قوعام • 05 ناۋرىز، 2021

قاعيداتى – قاراپايىمدىلىق

50 رەت كورسەتىلدى

كوكتەمگى قۇستار انىندەي قۇيقىلجىعان كوڭىل قۇبىلىسىن كەيدە ءتۇسىنۋ قيىن. ساناڭدا ساپىرىلىسقان سانسىز وي سەنى بىردە شىڭعا شىعارىپ، بىردە قۇزعا قۇلاتىپ سەرگەلدەڭگە سالاتىنى بار. قازاقتىڭ التىن قازىعىنداي استانادا تۇرىپ جاتقانىنا جيىرما جىلدان اسىپتى. قاتارىنان قالماي، ەلوردا ەپوپەياسىن جازىسۋعا وزىندىك ۇلەسىن قوستى. اتا-بابالارىمىزدىڭ ازاتتىق تۋرالى اسقاق ارمانىن اقيقاتقا اينالدىرعان ارۋ قالانىڭ كوركىنە بۇگىندە كوز ءسۇرىنىپ، كوڭىل سۇيسىنەدى. قاسىندا قاۋمالاپ قانشاما دوس-جارانى ءجۇر. بىراق ءبارىبىر الىستاعى اۋىلىن اڭسايدى. قيماس قىردىڭ استىندا قالعان بالالىق بال داۋرەنىن، اۋزىن اشسا كومەكەيى كورىنەتىن اڭقىلداق اعايىن-تۋىستى ساعىنادى. جاستىقتىڭ جانارتاۋلارى اتقىلاعان البىرت شاقتاعى «اسىراسىلتەۋشىلىك» اتاۋلى ەندى ەرىكسىز ەزۋ تارتقىزادى. ۇرشىقشا اينالعان ۇشقىر ۋاقىت الدى-ارتىنا قاراماي زىمىرايدى. اڭىز-ەرتەگىلەردەگى التى ايشىلىق جولدى التى-اق اتتايتىن ارعىماققا مىنسەڭ دە قۋىپ جەتە المايتىنىڭدى سەزىپ امالىڭ قۇريدى.

ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز ءلاززات سۇلەيمەن جىر ءدۇلد ۇلى ءىلياس جانسۇگىروۆ «...كەۋ­دەڭ اسقار، اياعىڭ كول، قوڭىڭ قۇم» دەپ سۇلۋلىعىن سۋرەتتەگەن جەر جانناتى – جەتىسۋدىڭ شۇرايلى ءبىر پۇشپاعى كيەلى اقسۋ توپىراعىندا تۋىپ-ءوستى. اۋىلىنىڭ اتى – التىنارىق. ءسىرا، بۇل ەلدى مەكەن­نىڭ ىرگەسىنەن ءىرى بولماسا دا، اقپا-توكپە اقىن­دارىمىز اسىرەلەپ ايتاتىنداي «سۋى كۇندىز كۇمىس، تۇندە التىن بولىپ اعاتىن» وزەندەردىڭ ءبىرى وتەتىن بولسا كەرەك. جا­عاسىن جايلاعان مال-جاننىڭ وزەگىنە ءومىر ءنارىن جۇگىرتسە سۋ باعاسى التىنمەن پارا-پار بولماي قايتسىن.

جالپى، تەگىنە تارتپاس جان يەسى كەمدە-كەم. اقىلدى بابالارىمىز ايتقانداي «ۇيادا نە كورسەڭ، ۇشقاندا سونى ىلەسىڭ»، «كور­گەنى جاقسى كوش باستار»، «تاربيە باسى – تال بەسىك» جانە تاعىسىن تاعىلار بو­لىپ جالعاساتىن تاعىلىم تامسىلدەرى تاۋ­سىلىپ بىتپەيدى. تەك سولاردان ءتالىم الا ءبىل.

وتباسىلىق ونەگە تۇرعىسىنان ول و باس­تان-اق ولجالى بولدى. ءوزى ماقتانىپ ايتا­تىنىنداي، مۇنى الاقاندارىنا سالىپ ايالاپ، باقانداي بەس كەمپىر باقتى. جايساڭ مىنەزدى جارىقتىقتاردىڭ ارقايسىسى ءبىر-ءبىر اكادەميا ەكەن-اۋ بۇگىنگى كۇننىڭ بيى­گىنەن باعامداپ كورسە. اسىرەسە، ۇمسىناي اجەسىنىڭ ەرمىنەزدىلىگى ەسىندە ەرەكشە قالىپ قويىپتى. ادۋىندى كەيۋانادان اۋىلدىڭ ۇلكەن-كىشىسى كادىمگىدەي يمە­نەتىن. ابىسىندارىنىڭ ايتۋىنا قارا­عاندا، جاس كۇنىنەن-اق نامىستىڭ نايزاسىن ۇكىلەپ ۇستاعان كورىنەدى. بىردە ايەل بىتكەن ەسىك الدىنداعى تال-تەرەكتىڭ ساياسىندا اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ وتىرماي ما. سودان اۋىلدىڭ ءبىر تۇسىنان ايقاي-شۋ شىعادى. سويتسە، الدەبىر تويدان كەيىن ابدەن جەلىككەن جىگىت-جەلەڭ كوكپار تارتىپ ءجۇرىپ قىرداعى قيقۋلاسقاندارى ازداي، قىزدى-قىزدىمەن اۋىل ىشىنە كىرىپ كەتىپتى. التىنارىقتىڭ اقجاۋلىقتىلارى بۇل قىزىقتان قالاي قۇر قالسىن، ءبارى ەلەڭ ەتەدى، ارينە. ونىڭ ۇستىنە وسىناۋ الامان-تاسىردىڭ ورتاسىندا ءبىرىنىڭ كۇيەۋى، ءبىرىنىڭ باۋىرى، ءبىرىنىڭ بالاسى جۇرسە، قايدان قالىس قالادى. بايقاۋلارىنشا كورشى اۋىلدىڭ كوكپارشىلارى بەل الىپ بارادى. اۋىلداس ازاماتتار اق تەر، قارا تەر بولىپ قانشا تىرىسقاندارىمەن كوز قۇرتتارىنا اينالعان كوك سەركە تاقىم­دارىندا تۇراقتار ەمەس. سونى كورىپ «جىنى» كەلگەن ۇمسىناي ءوزىنىڭ ەكىقابات ەكەنىن ۇمىتىپ بەلدەۋدەگى اتقا مىنە سالا سالىپ-ۇرىپ دوداعا كىرىپتى. سونىمەن قوي­­شى، تامام ەركەك تالاسا تارتقان كوك­پاردى كوپ ۇزاتپاي اۋىلداعى ابىرويلى اقسا­قالدىڭ اۋلاسىنا سىلق ەتكىزىپ تاستاي سالىپتى.

بۇل كىسىنىڭ كەيىن، جاسى ۇلعايعان شا­عىندا اۋىلدارىنىڭ ىرگەسىنە شاتىرلارىن تىگىپ تاستاپ، ماڭايداعى مالدى ۇرلاپ، ىلە-شالا ىزدەپ بارعان يەلەرىن تاياققا جىعىپ تاسىر مىنەز تانىتقان سىعان تابورى بارونىنىڭ باسىن جارا جازداپ، جاپپاي كوشىرىپ جىبەرگەنىن جەرلەستەرى ءالى كۇنگە دەيىن اڭىز قىلادى.

ناعاشى جۇرتى دا قاپالدىڭ وقىعان-توقىعانى مول، كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ اۋلەتىنەن-تۇعىن. التىن، داريعا اپالارى ەركە جيەننىڭ توبەسىنەن قۇس ۇشىرماي اسپەتتەيتىن. تاۋ قويناۋىنداعى تابيعاتى تامىلجىعان قوڭىر اۋىلىنداعى سول تۋىستارىنىڭ قولىندا تۇرىپ وقىعانى دا ويىنا ءجيى ورالادى.

ءوزىنىڭ اكە-شەشەسى دە ونەگەلى جاندار ەدى. قاتارلارىنان قارا ءۇزىپ، ادامي اسىل قاسيەتتەرىمەن اينالاسىنداعىلاردىڭ قۇرمەتىنە بولەنە ءبىلدى. قان مايداننان قايتپاعان مايدانگەردىڭ مارعاسقا ۇلى جاڭىلىس سۇلەيمەنوۆ «قاراكەمەر» كەڭ­شارىندا عانا ەمەس، بۇكىل اقسۋ اۋدانىندا جاقسى اتى شىققان جامپوز بولدى. ەككەن قىزىلشاسى ەسەلەي ءونىم بەرىپ، ەڭبەگى جاندى. ومىراۋىنا وردەن، مەدال قادالىپ، ماسكەۋدەگى حالىق شارۋاشىلىعى جەتىس­تىكتەرىنىڭ كورمەسىنە قاتىستى. شارۋا­شىلىقتىڭ ۇلكەن بولىمشەسىن باسقارىپ، قاراۋىنداعى حالىقتى يگى ىستەرگە جۇ­مىل­دىردى. ادالدىقتىڭ ادال ءجىبىن اتتاماي، اينىماس ابىروي جينادى.

– وتىنىڭ الدى، سۋىنىڭ تۇنىعىنداي تۇلابويى تۇڭعىشى بولعاندىقتان با، مەنى جانىنان تاستامايتىن. كەيدە كەڭسەسىنە بارام. توردە توبە بيدەي بولىپ جينالىس وتكىزىپ وتىرعان اكەمدى كورگەندە كوڭىلىم كوككە ورلەپ، كەۋدەمدى ماقتانىش سەزىمى كەرنەيتىن. جينالعاندار تىرپ ەتپەي، تاپسىرماسىن تىڭدايدى. سونداي ساتتەردە ماعان ودان اقىلدى ادام جوقتاي كورىنەتىن. ەگەر مەنىڭ بويىمدا ەلگە ۇنامدى قانداي دا ءبىر قاسيەتتەر قىلاڭ بەرسە وسى وتباسىلىق ۇلگىنىڭ اسەرىمەن قالىپتاسقان شىعار. شەشەم تۇراتاي دا كورگەندى جەردىڭ قىزى ەدى. جاتقان جەرلەرى جارىق بولسىن، – دەپ ەسكە الادى ءلاززات جاڭىلىسقىزى اڭگىمەسىن ارىدەن باستاپ.

قارشادايىنان بەلسەندى قارەكەتشىل­دىگىمەن تانىلعان ءلاززات مەكتەپ تابال­دى­رىعىن اتتاعاننان العىرلىعىمەن ەرەك­شەلەندى. ساباقتى ۇزدىك وقىدى، قوعام­دىق جۇمىستارعا دا ايانباي اتسالىس­تى. وزات وقۋشى ورتا جولدا قالسىن با، كامەلەتتىك اتتەستات قولعا تيىسىمەن ارمان قۋىپ ال­ماتىعا اتتاندى. باعى جانىپ، بالى جە­تىپ اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكا ينس­تيتۋتىنىڭ ماتفاگىنا ءتۇستى. كوپ كەشىكپەي كوزگە ءتۇسىپ، فاكۋلتەتتىڭ كومسورگى اتاندى. ۇلت اسپاپتار وركەسترىن قۇرىپ، جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىنداعى ستۋدەنتتىك فەس­تيۆالدەردە ونەرلەرى ورگە ءجۇزدى.

مۇعالىمدىك ديپلوم الىپ، تۋعان جەرگە تۋ تىكتى. اۋدان ورتالىعى جانسۇگىروۆ كەن­­تىندەگى چاپاەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپكە ورنالاستى. جەتكىنشەكتەرگە جەتەك­شىلىك ەتۋدەگى جەتىستىكتەرىمەن جوعارى جاق­تاعى­لاردىڭ نازارىنا ىلىكتى. ۇزىن سانى 250 بالانى ەڭبەك جانە تىنىعۋ لاگەرىنە باس­تاپ بارىپ، ۇيىمداستىرۋشىلىق قابى­لەتىمەن باسشىلىق قىزمەتكە بەيىمدىلىگىن بايقاتتى.

جاريالىلىق پەن دەموكراتيا جالاۋى جەلبىرەگەن قايتا قۇرۋ تۇستا جالىن­دى جاس اقسۋ اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلاندى. سول ۋاقىتتىڭ ۇردىسىمەن كومسومول-جاس­تار بريگادالارىن قۇرۋعا، قوعامدى قۇر­ساۋ­لاعان توتاليتارلىق توڭىن جىبىتۋگە، كە­يىنگى تولقىن ساناسىن سارىجۇرت قىلعان سو­تسياليزم سارقىنشاقتارىنان ارىلتۋعا كوپ كۇش جۇمسادى. جەتىسۋ ولكەسىنىڭ ونەگەلى ورەندەرى ساپىندا ۆلكم-ءنىڭ حح سەزىنە دەلەگات رەتىندە قاتىسىپ قايتتى.

كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەرەگەسى سوگىلە باس­تاعان 91-ءنشى جىلى ماسكەۋگە كوكپ ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى جوعارى پارتيا مەكتەبىنە جىبەرىلدى. وقۋ باستالا بەرگەندە وداقتىڭ شاڭىراعى ورتاسىنا ءتۇسىپ، كومپارتيا تارادى. رەسەي جاعى بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ وكىلدەرىن وقىتقىسى كەلمەيتىندەي سىڭاي تانىتتى. بۇعان كەلىسپەگەن شەتجەرلىك تىڭداۋشىلار نارازىلىق ءبىلدىرىپ كوشەگە شىقتى. سول «ب ۇلىكشىل» توپتىڭ اراسىنان ءلاززات تا تابىلدى. ءتىپتى «كوتەرىلىس» باسشىلارىنىڭ ءبىرى ەسەبىندە ماسكەۋ مەرىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى يۋري لۋجكوۆتىڭ قابىلداۋىندا بولعانىن قايتەرسىڭ. اقىرى اتالمىش پارتيا مەكتەبى رەسەي مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ينستيتۋتىنا اينالىپ، اياق استىنان شەتەلدىكتەر قاتارىنا قوسىلعان كەشەگى وتانداستار وقۋلارىن وسىندا جالعاستىراتىن بولىپ شەشىلدى.

ماسكەۋدە بىرگە وقىعان قۇربىلارىنىڭ اڭگىمەسىنەن ۇققانىمىز، سۋپەربەلسەندى سۇلەيمەنوۆا مۇندا دا جولىنان جى­عى­لىپ، جورعاسىنان جاڭىلماپتى. وقۋدا وزاتتىعى ءوز الدىنا، باياعىدا رسدرپ-نىڭ ءىىى سەزىندە كۇن كوسەم لەنين ءسوز سويلەگەن اۋديتوريادا وتكەن ستۋدەنتتەردىڭ كون­تسەرتىندە ايدى اسپانعا ءبىر-اق شىعارىپتى. وقيعا بىلايشا وربىگەن ەكەن. ءاربىر رەسپۋبليكانىڭ ونەرشىل ورەندەرى كەزە­گىمەن ساحناعا كوتەرىلىپ، ۇلتتىق ان­دە­رىن سالىپ، بيلەرىن بيلەپ، مارە-سارە بولىپ جاتادى. بىراق قازاقتار قو­زعالا قويماپتى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تول­تىرماق نيەتپەن ءلاززات ورتاعا قالاي شىققانىن بىلمەي قالادى. الدىمەن، «گاۋھارتاستى» اڭىراتىپ، ارتىنان ورىستىڭ حالىق ءانى «پرياحانى» اۋە­لەتىپ، كورەرمەننىڭ كوزايىمىنا اينالادى. بۇل ءلاززاتتىڭ ينستيتۋتتاعى تا­نىمالدىلىعىن ارتتىرىپ، وقۋدى ويداعىداي اياقتاۋىنا سەپتىگىن تيگىزگەن سياقتى.

وقۋدان ورالعان سوڭ، ل.سۇلەيمەن تال­دىقورعان وبلىستىق جاستار كو­مي­تەتىنە جەتەكشىلىك جاسادى. ءسويتىپ تاۋەلسىز قا­زاق­ستاننىڭ ەرىك­تى ۇلدارى مەن كو­رىكتى قىز­دارىن تار­بيەلەۋگە، تاۋەل­سىزدىك يدەيا­سىن قا­لىپ­تاستىرۋعا، ۇيقىداعى ۇلتتىق سانانى وياتۋعا، ەگە­مەن­دىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى كەي­بىر كەرتارتپالىقتارى­مەن كۇ­رەسۋگە بار ءبى­لى­مى مەن جىلدار بويى جي­ناقتاعان تاجىري­بەسىن جۇمسادى. ەل ەڭسەسىن تىك­تەۋ جو­لىندا تەر توكتى. ونىڭ قاي­راتكەرلىك جولىنىڭ قالىپتاسۋىنا ج.نۇرمۇحامەتوۆ، ب.ساقاۋوۆا، گ.تا­ڭىر­بەرگەنوۆا، ۆ.وسيپوۆ، ب.قورعانباەۆ، ك.تۇمەنباەۆا، ق.جازىلبەكوۆا، ن.قى­لىشباەۆ، ز.مول­داباەۆا جانە باسقا جەتىسۋدىڭ جاقسى جايساڭدارى يگى اسەرىن تيگىزدى.

ەڭبەك جولىن ازاتتىعىمىزدىڭ  اي­عا­­عىنداي استانادا جالعاستىرعان  ءلاززات جاڭىلىسقىزى ءبىراز ۋاقىت ءتىل كومي­تەتىندە جۇمىس ىستەپ، مەملەكەتتىك ءتىل­دىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە ات سالىستى. ونى  ەلورداداعى انا ءتىلىمىزدىڭ احۋالىنا بايلانىستى «استانا اقشامى» گازە­تىندە جاريالانعان سۇحباتى كوزى قاراق­تى كوپشىلىك تاراپىنان ەداۋىر رەزو­نانس تۋدىرعانى ەسىمىزدە. سونداعى اتاپ كورسەتىلگەن كوپتەگەن كەمشىلىكتەرگە قا­تىس­تى قالا اكىمدىگى ءتيىستى شەشىم قابىل­داعانىن دا ۇمىتا قويعانىمىز جوق.

قازاقتىلدى كادرلارعا قاجەتتىلىك تۋىنا وراي ول 1998 جىلى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا قىزمەتكە قابىلداندى. سايلاۋالدى ناۋقان قىزعان شاقتاردا ماسەلەنىڭ ءمانىسىن ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن ونىڭ تەلەديدارعا ءجيى شىعۋىنا تۋرا كەلەتىن. بىلىكتىلىكتى تالاپ ەتەتىن بۇل سىنداردان مۇدىرمەي وتكەنى بولار، ءلاززات سۇلەيمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ تاعايىندالدى. ساياساتكەر بۇگىندە ەلدىگىمىزدى نىعايتۋعا باعىتتالعان بايىپتى زاڭداردىڭ قابىلداۋىنا ءمان بەرۋدە. ماسەلەن، ول وسى جۋىردا عانا زاڭ سالاسىنىڭ ماماندارىن دايارلاۋعا بايلانىستى ۇكىمەت باسشىسى اسقار مامينگە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ، كەمشىلىكتەردى تۇزەۋگە وراي وي-پىكىرلەرىن ۇسىندى.

ءبىز بىلەتىن ءلاززات جاڭىلىسقىزى قان­داي قىزمەتتە جۇرسە دە قاراپايىم­دىلىق قاعيداتتارىنان اينىعان ەمەس. ادال­دىقتىڭ اق جولىنان اتتاعانىن كور­گەنىمىز جوق. ومىردەن ەرتەرەك ءوتىپ كەتكەن­ جان-جارى جەڭىس ساحمەتوۆ ەكەۋىنىڭ قوس پەرزەنتى جاننۇر مەن جاندوسىن دا ابىروي­لى ازامات ەتىپ وسىرەرىنە سەنىمىمىز نىق.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

الداعى اپتا كۇن جىلىنادى

اۋا رايى • بۇگىن، 12:57

سۇيىسپەنشىلىك ساباعى

ايماقتار • بۇگىن، 12:15

ەلوردادا كۇن جىلىنا باستايدى

ايماقتار • بۇگىن، 10:57

تۇرمەگە كىتاپ سىيلادى

ايماقتار • بۇگىن، 10:10

جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى...

رۋحانيات • بۇگىن، 08:31

تەڭدىك ءتۇبى – بىرلىك

ەلباسى • بۇگىن، 08:03

جەكە كۋالىكتىڭ قاجەتى بولمايدى

ساياسات • بۇگىن، 07:47

تالدىنىڭ ماڭىن تازارتتى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:38

جول ۇستىندەگى مۇزتاۋ

وقيعا • بۇگىن، 07:34

تالدىقۇدىق نەدەن تارىقتى؟

ايماقتار • بۇگىن، 07:33

جاھاندانۋ جايى وزەكتى

قوعام • بۇگىن، 07:24

حالىقارالىق شارتتار قارالدى

پارلامەنت • بۇگىن، 07:14

تاميلانىڭ تارتۋى

ونەر • كەشە

مۋتاتسيالانعان ۆيرۋس

مەديتسينا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار