قوعام • 05 ناۋرىز، 2021

ءسوز سويىل №101

1805 رەت كورسەتىلدى

جاقسى ايەلدىڭ قىلىعى

جاقسى ايەلدىڭ قىلىعى،

شىن اسىلدىڭ سىنىعى.

جاقسى ايەل كۇنمەن تەڭ،

تاۋسىلمايتىن قىزۋى.

جاقسى بولسا العانىڭ

بۇ دۇنيەنىڭ قىزىعى.

جامان ەركەكتى تۇزەتەدى،

قىس، كوكتەم، جاز، كۇز وتەدى.

بالا سانىن ۇدەتەدى،

ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ،

بالالارىن كۇزەتەدى.

كۇن سەرىگى اي بولاسىز،

كوكتەن تۇسكەن جاي بولاسىز.

قىسىر ەمگەن تاي بولاسىز،

جاقسى ايەلدىڭ ارقاسىندا،

ءتورت ت ۇلىككە باي بولاسىز.

قولىڭىزعا قۇس قونادى،

جولىڭىزعا قۇت قونادى.

ۋادەڭىز نىق بولادى،

ايتقانىڭىز «قۇپ» بولادى.

جاقسى ايەلمەن ءومىرىڭىز،

اققۋدايىن جۇپ بولادى.

 

*   *   *

جامان ايەلدىڭ قىلىعى،

شىعىپ جاتار بىلىعى.

ول ايەلدىڭ بۇزىعى،

بۇزىقتىققا كەلگەندە،

ۇزىن بولار «قۇرىعى».

 

جاقسى ەركەكتى جۇدەتەدى،

كۇيەۋىنە ءتىلى وتەدى.

اركىمدى ۇيگە تۇنەتەدى،

جىلاۋمەنەن كۇن وتەدى،

سىناۋمەنەن جىل وتەدى.

كوشىكباي ماقۇلبەك ۇلى

الماتى

مەن ۇيدە، قاتىش تويدا

مەن دەگەن... «مەن، مەن ەدىم، مەن نارىندا جۇرگەندە...» دەپ ايتاتىن مەن ەمەس، قارا­پا­يىم ەركەكپىن. مىنە، ايەل ازا­مات­تاردىڭ مەرەكەسى كەلىپ قال­عان ەكەن، ونىمدى ءوزىم دە مويىن­دايمىن. زامان وزگەرىپ، نارىق كەلىپ، ەركەكتەن ەركەلىك تە، بي­لىك تە كەتكەنىنە ءوز باسىم وكىن­بەيمىن.

زامانعا بەيىمدەلىپ، بار تىر­­لىكتى دوڭگەلەتە ور­گە وزدىرعان قا­تىنعا... وي­پىر-اي، قاتىنى نەسى، ەستىمەسىن، ەركەلەتە ايت­سام – قا­تىشقا ري­زامىن.

قاتىشتىڭ ارقا­سىندا، مىنە، كوشتەن كوش ىلگەرى كەتىپ، ءتىل-كوز­­­دەن امان بولسىن، شال­قىپ-قالقىپ تىرلىك كەشۋىمىز ءبىر سو­نىڭ ارقاسى.

ءوز باسىم، تىرلىكتى تىرىلتكەن، جاع­دايدى جاقسارتقان قاتىنىنا كەيىپ، كەرى كەتىپ جۇرگەن ەركەكتەرگە تۇسىنبەيمىن.

قولىڭنان كەلمەيدى ەكەن، قو­نىشىنان باساتىننىڭ قولتى­عى­نان دەمە، قۇشاعىنا كۇمپ بەر دە قۇلدىق ۇر. قۇلدىق دەگەننەن شىعادى: «حالقىڭا قۇل بول­ماساڭ بي بولمايسىڭ، قاتىنىڭا قۇل بولماساڭ ءۇي بولمايسىڭ»، دەپ بابالار بەكەر ايتپاعان.

ء«سوز مايەگى – ماتەل» دەگەن، ايتپاعىمدى اتالاردان قالعان اتالى سوزبەن تۇيىندەسەم: «ەردىڭ اتىن قاتىن، بولماسا بايگەدەن كەلگەن اتى شىعارادى»، «ەرتەرەك ولگىڭ كەلسە – اقىماق ايەلگە ۇي­لەن»، «ايەل قۇقى اكەڭنەن ۇل­كەن»، «ايەلدىڭ ءتىلىن الماعان – الي­مەنتشى»، «الپىس نارىڭ بول­عانشا، اقىلدى جارىڭ بولسىن»، «حان جارلىعىنان قاتىن جار­لىعى كۇشتى»، «ايەلدەن ازىرەيىل دە قورقادى، سەن ادامسىڭ عوي، شىدا!»، «قاتىنىڭ اقىلدى بولسا – ءوز اقىلىڭ قالتاڭدا قا­لا­­دى»، «ايەلدىڭ اقىلدىسى – سەن­دە، ادەمىسى – قۇرداسىڭدا بول­­­عانى دۇرىس» دەپ تىزبەكتەلىپ كەتە بارادى.

ءسوزدىڭ ەمەس، ءىستىڭ عاسىرىنا تاپ كەلگەنىمىزدى بىلەمىز، سون­دىق­تان دا قىزىل سوزدەن قاشىپ، ءسوز قاي­ماعى – ماقال-ماتەلمەن قايى­رىپ تاق-تۇق بولىپ وتىرمىن.

كوسەمسىمەي ايتارىما كوش­سەم، قاتىش − 8 ناۋرىز مە­رە­كە­­سىنە وراي ءوتىپ جاتقان تويدا! كيەرىن كيگىزىپ، تاعارىن تاق­قى­زىپ، «اكە-كوكە» دەپ شا­قىر­عان تويعا ءبىر ءوزىڭ-اق بارىپ كە­لە­ عوي دەپ شىعارىپ سال­عان­بىز.­ جا­نىندا ءارى شوپىرى، ءارى قال­قانى، ءارى كومەكشىسى – سىمباتتى دا كو­رىكتى جىگىت بار.

ءوز باسىم، باياعىدا بابامىز «قاتىن اۋرۋ، بالا جاس – تالقان ءتۇيىپ جاتىرمىز» دەمەكشى، قاتىش تويدان ورالعانشا ءۇي تىرلىگىن تاپ-تۇيناقتاي ەتپەكپىن.

اينالايىن تەحنيكا، شاڭ­سور­عىشتى شارىلداتىپ-اق ەدەن بىتكەندى ىسقىلاپ ىرىس كىر­­گىزەمىن. توبە ۇيىلگەن كىر اتاۋ­لى­نى جويقىن جۋعىشقا تاپسىرسام بولدى، ءوزى جۋىپ، ءوزى سى­عىپ – «ال دا، كەپتىر» دەپ قاراپ تۇرادى. دايىن اس-اۋقات­تى تولتىرىپ الىپ تەڭكيىپ تۇراتىن توڭازىتقىشتان اينالىپ كەتپەيمىسىڭ. تەك دۇكەن بارىپ، كەرەگىن كەرتىپ اكەپ سالىپ قويساڭ بولدى. قالعاندارى: ۇتىك-مۇتىك، گۇل-ءپۇل، قاعۋ-سىلكۋ سياق­تى، كاكىر-شۇكىر تىرلىك – بىلەك سىبانا كىرىسسەم ءبىر پاستە بىتە قالادى.

ءبارىن ءبىتىرىپ، تەلەديدار ال­­­دىندا توقىما توقىپ وتى­رىپ، تويداعى قاتىشتىڭ امان­دى­عىن ويلايمىن. مىنەزى شاتاق، ىشكەندە ەلىرىپ، ەرەگەسپەسە ەكەن... شايپاۋلىعىنا باسىپ شاتىپ-بۇتپاسا ەكەن... قايتەيىن، نە دە بولسا وتكەندەگىدەي تاڭ اسىرىپ كەلمەي، ەرتەرەك مولاسىن تاپسا يگى... ءوي، مولاسى نەسى! وزىمەن كەتسىن، نە دەپ جىبەرگەنمىن... ودان­ دا ءوز ءۇيى ولەڭ توسەگىن تا­ۋى­پ، ەرتەرەك دەم السا عوي...

ءوي، ەسىك شىرىلداپ جاتىر، كەلىپ قالعانى ما؟!

ەلپەك قاعىپ ەسىك اشايىن، ەركەلەپ ەتىگىن شەشەيىن، ەلگە­زەكتىكپەن ءشايىن قويايىن... بار ويىم – مازامدى الماي قيسايا قالسا شىركىن!..

بەرىك سادىر

نۇر-سۇلتان

 

وتباسىنداعى «وشاعان»

ءبىر اعامىزدىڭ ەسىمى توقسان­باي ەكەن. قازاقتا كەلىنى اتاسىنىڭ ەسىمىن ەشقاشان ايتپايتىن بولعان. ءبىر كۇنى اپاسى:

– ءاي كەلىن، مىنا ءداندى ساناپ جىبەرشى، – دەپ شاقىرىپ الادى.

سوندا كەلىنى:

– ءبىر، ەكى، ءۇش... سەكسەن سەگىز، سەكسەن توعىز، توق... – دەپ تۇ­رىپ قالىپتى دا، – وي، اتام، اتام ءبىر، اتام ەكى، اتام ءۇش، – دەپ سا­ناي جونەلىپتى.

* * *

ايەلى ۇيىقتاپ بارا جاتىپ قيالدانا جىميادى: «قىزىق، ۇيلەنگەنىمىزگە ەرتەڭ 15 جىل تولاتىنى كۇيەۋىمنىڭ ەسىندە مە ەكەن؟ ...ارينە، ەسىندە بولۋ­عا ءتيىس! بالكىم، ماعان ارنال­عان سىيلىعى دا دايىن شىعار...».

كۇيەۋى، ۇيىقتاپ بارا جاتىپ مۇڭايىپ: «ەگەر مەن ونى 15 جىل بۇرىن تۇنشىقتىرىپ ولتىرگەندە، ەرتەڭ تۇرمەدەن بوس­تاندىققا شىعار ەدىم-اۋ...».

* * *

ايەلى كۇيەۋىنە:

– ساعان ايتار جاقسى جانە ناشار ەكى جاڭالىعىم بار.

– ال ايتىپ جىبەر.

– مەن سەنەن كەتەمىن!..

– جارايدى... ال ناشار جاڭالىعىڭ نە؟

قىز-جىگىت قىڭقىلى

كوشەدە كەتىپ بارا جاتقان ق ۇلىن ءمۇسىندى ءبىر قىزدى بايقاپ قالعان جىگىت:

– قارىنداس، مىنانداي «فيگۋرانى» قايدان الدىڭىز؟ – دەپ سۇرايدى.

– ساتىپ الدىم.

سوندا جىگىت جانى اشىپ:

– تۇرىڭىزگە اقشا جەتپەي قالدى ما؟ – دەپتى.

*  *  *

قىز جىگىتتەن:

– مەنىڭ تۋعان كۇنىمە قانداي سىيلىق جاسايسىڭ؟

– ۇلپىلدەگەن بەتىڭنەن سۇيەمىن.

– ال ەگەر سۇيگىزبەسەم شە؟

– ولاي بولسا، جۇرە بەر سىيلىقسىز.

*  *  *

جاس جىگىت قىزعا:

– سەن اقىماق باي جىگىتكە تۇرمىسقا شىعار ما ەدىڭ؟ – دەگەندە، قىز:

– ايتۋ قيىن... سەن شىنىمەن دە بايمىسىڭ؟ – دەگەن ەكەن.

*  *  *

– جانارجان، مەن ساعان قولىم مەن جۇرەگىمدى ۇسىنامىن!

– بولات-اي، بۇلارىڭ اناتوميا عوي، ماعان كەرەگى اقشا!..

ايەلدەر ء«الديى»

– نە ىستەسەم ەكەن-ءا!؟ وسىندايدا سەنىѕ اќىلىѕ كەرەك بولىپ تўرєانى!... كїيەۋىم ىلєي بўرىنєى ايەلىن ەسكە الىپ اѕگىمەلەپ وتىرادى..؟

– سەنىѕ باєىѕ بار ەكەن! بىزدىكى ىلєي بولاشاќ باќќўسىن ايتادى دا وتىرادى...

 

* * *

ەكى قۇربى اѕگىمەلەسىپ وتىر.

– قۇداي-اۋ، قايداعى شالعا تيگەنىڭ نە؟

– قۇربىم-اۋ، بىرەۋدەن اقشا العاندا ونىڭ قاي جىلى باسىلىپ شىققانىن سۇرامايسىڭ عوي.

* * *

ءبىر ايەل كۇيەۋىن دۇكەنگە كارتوشكى الىپ كەلۋگە جۇمساپتى.

سودان كۇيەۋى جولدان وتە بەرگەندە ماشينا قاعىپ ءولىپ قالىپتى.

سوسىن ۇيىنە پوليتسيا كەلىپ: «وسىلاي دا وسىلاي، قايعىلى جاعداي ورىن الدى، ەندى نە ىستەيمىز؟»  دەسە، ايەل: «بىلمەيمىن، ۆەرميشەل قۋىرا سالاتىن شىعارمىن» دەپتى...

* * *

– قۇربىم، انا انتۇرعاندار مەنىڭ بالامدى ەكى جىلعا سوتتاپ جىبەردى!

– بالاڭنىڭ جازىعى جوق پا ەدى؟

– بالام مەنىڭ ايتقاندارىمنان شىقپاۋشى ەدى...

نە ۇرلاسا دا ءبارى-ءبارىن ۇيگە اكەلەتىن...

سوڭعى جاڭالىقتار

تۇركىستانعا 3000 جىل

رۋحانيات • بۇگىن، 12:10

2002 ادام كوروناۆيرۋستان ەمدەلىپ شىقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:32

سارىالا قازدىڭ قاڭقىلى ەستىلدى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:51

قور نارىعى قىمباتتادى

الەم • بۇگىن، 08:33

بابا اماناتىنا ادالدىق

رۋحانيات • بۇگىن، 08:07

بالۋاننىڭ العاشقى التىنى

كۇرەس • بۇگىن، 08:02

پسج ەسە قايتاردى

فۋتبول • بۇگىن، 07:59

جارىستى جەڭىسپەن باستادى

بوكس • بۇگىن، 07:56

جاقاەۆتىڭ تاقياسى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:47

شىلىكتى اۋىلىن سۋ باستى

ايماقتار • بۇگىن، 07:44

Ever Given مىسىردا قالدى

الەم • بۇگىن، 07:28

جەر تۋرالى زاڭ سەناتقا جولداندى

پارلامەنت • بۇگىن، 07:22

ۇقساس جاڭالىقتار