1990-جىلداردىڭ باسىندا رەسپۋبليكانىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى ناشارلاپ, ءوندىرىس قۇلدىرادى, اقشانىڭ قۇنسىزدانۋى توقتاماي قويدى. رەسپۋبليكادا ۇلتتىق تابىس پەن ەڭبەك ونىمدىلىگى تومەندەدى. حالىق تۇتىناتىن تاۋارلاردىڭ باعاسى ءۇش ەسەگە دەيىن ءوستى. بۇل الەۋمەتتىك احۋالدى شيەلەنىستىرىپ جىبەردى. قوعام جىكتەلىپ, ونىڭ ىرگەسى سوگىلە باستادى. ول قوعامدى ەسكى مەن جاڭا, وتكەن مەن بولاشاق قاعيداتى بويىنشا ەكىگە قاق ايىردى. دۇنيەگە ەندى كەلگەن پرەزيدەنت ينستيتۋتى مەن كەڭەستەر, نارىق پەن اكىمشىلدىك-امىرشىلدىك ەكونوميكانىڭ, وتكەن مەن بولاشاقتىڭ اراسىنداعى قايشىلىق كۇشەيە ءتۇستى. سوندىقتان ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق-ساياسي احۋالدى تۇراقتاندىرىپ, نارىق ەكونوميكاسى مەن دەموكراتياعا بەت بۇرۋ ۇدەرىستەرىن دامىتۋ ءۇشىن پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ قاجەت بولدى. جاڭا بيلىك ينستيتۋتىن ەنگىزۋدى قازاقستاننىڭ كوپ ەتنوستى مەملەكەت بولعاندىعى دا تالاپ ەتتى.
وسىنداي تاعدىرشەشتى تاريحي كەزەڭدە كەڭەستىك جۇيەنىڭ كەلمەسكە كەتكەنىن ايقىن تۇسىنگەن تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاعدايدىڭ ودان ءارى شيەلەنىسۋى مەن قۇلدىراۋىنا جول بەرمەي, ەلىن اپاتتى باعىتتان امان الىپ قالدى. 1991 جىلعى 10 جەلتوقسانداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ قىزمەتىنە رەسمي كىرىسۋىنە بايلانىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ سالتاناتتى وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە ەلباسى ءبىرىنشى كەزەكتەگى اتقارىلاتىن ساياساتتا ەتنوسارالىق قاتىناستار مەن ەكسترەميزم ماسەلەلەرىنە, قۇقىقتىق ءتارتىپ پەن زاڭدىلىقتى ساقتاۋدى نىعايتۋعا باسا نازار اۋدارۋ قاجەتىنە توقتالدى. ول وسىنداي ساياسي نەگىزدىڭ ارقاسىندا عانا بارلىق ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە بولاتىنىن ەسكەرتتى.
ەلباسى جاس مەملەكەتتىڭ الدىندا تۇرعان العاشقى كەزەكتەگى مىندەتتەردىڭ اۋقىمىن ايقىنداپ بەرە وتىرىپ, وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىندىقتارىن تەز ارادا تۇزەتەمىن دەپ حالىققا جالاڭ ۋادە بەرگەن ەمەس. ول ونىڭ ورنىنا جوسپارلى ەكونوميكادان – نارىقتىق ەكونوميكاعا, ءبىر پارتيالىق كوماندالىق-اكىمشىلىك جۇيەدەن – دەموكراتيالىق جۇيەگە جانە ءداستۇرلى سانادان – ليبەرالدىق قۇندىلىقتارعا كوشۋ سياقتى ءۇش بىردەي مىندەت قويدى. بۇل قازاقستان تاريحىنداعى بارلىق جەتىستىكتەن تولىعىمەن ايىرىلىپ قالۋ قاۋپى بار, تۇبىرىنەن وزگەرىس جاساۋدى قاجەت ەتەتىن وتە قيىن كەز بولاتىن. 1993 جىلعى كونستيتۋتسيا كومپروميستى زاڭ بولىپ شىقتى. بىراق ول قوعامدىق ءۇمىت پەن قاجەتتىلىكتى اقتامادى. سوعان قاراماستان, ەلباسى ادامداردىڭ ساناسىن كۇرت وزگەرتپەيىنشە, ولاردىڭ بولاشاعى جوق ەكەنىن جاقسى ءتۇسىندى. سوندىقتان مەملەكەت قاجەتتى شارالاردى ىسكە اسىرىپ, ادامداردىڭ سانا-سەزىمىن وزگەرتىپ, ولاردىڭ بەتتەرىن بەرى قاراتۋعا جاعداي جاساۋعا كىرىستى. ەڭ الدىمەن تىزەرلەپ جاتقان ەكونوميكانى كوتەرىپ, حالىقتىڭ الدىنداعى الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋدى قولعا الۋدىڭ ماڭىزى زور ەدى. حالىققا تاۋەلسىزدىك العان قازاقستاننىڭ الداعى ۋاقىتتاعى دامۋىنىڭ باعىت-باعدارىن, ماقسات-مۇددەلەرى مەن پەرسپەكتيۆالارىن تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىپ, ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىپ, ءسوز بەن ءىستىڭ اراسىن الشاقتاتپاي, ولاردىڭ جۇرەگىنە سەنىم ۇيالاتۋ قاجەت بولدى.
1995 جىلعى جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلدانىپ, پرەزيدەنت بيلىگىنىڭ 2000 جىلعا دەيىن ۇزارتىلۋى پرەزيدەنت ينستيتۋتىنىڭ الەۋەتىن اشىپ, ونىڭ قازاقستان قوعامىن ترانسفورماتسيالاۋداعى ءرولىن ارتتىرا ءتۇستى. ناتيجەسىندە, قوعامدى قايتا قۇرۋ ساياساتى ىسكە اسىرىلىپ, ول بارلىق قازاقستاندىقتىڭ بىرلىگىنە, كەلىسىم مەن بەيبىتشىلىككە قول جەتكىزۋدى كوزدەدى.
قازاقستان تاڭداعان ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىم جولىنىڭ باسى-قاسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇردى. ول تاتۋلىق پەن ۇلتارالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ماقساتىندا ءاۋ باستان-اق ءتۇيىسۋ نۇكتەلەرىن ىزدەپ, حالىقتار اراسىنداعى كەلىسىم مەن سەنىم ايماقتارىن كەڭەيتۋگە بار كۇشىن سالدى. ويتكەنى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزە سالىسىمەن مەملەكەتىمىزگە پاراساتتى ۇلتتىق ساياساتتىڭ قاجەتىنە ونىڭ كوزى جەتتى. اسسامبلەيا ەندى قۇرىلىپ جاتقان كەزدە قازاقستاندىق سايكەستىكتىڭ باستى وزەگى قازاقستاندىق ازاماتتىق دەگەن فورمۋلا قابىلداندى. قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, قوعامدىق-ساياسي جانە دەموگرافيالىق جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ, ەلباسى تاۋەلسىزدىكتىڭ ەڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ-اق ەتنوسارالىق تاتۋلىقتى ساقتاۋ مەن نىعايتۋ جانە قازاقستاندىق سايكەستىكتى نەمەسە تاقىلەتتەستىكتى قالىپتاستىرۋدىڭ جەكە مودەلىنىڭ نەگىزىنە ەتنوستىق ەمەس, ازاماتتىلىق قاعيداتىن الىپ, جۇزەگە اسىردى. سەبەبى جاس تاۋەلسىز مەملەكەت ءۇشىن ازاماتتىق بىرەگەيلىك ەل دامۋىنىڭ باستى فاكتورى جانە ونىڭ تۇراقتىلىعىنىڭ العىشارتى بولدى.
ويتكەنى ەلباسىنىڭ «الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن – ساياسات» دەگەن «قازاقستاندىق جول» ۇستانىمىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قوعامدىق كەلىسىم مەن ازاماتتىق تاتۋلىق قاجەت بولدى. قازاقستاندى مەكەندەگەن بارلىق ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ومىرلىك قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىراتىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, مادەني ماسەلەلەرگە كوپ كوڭىل ءبولىندى. ناتيجەسىندە, قازاقستاندا ەتنوسارالىق كەلىسىمنىڭ وزىندىك قازاقستاندىق مودەلى قۇرىلدى.
ۇلتتىق ماسەلەنى ادىلەتتى شەشۋدىڭ ءبىر ءتيىمدى جولى مەن ينستيتۋتى رەتىندە 1995 جىلى ەلباسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇردى. ءدال سول كەزدەردە ۇلتتىق ساياساتتىڭ باستى قاعيداتتارى دا نەگىزىنەن ايقىندالدى. ول مامىلەگە نەگىزدەلگەن قوعامدىق تۇراقتىلىق, زاڭنىڭ ۇستەمدىگى مەن تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋ جولى ەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەتنوسارالىق قاتىناستارعا مۇقيات بولۋ, وندا بولىپ جاتقان ۇدەرىستەرگە دەر كەزىندە قۇلاق اسۋ قاجەتتىگىنە سول كەزدىڭ وزىندە-اق كوڭىل اۋدارا ءبىلدى.
ەلباسى قوعامدىق-ساياسي ءومىردى قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنان ەشقاشان ءبولىپ قاراعان ەمەس. كەرىسىنشە, ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق وزگەرىستەردى تەرەڭ ءبىلۋدىڭ ارقاسىندا مەملەكەت دامۋى مەن مەملەكەتتىلىكتى ورنىقتىرىپ, ونى ودان ءارى دامىتۋدىڭ العىشارتتارى سانالاتىن وسى ەكى قاناتتى تەڭ ۇستاپ وتىردى. تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋدىڭ ەڭ باستى كەپىلى رەتىندە ىشكى ىنتىماقتى تەرەڭدەتۋ ارقىلى ەكونوميكالىق قاتىناستاردى دا, ساياسي قاتىناستاردى دا مەيلىنشە دەموكراتيالاندىرا تۇسۋگە بولاتىنىنا ۇلكەن ءمان بەردى. ءبىر قاراعاندا, «الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن – ساياسات» دەگەن فورمۋلا قازاقستاندا ساياساتقا ونشا كوڭىل بولىنبەگەندەي اسەر قالدىرۋى مۇمكىن. الايدا ءوز باسىم مۇنداي پىكىرمەن كەلىسە المايمىن. مەنىڭ تۇسىنىگىمدە, پرەزيدەنت بيلىگىنىڭ 2000 جىلعا دەيىن ۇزارتىلۋى ەكونوميكامەن قاتار, ساياسي رەفورمالاردىڭ دا ناقتى قولعا الىنۋىنا دەگەن كارت-بلانش بولاتىن. سوندىقتان وقيعانىڭ بۇدان بىلايعى ءوربۋى ساياسي رەفورمالار ماسەلەسىنىڭ الدىن الا قاراستىرىلىپ, 1995 جىلعى كونستيتۋتسيادان كەيىن پىسىقتالىپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وعان ىشتەي دە, مازمۇندىق جاعىنان دا دايىن بولعاندىعىن كورسەتىپ بەردى, ال 1998 جىلدىڭ قىركۇيەگىندەگى حالىققا جولداۋىندا ول ەلىمىزدەگى ساياسي جانە ەكونوميكالىق ليبەرالداندىرۋعا جول اشامىن دەپ ۋادە ەتتى. 1999 جىلدىڭ 29 قاڭتارىندا داۆوستا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋم شەڭبەرىندە ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ءبىزدىڭ ەكونوميكادا – نارىقتى, ساياساتتا دەموكراتيانى تاڭداعانىمىز تۋرالى ايتىپ, قازاقستاننىڭ ءبىر مەزگىلدە ەكونوميكالىق ليبەرالداندىرۋ مەن ساياسي سالاداعى رەفورمالار جولىنا تۇسكەندىگىن جانە دەموكراتيا جولىنان تايمايتىندىعى تۋرالى مالىمدەدى. بۇل ەكونوميكالىق ماسەلەلەر شەشىلدى, ەندى ساياسي رەفورماعا كىرىسەمىز دەگەن ءسوز ەمەس ەدى. راس, ءبىز تەك ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك دامۋدىڭ بەتى از دا بولسا بەرى قاراپ, استانامىزدى اۋىستىرۋعا تاۋەكەل جاساۋ سياقتى باتىل قادامدارعا بارۋعا شامامىز كەلىپ قالعان كەزدى باسىمىزدان وتكەرىپ جاتتىق. ال ەگەر ءبىز ساياسي قايتا قۇرۋلارعا بۇعان دەيىن مۇلدەم كوڭىل بولمەگەن بولساق, وندا ەلباسى الەمدىك قوعامداستىق الدىندا وسىنداي اڭگىمەلەردى باستاپ, ساياسي رەفورمانىڭ ماڭىزدى باعىتتارىن كورسەتە الار ما ەدى؟ كورىپ وتىرعانىمىزداي, سول كەزدىڭ وزىندە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, ساياسي پارتيالار قۇرۋ, سايلاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ جانە ءباسپاسوزدىڭ قىزمەتىن ىرىقتاندىرۋ, جەمقورلىقپەن كۇرەس, سوت جۇيەسىنىڭ تاۋەلسىزدىك اۋقىمىن كەڭەيتۋ, ايەلدەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سياقتى كەڭەستىك قوعام تۇسىندا كەڭەس ادامىنىڭ ميىنا قونبايتىن تۇسىنىكتەردى ەركىن قولدانىپ, ونىڭ ءمانىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, بۇل جاڭالىقتاردىڭ قازاقستاندىق الەۋمەتتىك ورتادا ىسكە اسىرىلۋ مۇمكىندىگىنە سەنىمدى بولار ما ەدى؟
ەلباسى سونداي-اق 1999 جىلى قازاقستاندا قۇقىق نەگىزدەرى رەفورمالانىپ, ساياسي پارتيالارعا كومەك كورسەتىلەتىنىن, ولاردىڭ پارلامەنتتەگى تەڭگەرمەلى پروپورتسيونالدىق وكىلدىگى ەنگىزىلەتىنىن, سايلاۋدا حالىقارالىق باقىلاۋشىلاردىڭ قاتىسۋى قامتاماسىز ەتىلەتىنىن ناقتى تۇردە بەلسەنە ءسوز ەتە باستادى. وسى كەزدەرى بۇۇ-دان باستاپ, باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدار شۇقشيا كوز تىگىپ وتىرعان سايلاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ ماسەلەسى قولعا الىندى. ول پارلامەنت دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردان الىناتىن تولەمنىڭ مولشەرىن ازايتىپ, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ جاڭا قۇرىلىمىن جاساۋ, ونىڭ قۇرامىنا ەلىمىزدىڭ جەتەكشى پارتيالارىنىڭ وكىلدەرىن ەنگىزۋگە باعىتتالدى. سونىمەن بىرگە پىكىرلەردىڭ پليۋراليزمىنە, كەلىسپەۋشىلىككە توزىمدىلىك پەن دەموكراتيالىق ۇدەرىستىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندەگى سىننىڭ اشىقتىعىنا جاعداي جاساۋ كوزدەلدى.
1999 جىلعا ارنالعان دەموكراتيالىق رەفورمالار اۋقىمدى بولدى. ءباسپاسوزدى, سونىڭ ىشىندە اسىرەسە تاۋەلسىز ءباسپاسوزدى ليبەرالداندىرۋ ۇدەرىسىن وتكىزۋ جوسپارلاندى. ءباسپاسوز بەن باسپا ورگاندارىن جەكەشەلەندىرۋگە قوسىمشا شارا قولدانىلاتىن بولدى. حابار تاراتۋ جيىلىگى ءۇشىن الىناتىن تولەمنىڭ مولشەرىن تومەندەتۋ ارقىلى راديوستانسا يەلەرىنىڭ شەڭبەرىن كەڭەيتۋ, باق تۋرالى جاڭا, بۇرىنعىدان دا ليبەرالدى زاڭ قابىلداپ, قوعامنىڭ باسىم بولىگىنىڭ پىكىرىن بىلدىرەتىن پارتيالار مەن قوزعالىستاردىڭ كانديداتتارى جونىندە مەملەكەتتىك ءباسپاسوز قۇرالدارىندا كوبىرەك ايتاتىنداي جاعداي قالىپتاستىرۋ دا ەسكەرىلدى. ەلباسى تاۋەلسىز قازاقستان تاڭداعان ءوز باعىتىن «دەموكراتيالاندىرۋدىڭ كەزەڭدى باعدارلاماسى» دەپ اتاۋعا دايىن ەكەندىگىن بۇكىل الەمگە پاش ەتتى. ويتكەنى قازاق ەلىنە ساياسي رەۆوليۋتسيا قاجەت ەمەس ەدى. قازاقستان كۇرت جانە باقىلانبايتىن وزگەرىستەردەن اۋلاق تۇردى جانە شىنايى, جان-جاقتى ويلاستىرىلعان رەفورمالارعا تالپىنا ءبىلدى. سەبەبى ول XXI عاسىردىڭ تەحنيكاسىنا سۇيەنە وتىرىپ, XXI عاسىردىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي جۇيەسىن قۇرۋدى ماقسات تۇتتى. ءسويتىپ قازاقستان جاس تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە ءۇشىنشى مىڭجىلدىققا نىق سەنىممەن, قۋاتتىلىقپەن جانە دەموكراتيالىق سيپاتپەن اياق باسقىسى كەلدى.
1999 جىلدىڭ 30 قاڭتارىنداعى الەمنىڭ جەتەكشى ساياسي تۇلعالارىمەن كەزدەسۋ كەزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ دەموكراتيالىق رەفورمالاردىڭ ءۇش باستى باعىتى –ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, ساياسي پارتيالار قۇرۋ جانە سايلاۋ جۇيەسىن قايتا قۇرۋعا تاعى توقتالدى. وسى كەزدەسۋدە ەلباسى باتىستا قازاقستانداعى دەموكراتيالاندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ قارقىنىن جىلدامداتۋ ماسەلەسىندە شىدامسىزدىق تانىتاتىندىعىنا توقتالا كەلە, بۇعان دۇرىستاپ قارار بولساق, باتىستىق ۇلگىدەگى دەموكراتيا قۇرۋ ءۇشىن قازاقستانعا ءبىر جىل, ەكى جىل ەمەس, ونداعان جىلدار قاجەت ەكەندىگىنە كوڭىل اۋداردى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ: ء«بىز اسىقپاي, قاتەگە جول بەرمەي, اياعىمىزدى نىق باسقىمىز كەلەدى. ءبىز دەموكراتيالىق جۇيەنى تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى ەسكەرە وتىرىپ دامىتپاقپىز. قازاقستاندا بارلىق سالاداعى قيىندىقتارمەن ءبىر مەزگىلدە كۇن سايىن ۇشىراسىپ وتىرمىز. ەڭ الدىمەن, ول – ەكونوميكا. ەكىنشىدەن, الەۋمەتتىك سالا. ال ۇشىنشىدەن, ساياسي فاكتورلار. ءبىز قازىردىڭ وزىندە دەموكراتيالىق رەفورما مەن اشىق نارىق ەكونوميكاسىن دامىتۋدا اجەپتاۋىر جەتىستىككە جەتتىك. سەگىز جىلدا ينفلياتسيانى 3000%-دان 10%-عا تۇسىردىك, تەڭگەنىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىردىق, ينۆەستيتسيا تارتۋ جاعىنان شىعىس ەۋروپاداعى ۆەنگريادان كەيىنگى ەكىنشى ورىنعا شىقتىق», دەپ كەسىپ ايتتى. ازاماتتاردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ باعىتىندا زاڭنامالاردى ليبەرالداندىرىپ, باق-تارعا ەركىندىك بەرىلگەندىگى, ۇەۇ-نىڭ قۇرىلۋىنا جاعداي جاسالىپ, بارلىق كونفەسسيا مۇشەلەرىنىڭ ءدىني سەنىم-نانىمدارىن ەركىن دامىتۋعا كەپىلدىك بەرىلگەنى, قازاقستان الەمدە يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان ءبىرىنشى ەل بولعانى دا اڭگىمەنىڭ ارقاۋىنا اينالدى.
كوپ ۇزاماي, اراعا تۋرا ەكى اي سالىپ, 1999 جىلدىڭ 31 ناۋرىزىندا ەلباسى پارلامەنتتىڭ قوس پالاتاسىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا «دەموكراتيا – ءبىزدىڭ تاڭداۋ» تاقىرىبىن كوتەردى. اينالامىزداعى الەمدەگى قيىندىقتارعا قاراماستان, قازاقستان ءوز تاڭداۋىنان باس تارتپايتىنى ەندى ىشكى, قازاقستاندىق اۋديتوريا ءۇشىن مالىمدەلدى. وسىلايشا, ەلدىڭ دەموكراتيالىق دامۋىنىڭ كەزەكتى قادامدارى ايقىندالدى. ەلباسى دەموكراتيانى تەك قانا جالىندى ۇرانداردىڭ جيىنتىعى قىلماۋعا كوڭىل اۋداردى. وسى جولداۋدا ساياسي جۇيەنى ليبەرالداندىرۋدىڭ باعدارلاماسى تۋرالى مالىمدەلدى. ونىڭ نەگىزىنە سايلاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ, پرەزيدەنتتىككە جانە دەپۋتاتتىققا كانديداتتاردىڭ سايلاۋ جارناسىن ازايتۋ, پارلامەنتتىڭ مارتەبەسى مەن ءرولىن كوتەرۋ, ۇكىمەتتىڭ دەربەستىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ, ازاماتتىق قوعام قالىپتاستىرۋ, سوت جۇيەسى تاۋەلسىزدىگىن دامىتۋدىڭ كەپىلدىگىن ارتتىرۋ, باق-تىڭ تاۋەلسىزدىگىن دامىتۋ باعىتىنداعى زاڭداردى مۇلتىكسىز ساقتاۋ الىندى. سونىمەن قاتار قازاقستان ايەلدەرىنىڭ ەلدىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق ومىرىنە بەلسەنە ارالاسۋىن قامتاماسىز ەتۋ, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستى قاتايتۋ ماسەلەسى دە ۇمىت قالمادى. بۇل قازاقستاندىق قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋدىڭ كەزەڭ-كەزەڭمەن ىسكە اسىرىلاتىن باعدارلاماسى جوباسىنىڭ العاشقى نۇسقالارىنىڭ بار بولعانىن اڭعارتسا كەرەك. ونىڭ تۇپكى ماقساتى – قادام سايىن, ءبىر زاڭنان ەكىنشىسىنە, سايلاۋدان سايلاۋعا قازاقستان توپىراعىن دەموكراتيا ونەتىندەي ەتىپ بارىنشا قۇنارلاندىرۋ ەدى. بۇل باعىت دەموكراتيا دامىعان سايىن نارىق ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزىنىڭ دە نىعايا بەرەتىنىن كورسەتتى. وسىنىڭ دالەلى رەتىندە اقش-تىڭ وكىلدەر پالاتاسىنىڭ مۇشەسى دجەك مەتكالفتىڭ 1999 جىلدىڭ 22 جەلتوقسانىندا «ۆاشينگتون تايمس» گازەتىندە جاريالانعان «قازاقستاننىڭ مىقتىراق دەموكراتياعا قاراي قوزعالىسى» اتتى ماقالاسىن كەلتىرۋگە بولادى. وندا قازاقستاننىڭ دەموكراتيا مەن نارىق ەكونوميكاسىن دامىتۋداعى جەتىستىكتەرى اتاپ كورسەتىلدى. قازاقستان ءۇشىن بۇل مەملەكەتىمىزدىڭ دۇرىس جولدا كەلە جاتقاندىعىنىڭ دالەلى بولسا, ال باتىس ءۇشىن – قازاقستاننىڭ وسى ساياساتىنا قولداۋ كورسەتكەندىگىنىڭ بەلگىسى بولدى.
وسى كەزەڭگە پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋلارىنىڭ ءرولىنىڭ ارتۋى ءتان. ماسەلەن, 2003 جىلدىڭ 4 ساۋىرىندەگى جولداۋدا 2004 جىلعا ارنالعان ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتىڭ نەگىزگى باعىتتارى انىقتالدى. وندا اشىق قوعام قۇرۋ بويىنشا ءتيىستى قادامدار جاسالىپ, قازاقستاندا دەموكراتيا مەن ازاماتتىق قوعامنىڭ باستى ينستيتۋتتارىنىڭ قالىپتاسقاندىعى اتاپ كورسەتىلدى. مىسالى, ومبۋدسمەن ينستيتۋتى, ۇلتتىق كەڭەس, باق بويىنشا قوعامدىق كەڭەس قۇرىلدى. پارتيالار تۋرالى جاڭا زاڭنىڭ قابىلدانۋىمەن ەلدەگى پارتيالىق جۇيە نىعايدى, ۇەۇ بەلسەندىلىك كورسەتە باستادى. ەڭ باستىسى, قوعامدا دەموكراتيالىق ۇلگىدەگى ساياسي مادەنيەت تە قالىپتاسۋ ۇستىندە بولدى. ۇكىمەت جانىنان تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن دەموكراتيالاندىرۋ مەن ازاماتتىق قوعامدى ءارى قاراي دامىتۋ بويىنشا ۇسىنىستار جاسايتىن كەڭەس دۇنيەگە كەلدى.
ەلباسى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ بارىسىندا ەندىگى جەردە جەرگىلىكتى بيلىكتى حالىققا جاقىنداتاتىنداي احۋال تۋعىزۋعا كوڭىل ءبولىپ, اۋدان اكىمدەرىن سايلاۋ بويىنشا ەكسپەريمەنت وتكىزۋدى تاپسىردى. ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن ودان ءارى نىعايتۋ باعىتىندا ساياسي پارتيالارعا ءماجىلىس دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردى ۇسىنۋعا جانە داۋىس بەرۋدىڭ قورىتىندىلارىن باقىلاۋدا ولارعا ەرەكشە قۇقىق بەرۋ كوزدەلدى. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن قارىم-قاتىناس تا باسقاشا قارالىپ, ازاماتتىق فورۋمدار وتكىزىلە باستادى. تۇڭعىش پرەزيدەنت ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتىن دامىتۋدىڭ تۇجىرىمداماسىن كەشىكتىرمەي قابىلداۋ كەرەكتىگىن نازاردان تىس قالدىرماي, ءۇشىنشى سەكتوردىڭ دامۋىنا جاعداي جاساپ وتىردى. ول ازاماتتىق قوعام قىزمەتىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزىنىڭ ناقتى ايقىندالۋىن كوزدەدى. مەملەكەت ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن جاساندى تۇردە «وسىرمەي», سوعان تەك جاعداي جاساۋ كەرەگىن ەسكەرتتى. سوندا عانا مەملەكەت پەن ءۇشىنشى سەكتور اراسىندا شىنايى سەرىكتەستىك ورناتۋعا مۇمكىندىكتىڭ تۋاتىنىن جاقسى ءتۇسىندى. ول ءۇشىن ازاماتتىق باستامالاردى قولداۋ مەن مەملەكەتتىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ جۇيەلىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى ەدى. سوندىقتان ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدىڭ 2006-2011 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋدىڭ جوسپارى ۇكىمەتتىڭ 2006 جىلدىڭ 30 قىركۇيەگىندەگى قاۋلىسىمەن بەكىتىلدى. ونى ورىنداۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 146 ملن 991 مىڭ تەڭگە, ال جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن – 1 ملرد 112 ملن 716 مىڭ تەڭگە ءبولىندى.
باق ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرىلدى. ولاردىڭ قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ ۇدەرىسىندەگى ءرولى مەن ورنىن ءدال انىقتاۋ باستى ماقساتقا اينالدى. مەملەكەتتىك ەمەس باق سانىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى ءباسپاسوز بەن تەلەۆيدەنيەنىڭ تسەنزۋرا جوق جاعدايىندا قىزمەت ەتۋ مەحانيزمىن قالىپتاستىرۋ مىندەتى الدىڭعى ورىنعا شىقتى. ماسەلەن, تەك 2002 جىلى 50 جاڭا باق تىركەلگەن كورىنەدى. قوعامنىڭ باق الدىنداعى جانە بيلىك پەن جۋرناليستەر اراسىنداعى ءوزارا جاۋاپكەرشىلىگىنە زور ءمان بەرىلدى. سوندىقتان باق تۋرالى جاڭا زاڭ قابىلداپ, باق-تىڭ زاڭ بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتە وتىرىپ, قوعام تالاپ ەتەتىن ءسوز بوستاندىعىن قامتاماسىز ەتۋ پروبلەماسىن شەشۋ قاجەت بولدى. باق تۋرالى جاڭا زاڭ جوباسى قارالعان كەزدەگى قۇجاتتاردىڭ بىرىندە ەلباسى: ء«سوز بوستاندىعى ول جالا جابۋ مەن جالعان اقپارات بوستاندىعى ەمەس» دەپ جازىپ, باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسى مەن سولاردىڭ ۇسىنىستارىن بەلسەنە پايدالانۋ كەرەكتىگىن ەسكە سالدى. ارحيۆ قورلارىندا ساقتالعان تاعى ءبىر قۇجاتتا ۇلتتىق كوميسسيا جۇمىسىن سارالاي وتىرىپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز قولىمەن: «وتە تەڭدەستىرىلگەن ءتاسىل قاجەت. تۇراقتى دامۋ – باستىسى. (نالچيك). 2 كەزەڭ: 2006-2008; 2008-2011» دەپ, ساياسي رەفورمالاردىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىنە تاعى دا باسا نازار اۋدارىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ەكى كەزەڭىن كورسەتەدى.
ەلباسى تىكەلەي باسشىلىق جاساعان دەموكراتيالىق رەفورمالار باعدارلاماسىن ازىرلەۋ مەن ناقتىلاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ العاشقى وتىرىسىندا ساياسي جۇيەنى جاڭعىرتۋدىڭ باسىم باعىتتارى تالقىلانىپ, ۇكىمەت پەن مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جۇمىس توپتارى تاراپىنان قىرۋار جۇمىس جۇرگىزىلدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇكىمەت جوسپارىندا قاراستىرىلعان ءاربىر زاڭ جوباسىنىڭ زور جاۋاپكەرشىلىكپەن قارالۋىن, بارلىق زاڭ اكتىلەرىنىڭ لوگيكالىق قورىتىندىسىنا دەيىن جەتكىزىلۋىن تالاپ ەتتى.
2005 جىلدىڭ تامىزىندا قازاقستاننىڭ ءتورت اۋدانىندا اكىمدەردىڭ ەكسپەريمەنتتىك سايلاۋى وتكىزىلدى. ولاردى ءماسليحات دەپۋتاتتارى سايلادى. بۇل سايلاۋ اكىمدەردىڭ قىزمەتىنە وڭ ىقپالىن تيگىزدى, ولار بەلسەندى جۇمىس ىستەي باستادى. ەلباسى اكىمدەردى ءماسليحاتتاردىڭ سايلاۋ ۇلگىسىنە توقتالا كەلە, ونى جەرگىلىكتى جەرلەردە تەپە-تەڭدىك جۇيەسىن ورنىقتىرۋ قاجەتتىلىگىمەن بايلانىستىردى. ءماسليحاتتاردىڭ قۇزىرەتىن ۇلعايتۋ, ولاردىڭ اكىمدەردى باقىلاۋىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋىنە كوڭىل اۋداردى. ول اكىمدەردى بىردەن تىكەلەي حالىقتىڭ سايلاۋىنا جىبەرۋ بارلىق ماسەلەنى شەشە المايتىنىن اتاپ كورسەتتى. ونىڭ تەرىس مىسالدارىن دا كەلتىردى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ وعان ءتيىستى احۋالدىڭ ءپىسىپ-جەتىلۋى قاجەتىنە كوڭىل اۋدارا كەلە, جەر-جەردەگى باسقارۋدىڭ تىزگىنىن بوساتىپ الۋعا جول بەرمەۋ كەرەكتىگىن ەسكە سالدى. ەلباسىنىڭ پىكىرىنشە, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ – ناقتى دەموكراتيا, ءىس-ارەكەتتەگى دەموكراتيا. قازاقستان ءۇشىن بۇل ماسەلەدە شەتەلدىك ۇلگىنى سول قالپىندا كوشىرىپ الۋدىڭ ەشبىر پايداسى جوق ەكەندىگى تۇسىنىكتى ەدى.
تۇڭعىش پرەزيدەنت 2006 جىلدان باستاپ كونستيتۋتسياعا ەنگىزۋگە بايلانىستى بەرىلگەن ۇسىنىستاردى تالقىلاۋعا كىرىسىپ, ەگەر رەفورمانىڭ قيسىنى كونستيتۋتسياعا وزگەرىس ەنگىزۋدى قاجەت ەتسە, وندا بۇعان بارۋ كەرەگىنە باسىمدىق بەردى. سوندىقتان ەلباسى بۇل ستراتەگيالىق باعىتقا ەشبىر كۇمان كەلتىرمەستەن جۇيەلى, تەڭدەستىرىلگەن تۇردە, ەشبىر جاساندى ايقاي-شۋسىز, العا قاراي جىلجي بەرۋدى, اسىقپاي, كەزەڭ-كەزەڭمەن, قوعامدىق تىنىشتىققا زيان تيگىزبەستەن, ىسكە اسىرۋدى ماقسات تۇتتى. ويتكەنى ەلباسى قازاقستانداعى دەموكراتيالاندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ قايتارىمسىز سيپاتقا يە بولۋىن قالادى. سەبەبى دەموكراتيالىق رەفورمالار ەكونوميكانى ودان ءارى جاڭعىرتۋدى جانە ساياسي جۇيەنى نەعۇرلىم جەتىلدىرىپ, ونىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن جاعداي قالىپتاستىرىپ, ەكونوميكانى, قوعام مەن مەملەكەتتى دامىتۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە باعىتتالدى. سوندىقتان بولىپ جاتقان وزگەرىستەر مەن دامۋ ۇدەرىستەرىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, ساياسي جاڭعىرتۋ ۇدەرىسىنىڭ كەزەڭدىلىگىن جانە رەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدە كونستيتۋتسياعا ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ جولىمەن جەتىلدىرۋدىڭ ماڭىزى زور بولدى. ول ءۇشىن كونستيتۋتسيا شەڭبەرىندە ساياسي رەفورمالاردىڭ جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ, جەرگىلىكتى وكىلدى ورگانداردىڭ ءرولىن, فۋنكتسيالارىن جانە وكىلەتتىكتەرىن نىعايتۋ, اكىمدەردىڭ سايلانبالىلىعىن جانە جىل سايىن ەسەپ بەرىپ وتىرۋىن ەنگىزۋ; ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن نىعايتۋ جانە دامىتۋ, جۋرناليستەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ, باق-تىڭ رەداكتسيالىق ساياساتىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە كەپىلدىكتى كۇشەيتۋ, باق جانىنان قوعامدىق كەڭەستەر قۇرۋ, اكىمشىلىك رەفورما جۇرگىزۋ, سوت تورەلىگى جۇيەلەرى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن, اشىقتىعىن جانە تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ, سايلاۋ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋدى بەكىتىپ, ونىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ, وكرۋگتىك جانە ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسياسىن جاساقتاۋدا پارتيالار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ كەڭىنەن قاتىسۋى, بيلىك ورگاندارىنىڭ سايلاۋ پروتسەسىنە قاتىسۋىن شەكتەۋدى زاڭدا كورسەتۋ سياقتى شارالار بەلگىلەندى. كونستيتۋتسيانى جەتىلدىرۋ پارلامەنت پەن ءماسليحاتتاردىڭ وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋ, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ ءرولىن كوتەرۋ جانە نىعايتۋ, پارلامەنتكە ءوتۋ بارەرىن پروپورتسيونالدى جۇيە بويىنشا 7%-دان 5%-عا دەيىن تومەندەتۋ, كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ, سوت جۇيەسى جانە سوت تورەلىگى باعىتتارىمەن ناقتىلاندى.
2007 جىلدىڭ 19 اقپانىندا ەلباسى دەموكراتيالىق رەفورمالاردىڭ باعدارلاماسىن ازىرلەۋ جانە ناقتىلاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ كەزەكتى وتىرىسىن وتكىزدى. كوميسسيانىڭ توراعاسى رەتىندە ول دەموكراتيانى ودان ءارى دامىتۋ, ساياسي جۇيەنى جەتىلدىرۋ ماسەلەسىن سول جىلدىڭ الدىندا تۇرعان ۇلكەن مىندەتتەردىڭ قاتارىنا جاتقىزدى.
مەمكوميسسيا جۋرناليستەر قۇقىقتارىن, باق-تىڭ رەداكتسيالىق ساياساتىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە كەپىلدىكتى كۇشەيتۋ ماقساتىندا «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى» زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ, سونداي-اق مەملەكەتتىك ەلەكتروندىق باق جانىنان ولاردىڭ ادىلدىگى مەن تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ وتىراتىن قوعامدىق كەڭەستەر قۇرۋ قاجەت دەگەن قورىتىندىعا كەلدى.
مەملەكەتتىك كوميسسيا كوپ پارتيالى جۇيەنى دامىتۋدى, قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىندە ساياسي پارتيالار ءرولىن كوتەرۋ ءۇشىن ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ پروتسەدۋراسىن وڭايلاتۋ, ونىڭ ىشىندە پارتيانى تىركەۋ ءۇشىن قاجەت قولدار سانىن 50 مىڭنان 25 مىڭعا دەيىن قىسقارتۋدى ۇسىندى.
پرەمەر-ءمينيستردى پرەزيدەنت پارلامەنتتەگى ساياسي پارتيالاردىڭ فراكتسيالارىمەن كەڭەس جۇرگىزگەن سوڭ جانە پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ كوپشىلىگى قولداعان جاعدايدا تاعايىندايتىن بولدى. ياعني ەندى ۇكىمەت پارلامەنتتىك كوپشىلىكتىڭ قولداۋىنا يە بولۋى قاجەت دەپ شەشىلدى.
سەناتورلاردىڭ سانىن 48-گە دەيىن كوبەيتىپ, وبلىستاردان, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار مەن استانادان 2 ادامنان ولاردى بارلىق دەڭگەيدەگى دەپۋتاتتاردىڭ تيىسىنشە وبلىس, قالا ءماسليحاتتارىنىڭ سايلاۋى, 16 دەپۋتاتتى پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنۋى, سونىڭ ىشىندە 9 دەپۋتات قوعامدىق, عىلىمي, شىعارماشىلىق بىرلەستىكتەر مەن ساياسي پارتيالاردىڭ وكىلدەرىنەن سايلانۋى قولداۋ تاپتى.
ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق قاتىناستاردىڭ ماڭىزدىلىعى ەسكەرىلە وتىرىپ, كونستيتۋتسياعا قحا قۇرۋدىڭ كونستيتۋتسيالىق نورمالارى ەنگىزىلىپ, ونىڭ ەلدىڭ ءارتۇرلى ەتنوستىق توپتىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىردەگى وكىلەتتىلىگىن كەڭەيتەتىن ۇيىم رەتىندەگى كونستيتۋتسيالىق مارتەبەگە يە بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا قىرۋار جۇمىستار اتقارىلىپ, ول ءوز وكىلدەرىن پارلامەنتكە سايلاۋ قۇقىعىنا قول جەتكىزدى.
سوت جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن رەتتەيتىن كەيبىر نورمالار وزگەرتىلدى. سوندىقتان تۇتقىنداۋ مەن قاماۋعا الۋدى تەك سوت سانكتسياسىمەن جۇرگىزۋ زاڭداستىرىلدى. ومبۋدسمەننىڭ ءرولى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. ءولىم جازاسىن قولدانۋعا شەك قويىلدى. وبلىس جانە قالا اكىمدەرى ءتيىستى دەڭگەيلى ءماسليحاتتاردىڭ كەلىسىمىمەن سايلانۋى, ولاردىڭ اكىمگە سەنىمسىزدىك ءبىلدىرۋ ءراسىمىنىڭ جەڭىلدەتىلۋى جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگانداردىڭ جۇمىسىن بەلسەندىرىپ, ونىڭ بەدەلىن نىعايتۋعا جاعداي جاسادى.
ساياسي پارتيالاردىڭ وكىلەتتى ورگانداردىڭ قىزمەتىندەگى ءرولى كوتەرىلىپ, ەلدەگى ءارتۇرلى ساياسي كۇشتىڭ قىزمەتىنە اشىقتىق سيپات بەرۋ, پارتيالاردى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ, پارتيالىق فراكتسيالاردىڭ ءرولىن كوتەرۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالاۋ سياقتى كۇردەلى ساياسي قادامدار جاسالا باستادى. سونىمەن بىرگە ۇەۇ-نىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ ارقىلى مەملەكەت پەن قوعامدىق ۇيىمدار اراسىنداعى سەرىكتەستىكتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ مۇمكىندىگى تۋدى. الەۋمەتتىك سالاداعى قاتىناستاردىڭ جاڭا مودەلى دۇنيەگە كەلىپ, مەملەكەت پەن قوعامدىق سەكتور اراسىنداعى تۇراقتى جانە ءتيىمدى جۇيە قالىپتاسا باستادى.
باق-قا قاتىستى قازاقستان كەڭىستىگىندەگى جەكەمەنشىك ءباسپاسوزدىڭ باسىمدىق جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ, ونىڭ الەمدىك ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن «ويىن ءتارتىبىن» بەكىتۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. باق بوستاندىعىنىڭ كەپىلدىگىن نىعايتۋ نەگىزىندە ولاردىڭ حالىق الدىنداعى جانە جۋرناليستەر قاۋىمداستىعىنىڭ كاسىبي ەتيكاسىنا مورالدىق جاۋاپكەرشىلىگىن كوتەرۋ جولىندا ماڭىزدى قادامدار جاسالدى. باق-تىڭ دەموكراتيالاندىرۋ ۇدەرىسىندەگى ءوز ءرولىن سەزىنىپ, قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن تۇسىنۋىنە, قۇقىقتىق نەگىزدە ارەكەت ەتۋىنە نازار اۋدارىلدى. ويتكەنى ەلباسى ساياسي جاڭعىرتۋدىڭ باق ءرولىن كوتەرمەيىنشە, مۇمكىن ەمەستىگىن, باق-تىڭ تاۋەلسىز رەداكتسيالىق ساياسات جۇرگىزۋىن قامتاماسىز ەتۋ جانە جۋرناليستەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋدىڭ وزەكتىلىگىن جاقسى ءتۇسىندى. ناتيجەسىندە, باق تۋرالى زاڭدى جەتىلدىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى.
قورىتا كەلگەندە, 2000 جىلداردىڭ قاۋىپتەرى مەن قاتەرلەرى ەلدىڭ بۇكىل الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق-ساياسي جۇيەسىن جەدەلدەتىپ جاڭعىرتۋ مىندەتىن شەشۋدى تالاپ ەتتى. سوندىقتان ەلباسى قولعا العان قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭى ءدال سول كەزەڭنەن ءوز باستاۋىن الىپ, ساياسي رەفورمالار جۇرگىزۋگە جول اشىلدى.
مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جۇمىسى بارىسىندا بارلىق ۇسىنىس, سونىڭ ىشىندە ەڭ راديكالدىلارى دا زەردەلەنىپ, جان-جاقتى پىسىقتالدى. بۇل ساياسي پارتيالار, عالىمدار, ساراپشىلار جانە قازاقستاندىقتارمەن اقىلداسۋدىڭ وزىندىك الاڭشاسىنا اينالدى. ناتيجەسىندە, بارلىق ۇسىنىس باسپاسوزدە ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلانىپ, رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن قوسىمشالار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭنىڭ جوباسى پىسىقتالىپ, ول كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋلەر انىقتالعاننان كەيىن كونستيتۋتسيالىق جاڭالىقتاردى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان كونستيتۋتسيالىق زاڭداردىڭ توپتاماسى رەتىندە قورىتىندىلانىپ, پارلامەنتكە ەنگىزىلدى. ەلباسى 2007 جىلعى 16 مامىرداعى پارلامەنتىڭ وتىرىسىندا قازاقستاندى دەموكراتيالاندىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭى – ەركىن دەموكراتيالىق قوعامدى تەز قارقىنمەن دامىتۋ جانە پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكادان پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك رەسپۋبليكاعا كوشۋ تاقىرىبىنا ارنايى توقتالدى. وندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلدى جان-جاقتى جاڭعىرتۋدىڭ بارىسى مەن وعان قاجەتتى شارتتارعا توقتالا كەلە, ساياسي رەفورمانى جۇرگىزۋدىڭ «قازاقستاندىق جولىنا» ساي كەلەتىن جانە قوعامدىق مۇددەلەردى ەسكەرەتىن جالپىۇلتتىق ساياسي رەفورمالار باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جۇمىسىنىڭ زاڭدى جالعاسى رەتىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭنىڭ جوباسىن دەپۋتاتتاردىڭ قاراۋىنا ۇسىنىپ, ول سول جىلدىڭ 21 مامىرىندا قابىلداندى. ەلباسى قازاقستاندى دەموكراتيالاندىرۋداعى باستى ۇستانىمداردىڭ قاتارىنا تۇراقتىلىق, بولجامدىلىق, قايتىمسىزدىق, اشىق جانە وركەندەگەن قوعامدى جاتقىزدى. وسىلايشا, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ نەگىزىن قالاۋشى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2000-جىلدارى ەلىمىزدىڭ ساياسي دامۋ رەفورمالارىن جۇرگىزۋ ارقىلى الداعى ساياسي جاڭعىرتۋلاردىڭ باستى باعىت-باعدارىن ايقىنداپ بەردى.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
قوعام قايراتكەرى, ساياساتتانۋشى
