بۇل قول قۋسىرىپ وتىرعاننان الدەقايدا جاقسى.
ينۆەستيتسيالىق پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن الەمدەگى ەڭ ءىرى كوپجاقتى نەسيە بەرۋشى ەۋروپالىق ينۆەستيتسيالىق بانك ءوزىنىڭ بارلىق قىزمەتىن پاريج كەلىسىمىندە كورسەتىلگەن ماقساتتارمەن سايكەستەندىرىپ, ەو كليماتتىق بانكىنە اينالدى. باسقا باعىتپەن قاتار, ەۋروپالىق ينۆەستيتسيالىق بانك الداعى ونجىلدىقتا كليماتقا قارسى ءىس-قيمىل مەن ەكولوگيالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا 1 تريلليون ەۋرو ينۆەستيتسيا بولۋگە ۋادە بەردى.
بىراق قارجىلاندىرۋمەن ءىس اياقتالمايدى. بىزگە جول كارتاسى قاجەت. سوندىقتان ەۋروپالىق كوميسسيا 2019 جىلعى جەلتوقساندا ەۋروپالىق جاسىل كەلىسىمشارت ەنگىزدى. ەۋروپانىڭ جاڭا ءوسۋ ستراتەگياسى سانالاتىن بۇل قۇجات ەو-نى رەسۋرستاردى ۇنەمدەپ, باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكاعا كوشىرۋ ارقىلى ادىلەتتى, وركەندەگەن قوعامعا اينالدىرۋدى ماقسات ەتەدى. تۇپتەپ كەلگەندە, ماقسات – 2050 جىلعا قاراي پارنيكتىك گازداردى مۇلدەم شىعارماۋعا قول جەتكىزۋ.
ەو-عا جاھاندىق پارنيكتىك گاز شىعارۋدىڭ 10 پايىزى عانا تيەسىلى. سوندىقتان كليماتتىڭ جىلىنۋىن باسەڭدەتۋ ءۇشىن ەۋروپالىقتاردىڭ ارەكەتى جەتكىلىكسىز. جاھاندىق تەمپەراتۋرانىڭ جوعارىلاۋىن مۇمكىندىگىنشە 1,5 گرادۋستىڭ اينالاسىندا ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن شەكارالارىمىزعا قاراماستان, دەكاربونيزاتسيالاۋ ارەكەتىنە كىرىسۋىمىز كەرەك. سوندىقتان بىزگە جاھاندىق جاسىل كەلىسىم قاجەت.
وسى ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءۇش ينۆەستيتسيالىق باسىمدىق بەرىپ وتىرمىز. بىرىنشىدەن, ەڭ وزىق ءارى تازا تەحنولوگيالاردىڭ بارلىق جەردە قولدانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. جاڭارتىلاتىن ەنەرگيانى قولدانۋ بويىنشا العا جىلجىعانىمىزعا قاراماستان, الەمدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 40 پايىزى ءالى كۇنگە دەيىن ەڭ لاس ەنەرگيا كوزى سانالاتىن كومىر ارقىلى وندىرىلەدى. ەكونوميكالىق دامۋمەن بىرگە ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىس جوعارىلايدى. سوعان سايكەس جاسىل تەحنولوگيا شەشىمدەرىن قابىلداۋ جانە الەمدى تازا ەلەكتر جەلىلەرىنە قوسۋ مىندەتى تۋىندايدى.
ەۋروپا افريكانى جاسىل ەنەرگەتيكامەن قامتاماسىز ەتۋ باعدارلاماسى مەن ازياداعى ونەركاسىپتى دەكاربونيزاتسيالاۋ باعدارلاماسىنان باستاپ, لاتىن امەريكاسىندا قۋات جيناعىشتار قويۋ سەكىلدى جوبالارعا ينۆەستيتسيا قۇيۋعا دايىن. ءبىز سۋ تاسقىنىنا قارسى تەحنولوگيالار, اۋا رايىن بولجاۋدىڭ وزىق قۇرالدارى جانە تۇراقتىلىق ينفراقۇرىلىمى سەكىلدى كليماتقا بەيىمدەلۋ تاجىريبەلەرىمەن بولىسە الامىز. قارجىلىق مۇمكىندىكتەرىن, كليماتقا بەيىمدەلۋ بويىنشا كۇش-جىگەردى قولداۋعا ارنالعان ءبىلىمىن قولدانىپ, ەۋروپالىق ينۆەستيتسيالىق بانكى ءوزىنىڭ رەسۋرستارىن وسى ماڭىزدى سالاعا جەكە سەكتوردان كوبىرەك ينۆەستيتسيا تارتۋعا كۇش سالادى.
ءبىزدىڭ ەكىنشى باسىمدىق – سەرپىندى جاسىل تەحنولوگيالارعا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ينۆەستيتسيا سالۋ. مۇنداي زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەر وتە قاجەت ءارى ولار ۇلكەن نارىقتىق مۇمكىندىك بەرەدى. قازىردىڭ وزىندە الەمدەگى پارنيكتىك گازدار شىعارۋدىڭ جارتىسىن قۇرايتىن ەلدەر توبى ونى مۇلدەم جويۋعا مىندەتتەمە الدى. باسقا مەملەكەتتەر بۇعان قوسىلاتىنى ءسوزسىز. بۇعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن اتالعان مەملەكەتتەردىڭ ءبارى ەۋروپالىق تەحنولوگيا مەن ينۆەستيتسيانى قاجەت ەتەدى. تازا سۋتەگى, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى جانە ەنەرگيانى ساقتاۋ شەشىمدەرى ەۋروپالىق وداقتىڭ ەكسپورتتىق سالاسىنا اينالۋى مۇمكىن.
اقىرىندا, «اينالمالى ەكونوميكا» يدەياسىن قابىلداۋىمىز كەرەك. قالاي دەگەنمەن, ءبىز پلانەتامىزدىڭ مۇمكىندىگىن اسىرا سىلتەپ پايدالانىپ جاتىرمىز. ونىڭ سالدارى جىل سايىن كۇشەيىپ, جويقىن بولا ءتۇستى. ءبىز تۇتىناتىن تاۋارلاردىڭ ەكولوگيالىق زيانى جانە كومىرتەگى گازدارىن شۇعىل ازايتۋىمىز قاجەت.
وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن ۇنەمى جاڭا تاۋارلار شىعارىپ نەمەسە يمپورتتاپ, شيكىزات ءوندىرىپ وتىرماي, رەسۋرستاردى قايتا پايدالاناتىن «اينالمالى تەحنولوگيالارعا» ينۆەستيتسيا سالۋعا ءتيىستىمىز. مۇنداي ەكونوميكا از كەزدەسەتىن رەسۋرستارعا تاۋەلدىلىگىمىزدى ازايتىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا وراسان ىقپال ەتەدى. ەۋروپا كورسەتىپ كەلە جاتقانىنداي, جاسىل كەلىسىم – تەك ەكولوگيالىق ساياسات ەمەس, بۇل – ەكونوميكالىق جانە گەوساياسي قاجەتتىلىك.
بەس جىل بۇرىن 196 مەملەكەت جينالىپ, پاريج كەلىسىمىنە قول قويىپ, الەمدىك ورتاشا تەمپەراتۋرانى يندۋسترياعا دەيىنگى دەڭگەيدەن 2 گرادۋسقا, مۇمكىن بولسا 1,5 گرادۋستا ۇستاپ تۇرۋعا ۋادە بەردى. ازىرگە بۇل مىندەتتەمەنى ورىنداۋعا جاسالىپ جاتقان ءىس-ارەكەت جەتكىلىكسىز. امبيتسيانى ىسكە قوسىپ, پروگرەستى جەدەلدەتەتىن كەز كەلدى. بۇل «كليماتتىق ءىس-شارالارعا ينۆەستيتسيالاۋ» جيىنىنداعى الەمگە جولداۋىمىز.
ءبارىمىز – مەملەكەتتەر عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كاسىپكەرلەر, قالالار, قارجى ينستيتۋتتارى جانە ازاماتتىق قوعام كليمات پروبلەماسىن شەشۋ ءۇشىن بىرلەسۋىمىز كەرەك. ەۋروپادا ۇلگى بولاتىن قۇرالدار, داعدىلار مەن ءبىلىم بار. ءبىز جاھاندىق جاسىل كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كليماتتىق ساياساتتاعى كوشباسشىلىقتى نارىقتاعى كوشباسشىلىققا اۋىستىرۋىمىز كەرەك.
ەندەشە, ىسكە كىرىسەيىك.
ۋرسۋلا ۆون دەن ليايەن,
ەۋروپالىق كوميسسيا پرەزيدەنتى
ۆەرنەر حويەر,
ەۋروپالىق ينۆەستيتسيالىق بانك پرەزيدەنتى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
