سپورت • 17 ناۋرىز، 2021

الماس بالۋان

436 رەت كورسەتىلدى

قازاق سامبوشىلارىنىڭ ىشىندە كسرو-نىڭ ەرەسەكتەر چەمپيو­ناتىندا ولجاعا ەڭ كوپ كەنەلگەن جامبىلدىق بالۋان الماس مۇسابەكوۆ ەكەن. كەڭەس وداعىنىڭ ەكى دۇركىن چەمپيونى، التى مارتە جۇلدەگەرى. ونىڭ بۇل رەكوردىن قازاق سامبوشىلارىنان ەشكىم وزگەرتە العان جوق. قادىرلى وقىرمان، الماستىڭ ۇستازى – كەڭەس وداعىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى مارات جاقىتتىڭ تامىرى تەرەڭگە بويلاعان باپكەرلىك بىلىگىنىڭ ءبىر ۇشىن وسى جەردەن ىزدەۋ كەرەك.

سۋرەتتە: ايتۋلى باپكەر مارات جاقىت پەن ەۋروپا چەمپيونى الماس مۇسابەكوۆ.

– 1972-1973 جىلدارى ساعادات حانباتىروۆ اعانىڭ قول استىندا جاتتىعۋ جاسادىم، – دەيدى الماس بالۋان سوناۋ كوكورىم شاعىن ەسكە ءتۇسىرىپ. – سامبونىڭ ءبىراز ءادىس-ءتاسىلىن ۇيرەنە كەلە، مارات جاقىتقا اۋىسسام دەگەن وي تۋدى. مارات اعا جامبىلداعى ەڭ ءبىر بەدەلدى باپكەر ەكەنىنە قاراماي، قاشان كورسەڭ دە كىلەمدە جۇرەدى. قاپتاعان بالاعا ءادىس ۇيرەتۋدەن جالىقپايدى، شارشامايدى. ءبىر كۇنى ساعادات اعانىڭ باتاسىن الىپ، مارات جاقىتتىڭ قارا­ما­عىنا كوشتىم.

– الماستىڭ دۇركىن-دۇركىن جەڭىستەرى ءبىزدى دە كۇرەسكە ەلىك­تىردى، – دەيدى اتاقتى با­لۋان­نىڭ دوسى، قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جات­تىقتىرۋشىسى دوسبەرگەن تام­بيەۆ. – ءوزى ءبىر سۇيكىمدى بوزبالا. كۇرەسى سۇمدىق. ءبىزدىڭ باي­­زاق اۋدانىنداعى كەڭەس اۋى­­لىنىڭ بار بالاسىنىڭ ال­ماس دەسە كوزدەرى جارق ەتە قا­لاتىن. ۇستىندەگى كيىمىنە قىل جۇق­پاي­­دى. سونداي ادەمى كيىنەدى. اس­تىنداعى ۆەلوسيپەدىن قازىرگى «مەر­سەدەستەن» كەم ۇستامايدى.

ء الى ەسىمدە. كستوۆو قالاسىن­داعى جارىستا الماس دوسىم كسرو-نىڭ ەكى دۇركىن چەمپيونى، رەسەيلىك ۆلاديمير بەلوۆتى 11:0 ەسەبىمەن ۇتىپ جاتىپ، سوڭعى مينۋتتا قايىرا تارتۋ (بولەۆوي) ادىسىنە ءتۇسىپ قالدى. الماستىڭ قولىن ەكى اياقتىڭ ورتاسىنا سالىپ، شىنتاق تۇبىنەن قايىرا تارتقاندا ءبىزدىڭ جىگىتتىڭ تامىرلارى ادىرايىپ، قولى شىنتاق تۇبىنەن شارت سىنۋعا شاق قالدى. دوسىم ارەڭ شىداپ جاتىر. مىنا جاقتا ءبىز شىرىلداپ تۇرمىز. انانىڭ ايايتىن ءتۇرى جوق. اقىرى، الماس تىستەنگەن كۇيى توتەپ بەردى. كەڭەس وداعىنىڭ ءار تۇكپىرىنەن جي­نالعان بالۋاندار مەن ماماندار، زال تولى جانكۇيەر سول جولى الماستىڭ جانكەشتىلىگىنە تىك تۇرىپ قول سوقتى. مامان رە­تىندەگى پىكىرىم: مۇسابەكوۆتىڭ بالۋاندىق دەڭگەيى وليمپيادا چەم­پيونى جاقسىلىق ۇشكەم­پىروۆتەن كەم ەمەس.

ەندىگى ءسوزدى بالۋاننىڭ ۇس­تازى مارات نۇرمۇحامەد ۇلى جالعاسىن:

– بالۋاندىق الماستىڭ سۇيە­گىنە بىتكەن قاسيەت دەسەم، ارتىق ەمەس. كەڭەس وداعى سامبونى عى­لىمي جاعىنان جەتىلدىرۋگە بارىن سالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە سامبو كۇرەسىنىڭ ادىستەرى 11 توپقا جىكتەلدى. مىسالى، توبىقتان قاعۋ ءادىسى ءوز الدىنا جەكە توپ; بۇل ءادىس ىشتەن قاعۋ، سىرتتان قاعۋ، قارسىلاستى قۋالاپ ءجۇرىپ قاعۋ، ت.ب. تارماقتارمەن تارقاتىلىپ، جىكتەلىپ كەتە بەرەدى. ال قايىرا تارتۋ (بولەۆوي) ءادىسى ءوز الدىنا جەكە توپ، وسى ءادىستىڭ 40-قا تارتا ءتۇرى بار. كسرو قۇراماسىنىڭ عىلىمي توبىنىڭ ساراپتاۋى بو­يىنشا جوعارىداعى 11 تاراۋ­لى ادىستەردى سول كەزدە تۇگەل جا­­سا­عان قۇراماداعى جالعىز با­لۋان مۇسابەكوۆ ەكەن. دالەل كەل­تى­رەيىن. مەنىڭ بەك قاديشين دەگەن شاكىرتىم كەڭەس وداعىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى، پروفەسسور ەۆگەني چۋماكوۆتىڭ قول استىندا، ماسكەۋدە ءبىراز جىل ەڭبەك ەتتى. بەك – كەڭەستىڭ سامبو قۇراماسىنىڭ عىلىمي تو­بىنىڭ مۇشەسى. سول ءىنىم قۇرا­ماداعى بالۋانداردىڭ جارىس ۇستىندەگى ءادىس-تاسىلدەرىن تالداي كەلە، الماس مۇسابەكوۆ سامبو ادىستەرىنىڭ 11 توبىن مەڭگەرگەن دەگەن قورىتىندى جاسايدى. مۇ­نى ەستىگەن ەۆگەني چۋماكوۆ تاڭ قالعانىن جاسىرا المادى. سەبەبى كسرو قۇراماسىنداعى الەم چەم­پيوندارىنىڭ وزدەرى ءۇش-ءتورت ءادىستى قاپىسىز، شەبەر جاسايدى. كوپ بالۋان بەلدەسۋ­گە شىققاندا قارسىلاسىنا ءبىر قىرىنداپ قارسى تۇرسا، مۇ­سابەكوۆ ەكى يىعىن تەڭ ۇستاپ، تۋرا ۇمتىلادى. بۇل – قارسىلاس ءۇشىن وتە ىڭعايسىز پوزيتسيا. سەبەبى الماستىڭ قاي تۇستان قارماق تاستايتىنى جۇمباق.

– مارات اعاي جاتتىعۋعا ءاتۇس­تى قاراعان ەمەس، – دەيدى ال­ماس مۇسابەكوۆ. – ول كىسى كۇ­رەسەر الدىندا شاكىرتتەرىنىڭ ەتىن قىز­دىرۋعا قاتتى ءمان بە­رەتىن. ءادىس-ايلانى ءار بالاعا ءوزى ۇيرەتەدى. سول ادىستەردى جە­تىلدىرۋ ءۇشىن جانىن اياماي تەر توگەدى. ءادىستى پىسىقتاۋ ءۇشىن بىز­بەن بەلدەسىپ، قاتە، كەم­شى­لىگىمىزدى تۇزەپ وتىرادى. ءادىس­تى جەتە مەڭگەرگەنىڭشە سان مارتە قايتالاتىپ، اششى تەرىڭدى سىعىپ الادى. جاتتىعۋدى مەرەكە، دە­مالىس كۇندەرى دە ۇزبەيدى. نە­بىر اپتاپ ىستىقتا دالادا تەر توگە­تىنبىز. جىگىتكە قاجەت ءتوزىم، تاباندىلىق، بالۋاندىق شەبەرلىك قاسيەتتەرىن ءبىز اعايدان ۇيرەندىك. ال مارات اعا زالعا كەلمەسە، جاتتىعۋدىڭ ءسانى بولمايتىن. اعايدىڭ ورتامىزدا جۇرگەنىنىڭ ءوزى بىزگە قانات ءبىتىرۋشى ەدى. جارىسقا ۇستازبەن بىرگە بارساڭ، ارقاڭدى الاتاۋعا تىرەگەندەي سە­نىمدى جۇرەسىڭ. ال قاسىڭدا اعاي بولماسا، كوڭىلىڭ ءبىرتۇرلى قو­ڭىل­تاقسىپ، جالعىزسىراعانداي كۇي كەشەسىڭ. اعاي بالۋانداردى قات­تى ۇستادى. مەن جاسىم 62-دەن اسسا دا، ءالى كۇنگە دەيىن مارات اعام­نىڭ بەتىنە كەلگەن ەمەسپىن. اعاي­دىڭ الدىندا ءوزىمدى ءالى كۇنگە دەيىن شاكىرت سەزىنەمىن. ...1981 جى­لى قاراعاندىدا بولعان كسرو چەم­پيوناتىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تەح­نيكالىق شەبەرلىگى ەڭ كەمەل بالۋان اتاندىم. ناقتىلاي ايتسام، قارسىلاستارىما 13 رەت ۇمتىلىپ، سونىڭ 10-ىندا ادىس­تەرىم ءساتتى شىعىپتى. ءسويتىپ، تەحنيكالىق شەبەرلىك، پايدالى قيمىل ساراپتاماسى بويىنشا كسرو قۇ­راماسىنداعى بارلىق بالۋاننان وزىق تۇردىم. بۇل مارات جاقىت ۇستازىمنىڭ مەنى ساپالى ءارى جۇيەلى باپتاۋىنىڭ ناتيجەسى بولاتىن.

ءيا، 1981 جىلدىڭ شىلدە ايى­ندا قاراعاندى قالاسىندا سام­بودان كسرو-نىڭ 35-ءشى چەم­پيوناتى دۇركىرەپ ءوتتى. مارات باپكەر مەن الماس بالۋان وداق­­تىق چەمپيوناتقا تىڭ­عى­لىق­تى ازىرلەندى. بۇل باسە­كە قا­زاق­ستاننىڭ سامبو كۇرە­سى ءۇشىن تاريحي چەمپيونات بولدى. بۇعان دەيىنگى 34 بىرىن­شىلىكتە رەسپۋبليكانىڭ بىر­دە-ءبىر سامبوشىسى كەڭەس ودا­عى چەمپيوناتىنىڭ التىن تۇ­عى­رىنا شىعا الماسا، قارا­عاندى كىلەمىندە تەمىرحان دوسمۇ­حام­­بەتوۆتىڭ شاكىرتى ايتجان شاڭ­­عاراەۆ 48 كيلو سالماقتا، مارات جاقىتتىڭ شاكىرتى الماس مۇسا­بەكوۆ 52 كيلودا كسرو چەمپيوندارى اتاندى.

الماس مۇسابەكوۆ ناعىز زار كۇيىندە جۇرسە دە الەم چەم­پيو­ناتىنا جولى تۇسپەدى. كسرو چەمپيوناتتارى مەن كۋبوك با­سە­كەلەرىندە الەم چەمپيون­دارى يۋري كرۋگلوۆ، سەرگەي تەر­نوۆىح، بابامۇراد فايزيەۆ، گۋر­گەن تۋتحالياندى، الەم چەم­پيو­ناتىنىڭ جۇلدەگەرلەرى ۆلا­ديمير بەلوۆ، گەننادي بەلوگلازوۆتى، باسقا دا مىقتىلاردى جىق­قا­نىنا قاراماي، 1984 جىلى ەكىن­شى مارتە وداق چەمپيونى اتانسا دا، ماسكەۋدەگى سامبو قو­جايىن­دارى مارات جاقىتتىڭ وسى شاكىرتىن دۇنيەجۇزىلىك بى­رىن­شىلىككە اپارماي قويدى. بۇل – وتارلاۋشى جۇيەنىڭ سپورت­تاعى سوراقىلىعىنىڭ ءبىر عانا كورىنىسى.

الماس مۇسابەكوۆ 1977-1989 جىلدارى قازاقستان ۇلتتىق قۇ­راماسىنىڭ كاپيتانى بولدى. ءيا، الماس سول كەزەڭدە كوش باستاعان سەركە ەدى. تالاي جارىستا جى­گىت­تەردى باستاپ كىلەمگە شىقتى، سو­ڭىنان ەرگەن ىنىلەرىنە جەڭىس جولىن كورسەتە ءبىلدى. بوز كىلەمدە عانا ەمەس، تۋرنيككە تارتىلسا دا، الاتاۋدىڭ قۇز بەتكەيلەرىندە قۇلدىراڭداپ جۇگىرسە دە كوشتىڭ الدىن بەرمەيتىن. قايراتى قا­بىنداپ، جۇلقىنىپ تۇرعان كە­زىندە ماسكەۋ اياعىن تۇساپ الەم چەمپيوناتىنا جىبەرمەگەن الماس اعا­مىز ازاتتىق جىلدارىندا سول وكىنىشتىڭ ەسەسىن قايتاردى. ال­ماس مۇسابەكوۆ – ارداگەرلەر ارا­سىنداعى الەم چەمپيونى!

بىردە مارات ۇستازى: «سەن وسەك ايتپايسىڭ، بىرەۋدىڭ ۇس­تىنەن ارىز جازبايسىڭ، بىرەۋدى جاماندامايسىڭ»، دەسە الماس: «وعان ۋاقىتىم جوق. سەبەبى ءسىز­دىڭ قاسىڭىزدا ءجۇرمىن»، دەپ جاۋاپ قايتارىپتى.

ەندى قازاق سپورتىنىڭ ار­داگەرى عازىم جارىلعاپوۆ بالۋان ىنىسىنەن «قازىر قايدا ءجۇر­سىڭ؟» دەپ سۇراسا كەرەك. الماس: «اعاي­دىڭ قاسىندامىن»، دەپتى. سوندا عازىم اعاسى: «سەن قانداي ازا­ماتسىڭ! «اعايدىڭ جانىندامىن»، دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزىڭنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى!»، دەپ ىنىسىنە شىنايى رازىلىعىن بىلدىرگەن ەكەن.

الماس بولسا، سول قاراپايىم قالپى. ءالى كۇنگە دەيىن كۇرەس دەسە، جانى جاي تاپپايدى. «اعاي­دىڭ بەتىنە تۋرا قارايمىن. ءادىلىن ايتامىن»، دەيدى سامايىن قىراۋ شالعان ارداگەر بالۋان. ۇستاز بەن شاكىرتتىڭ تاعدىرى توعىسقانىنا 48 جىل بولىپتى...

 

قىدىربەك رىسبەك،

جۋرناليست

 

سوڭعى جاڭالىقتار

لوماچەنكودان قازىردەن قاشىپ وتىر

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 10:35

«ۇزدىكتەردىڭ ۇزدىگى» انىقتالدى

ۇلتتىق سپورت • بۇگىن، 10:12

«قىزىل» ايماقتا ءبىر عانا ءوڭىر قالدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:52

كوگەرشىندەر كورمەسى

ايماقتار • بۇگىن، 09:44

مىندەتتى قارسىلاس اتاندى

بوكس • بۇگىن، 09:42

تاۋەلسىزدىك تاسپاسى تاراتىلادى

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • بۇگىن، 09:40

قپل-ءدىڭ قىمبات فۋتبولشىلارى

فۋتبول • بۇگىن، 09:38

اردا ازاماتتىڭ ەسىمى ەل ەسىندە

قازاقستان • بۇگىن، 09:29

قوزىباەۆ كابينەتى اشىلدى

قازاقستان • بۇگىن، 09:28

«قىزىل ايماقتان» قۇتىلا الماي تۇرمىز

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:23

ەلدى امان الىپ قالاتىن ەكپە عانا

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:21

ەپيداحۋال تۇراقتالىپ كەلەدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:19

سپورتتى سەرىك ەتكەن

سپورت • بۇگىن، 09:02

سورەسىندە – سان كىتاپ

ادەبيەت • بۇگىن، 09:00

جۇلدىزدى ساتتەر جىلناماسى

ەلباسى • بۇگىن، 08:55

ۇقساس جاڭالىقتار