وسى اۋىلدىڭ ىرگەسىنەن اۋماقتاعى ءىرى تاۋ شاتقالى شىعادى. ىلە الاتاۋىنىڭ تەرىسكەي بوكتەرىنەن باستالىپ 49 شاقىرىمعا سوزىلاتىن تۇرگەن شاتقالى سارىتاۋ جوتاسىنا دەيىن سوزىلىپ جاتادى ەكەن. ارى قاراي اسى ۇستىرتىنە جالعاسادى دەيدى دەرەكتەر. شاتقالدان باستاۋ الاتىن تەرىسكەنسۋ وزەنى دە ايماقتىڭ ءىنجۋ القاسىنداي. قورشاعان ورتاعا كورىك بەرەدى. ءارى تاۋ وزەندەرىنىڭ ىشىندەگى ارناسى تەرەڭ وزەننىڭ ءبىر وسى تەرىسكەنسۋ ەكەن. سۋدىڭ تۇڭعۇيىك ءتۇبى 1 جارىم مەترگە دەيىن جەتەدى-مىس.
تۇرگەن شاتقالى تۇمسا تابيعي مەكەن عانا ەمەس, قورشاعان ورتانىڭ سۇلۋلىعىنا قۇشتار جانداردىڭ اڭسارى اۋىپ تۇراتىن ءتۋريزمنىڭ ورتالىعىنا دا اينالىپ كەلەدى. الماتى قالاسىنان 90 شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتقانىنا قاراماستان تاۋ اراسىنا كەلۋشىلەر قاتارى سيرەمەيدى ەكەن. اسىرەسە, دەمالىس كۇندەرى بۇل ماڭعا اعىلعان ادام قاراسى كوپ بولادى. ويتكەنى, عاجايىپ تابيعاتتىڭ بىرنەشە كەرەمەتى وسى شاتقالدان تابىلادى. مۇندا العاش كەلگەندە ىستىق سۋ اتقىلاعان بۇلاق پەن تاستان قۇلاپ اققان سارقىراما الدىڭنان قارسى السا, ىشكەرلەي ەنگەن سايى قىلقان جاپىراقتى اعاش شوعىرى مەن ۇشار باسىن قار كومگەن تاۋ شىڭدارى ىنتىقتارىپ الا جونەلەدى...
تۇرگەندەگى تابيعي سارقىرامانىڭ ىشىندەگى ەلەۋلىسى – ايۋلى دەپ اتالادى ەكەن. جاقپار تاستان قۇلاپ تۇسكەن تاۋ سۋى 30 مەترلىك بيىكتىكتەن ىلديلاپ اعىپ, ەتەكتەگى وزەن ارناسىنا قوسىلىپ جاتىر. ال وسىنداعى بوزگۇل اتتى تاعى ءبىر تاڭداي قاقتىرار سارقىراما جارتاستى تەسىپ شىعىپ, كادىمگى تۋننەلدەن وتكەن جۇردەك پويىز سياقتى ارىنداپ اعىپ وتەدى. جالپى, بۇل سارقىرامالاردىڭ دەنى باستاۋىن ىلە الاتاۋىنىڭ مۇزدىقتارىنان الاتىن شىڭ تۇرگەن مەن كىشى تۇرگەن وزەندەرىنىڭ تۇيىسكەن تۇسىنا جينالىپ, ىلديلاي كەلە تۇرگەن وزەنىنىڭ ارناسىندا توعىسادى. قاپتالداس اعىپ جاتقان تەرسكەنسۋ وزەنى دە تارماقتالىپ بارىپ, تۇرگەنمەن تۇيىسەدى. ءدال وسى تەرىسكەنسۋ وزەنىندە بالىق ەتىنە جەرىك قاۋىم التىنعا باعالايتىن باقتاق بالىعى وسىرىلەدى. ياعني, مۇنداعى فورەل شارۋاشىلىىنىڭ ءونىمى سۇرانىسقا يە.
تۇرگەن شاتقالىنىڭ وسىمدىك الەمى دە وتە باي. تاۋ اراسىندا قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى سەمەنوۆ ۇيەڭكىسى, مۋشكەتوۆ تۇيەسىڭىرى سياقتى سيرەك كەزدەسەتىن اعاش تۇرلەرى وسەدى. جابايى ورىك اعاشى مەن سيۆەرس الماسىنىڭ تۇپتەرى دە جەتكىلىكتى. ال قايىڭ مەن تەرەك, شىرشانىڭ كوپتىگى كوز سۇرىندىرەدى. شاتقالدىڭ تابيعي ەرەكشەلىگىنىڭ ءبىرى – بۇتالى وسىمدىكتەردى ءجيى ۇشىراتاسىز. اق باسقان سايىن قاراقات, بورىقاراقات, تاڭقۋراي, بۇلدىرگەن, قوي بۇلدىرگەن, يتمۇرىن شوعىرىن كورەسىز. ارينە, مۇنداي تۇمسا وڭىردە اڭ-قۇستىڭ دا الۋىن ءتۇرى بولۋى زاڭدى. شاتقال ءىشىن قويان, بورسىق, تيىن, قابان, تاۋەشكى, قاسقىر, ايۋ مەكەندەيتىنى ءسوزسىز. ۋلى جىلانداردىڭ دا ءتۇرى كوپتەپ كەزدەسەدى ەكەن.
ايتپاقشى, ءبىز بۇعان دەيىن شاتقال اۋىزىندا قونىس تەپكەن تۇرگەن اۋىلىندا بەرتىنگە دەيىن قازاق مەكتەبىنىڭ بولماعاندىعىن جازعان ەدىك. سوندا ەجەلدەن قازاقتاردىڭ اتاقونىسى بولعان مەكەندە ۇلت تىلىندەگى وقۋ ورىنى بولماۋىنىڭ سەبەپتەرىن ايتىپ, بۇل ماسەلەنىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا عانا شەشىلگەنىنە توقتالعانبىز. ياعني, تۇرگەن اۋىلىنىڭ اۋماعى سول تۇستا كوممۋنيستىك پارتيا جۇيەسىنىڭ ەرەكشە نازارىندا بولىپ, ۇلكەن باسشىلاردىڭ جەكە دەمالىس اۋماعىنا اينالعانى بۇعان سەبەپ بولعان ەكەن. دەمەك, تۇرگەننىڭ تۋريستىك الەۋەتى ارتىپ, الەمنىڭ قىدىرىمپاز جۇرتىنىڭ نازارىنداعى تۇمسا مەكەنگە اينالۋ مۇمكىندىگى ءالى دە جوعارى. قازىردىڭ وزىندە جەتىسۋداعى ءتيىستى سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قارقىندى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى وڭ جەمىسىن بەرىپ وتىر. ناتيجەسىندە, تاڭداي قاقتىرعان تۇرگەن شاتقالىنا كەلۋشىلەر لەگى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى.
جالپى, ەڭبەكشىقازاق اۋدانى بويىنشا تاۋ ءتۋريزمىن دامىتۋعا نەگىز دە, مۇمكىندىك تە بار. بۇعان ىلە الاتاۋى ۇلتتىق تابيعات قورىعى اۋماعىنداعى جۇمىستاردىڭ قارقىن العانىن قوسساڭىز, جالعىز تۇرگەن شاتقالىنىڭ عانا ەمەس, تۇتاس اۋداننىڭ تۋريستىك الەۋەتى ارتقانى بايقالادى. ماسەلەن, بىلتىر جاز ماۋسىمىندا اۋماقتاعى تابيعي دەمالىس ورىندارىنا 33 586 ساياحاتشى كەلىپ دەمالعان ەكەن. ولارعا كورسەتىلگەن قىزمەتتىڭ قارجىلاي قۇنى 47 ملن تەڭگەدەن اسقان. دەمەك, تابيعاتتىڭ ءوزى قولمەن قويعانداي ەتىپ كورسەتىپ بەرگەن تۋريستىك باعىتتاردى ودان ءارى دامىتۋ ارقىلى ەكونوميكالىق تابىسقا دا قول جەتكىزۋگە ابدەن بولادى دەگەن ءسوز. بۇگىندە ەڭبەكشىقازاق اۋدانى بويىنشا تۋريستەرگە قىزمەت كورسەتەتىن 8 وتەل, 1 قوناق ءۇي, 3 دەمالىس ءۇيى مەن 3 ساۋىقتىرۋ لاگەرى بار. بۇعان قوسا ەكى اڭشىلار ءۇيى مەن تاعى ەكى دەمالىس ايلاعىنان كىسى قاراسى ۇزىلمەيدى ەكەن. ەندىگى ماقسات تۇرگەن شاتقالى سياقتى تابيعات تاڭعاجايىبىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي وتىرىپ, ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا دا جاعداي جاساۋ بولىپ وتىر.
