رۋحانيات • 03 ناۋرىز، 2021

كوكسەرەك-عۇمىر

455 رەت كورسەتىلدى

كۇنى كەشە قاراعاندى قالاسىنىڭ قۇرىلعانىنا 87 جىل تولعان ەدى. وسى داتاعا وراي ارقا توسىندەگى الىپ شاھاردىڭ تۇرعىندارى الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ارناسىندا سۇيىكتى قالاعا ارنالعان جۇرەكجاردى لەبىزدەرىن اقتارىپ جاتتى. سونداي قۇتتىقتاۋلاردىڭ بىرىندە قاراعاندىلىق اقىن داۋلەت ىرىسباي ۇلىنىڭ «قاراعاندى ءۆالسى» اتتى انىنە تۇسىرىلگەن اۋەسقوي بەينەروليك تە عالامتوردىڭ ءبىر قۋىسىنان جارق ەتكەن. سازى دا، نازى دا جۇرەكتى بىردەن جاۋلاپ الار بۇل ءاننىڭ جەلى قولدانۋشىلاردىڭ كوبىنە توسىننان جاسالعان سىيداي اسەر ەتكەنى انىق ەدى.

«دوستىق پەنەن شاپاعاتتىڭ،

جاستىق پەنەن ماحابباتتىڭ،

بەسىگى سەن – قاراعاندىم!»، دەيدى اسەم ءان­نىڭ قايىرماسىندا ۇزدىككەن اقىن جۇ­رەگى...

ءالى ەستە، قاراعاندىنىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا قالاعا ارنالعان اندەر اراسىندا بايقاۋ ۇيىمداستىرىلعان بولاتىن. وسى ونەر بايگەسىنە  داۋلەت ىرىسباي ۇلى دا ءسوزى مەن مۋزىكاسىن ءوزى جازعان وسى «قاراعاندى ءۆالسى» ءانىن ۇكىلەپ قوسقان ەدى. امال نەشىك، سەزىمنىڭ قىلىن شەرتكەن بۇل تۋىندى الدەقانداي ءبىر سەبەپتەرمەن قازىلار القاسىنىڭ كوڭىلىندەگى توڭدى جىبىتە الماعان-تىن...

مۇنى اقىننىڭ نازىك جۇرەگى ادىلەت­سىزدىك دەپ قابىلداعان. سول كەزدە ونىڭ جانىندا بولعان ستۋدەنتتىك دوسى جەڭىس سارمۇرزين بىلاي دەپ ەسكە الادى: «سوندا داۋلەت كۇيىنىپ تۇرىپ، «ونەردەگى ولەرمەندەر، مادەنيەتتەگى مادەنيەتسىزدەر! قارا دا تۇرىڭدار، ءالى-اق جۇرت سەندەردىڭ ەمەس، مەنىڭ ءانىمدى ايتاتىن بولادى!»، دەگەن ەدى...».

بۇل كۇندە مارقۇمنىڭ ايتقانى ايداي كەلدى. سول ءان قازىر رەسمي ناسيحاتتالماسا دا، انسۇيەر قاۋىمنىڭ جۇرەگىنىڭ تورىنەن ورىن تاپقان. بيىك ساحنالاردا ايتىلماسا دا، ەل ىشىندە ءسۇيىپ شىرقار انگە اينالدى...

وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ ور­تا شەنiندە قارا شاڭىراق قاراعاندى مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تiل-ادەبيەت فاكۋلتەتiنە قارا ءسوز بەن ولەڭ-جىرعا ولەردەي عاشىق قۋاتتى بiر تولقىن كەلگەن-دi. بۇگiنگi كۇنگە سول مەكتەپتiڭ وكiلدەرi وزiندiك ارقيلى جولمەن جەتسە دە، ولاردىڭ بارiنە بiردەي ورتاق، باستارىن بiرiكتiرگەن قۇدiرەتتi بiر كۇش بولاتىن، ول – ادەبيەت الەمiنە قاتىستى دۇنيەگە دەگەن اينىماس ماحاببات-تۇعىن. قازiرگiنiڭ قياسىنان كوز سالساق، سول تولقىننىڭ iشiندەگi بولمىسى بولەگى، شوقتىعى بيiگi – مارقۇم داۋلەت ىرىسباي ۇلى بولعان سياقتى.

قاتار جۇرگەن قۇربى-قۇرداس، ولەڭ ول­كەسiندە iزiن باسقان iنiلەرi وسى بiر اۋزىن اشسا جۇرەگi كورiنەتiن اڭقىلداعان اقكوڭiل جاندى «قارا داۋلەت» دەپ اتاپ كەتكەن ەدi. «قارا» دەسە، ونىڭ جانىنىڭ اقتىعىن ايتىپ تۇرعانداي ەستiلەتiن...

بازارى تارقامايتىن ورتادا ونىڭ داۋرەنi ءجۇرiپ-اق تۇردى. ادام بالاسىن الا­­لاماي، جاقسىنى دا، جاماندى دا دوس ساناعان كەڭتولتىق جiگiتتiڭ دۇشپانى تۇ­گiلi، ارازداسقان ادامى جوقتاي كورىنەتىن. سويت­سەك، ونىڭ ارتىندا قالعان «نۇر» اتتى كiتابىن قايىرا بiر پاراقتاپ وتىرساق، الدەبiرەۋدەن، الدە قوعامنان با ەكەن، ءجابiر كورگەندەي مە، قالاي؟

– ماڭدايىما جازعانى... جازا بەرەم،

جازا بەرەم، ءاي مالعۇن مازا بەرگiن.

مازا بەر، جۇرەك سىرىن اقتارايىن،

تيە بەرمە، نامىسىنا نازالى ەردiڭ، – دەيدi ول نازالانىپ.

تiرلiگiندە قاق-سوقپەن شارۋاسى جوق، كەرەك جەرiندە iنiنiڭ الدىندا يiلiپ تۇرۋعا بار داۋلەت اقىننىڭ جانىنا جارا سالىپ، مازاسىن العان بiرەۋ بولدى دەگەنگە سەنگiڭ دە كەلمەيدi...

ستۋدەنت شاقتان ەستە مىقتاپ قالعانى – ونىڭ پوەزياعا، اسiرەسە، مۇقاعالي جىرلارىنا دەگەن ادال ماحابباتى ەدi. جاستانىپ وقيتىن، تاڭدى-تاڭعا ۇرىپ جاتقا وقۋدان جالىقپاۋشى ەدi. تiپتi ماڭگi ولمەس جىرلارىمەن وزiنە ماۆزولەي سوعىپ كەتكەن اقىنعا بار بولمىسىمەن تابىنىپ وت­كەندەي. نەگە دەسەڭiز، ول سول مۇقاعالي-تاع­دىردى ءوز ەركiمەن تاڭداپ الىپ، سانالى تۇر­دە باستان كەشتi.

قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىرىندا بiر جەردە بايىز تاۋىپ تۇراقتاماي، جۇمىس iستەمەدi دەپ ايتۋعا تاعى دا اۋىز بارمايدى. «ورتالىق قازاقستان» گازەتiندە، وبلىستىق تەلەراديوكومپانيادا، تاعى دا بiراز جەرلەردە قالامعا جۇگiنiپ، قىزمەت اتقاردى. دەسە دە، نوقتاعا باسى سىيماعان اقىندىق اساۋ كوڭiل، سەرi سەزiم ونى ەر­كiندiك وردا تiككەن ورتاعا قاراي الىپ قاشا بەرگەن.

ال ەندi ونىڭ:

– ويلايمىن كiم كiنالi?

جۇمىسسىز ءجۇرمiن ءالi، – دەگەنiن دۋماندى ورتادان تايقىپ شىعىپ، ساباسىنا تۇسكەن بiر شاعىنداعى اق قاعازعا شاققان مۇڭى بولار دەپ توپشىلايمىز دا.

ونىڭ كiشiگiرiم الەمiندەگi قالام كۇشiمەن كوتەرگەن كەسەك تە كۇردەلi ما­سەلەلەرi ءالi كۇنگە دەيiن ءوزiنiڭ ومiر­شەڭ­دiگiن جوعالتقان جوق. جۇرەكپەن جاز­­عاندارى قايتا بiر ءۇڭiلۋدi، زەردەلەي زەرتتەۋدi قاجەت ەتەدi، سوعان ءوزi سۇ­رانىپ-اق تۇر. كەلەشەكتە  ءوزى وقىعان قارمۋ-دىڭ تiلەۋiڭدi بەرگiر تالاپتى جاسى ونىڭ شى­­عارماشىلىعىن ديپلوم جۇمىسىنا تاقىرىپ ەتiپ الىپ جاتسا، اقىننىڭ ارۋاعىنا كورسەتiلگەن قۇرمەتتiڭ ۇلكەنi وسى بولار ەدi-اۋ.

داۋلەت ىرىسباي ۇلىنىڭ شىعارماشى­لى­عىن­داعى شوقتىعى بيiك، ونى وزگەدەن دارالاپ تۇراتىن دۇنيەسi، ءسوز جوق، ء«ماديدiڭ مونولوگى». اقىن وسى ولەڭگە ومiردەگi ءوزi كورگەن تەپەرiش پەن وكiنiشتi، قاباعى سالقىن قوعامعا دەگەن وكپە-نازى مەن سەسiن ءۇيiپ-توككەندەي. ۇلى مۇراسى ءبۇتiن بiر ۇلتتىڭ ءانۇرانىنا اينالعان ءماديدiڭ قيلى تاعدىرىنان ءوز ومiرiنە ۇقساستىق تاپقانداي قوسا كۇيزەلەدi، ناليدى... سوسىن نامىسقا باسادى.

ارباسقان جىلان اينالاڭ،

اداسپاي قالدى قاي بالاڭ؟!

قىناپتان شىققان قىلىشپىن،

قاسكوي قانداسىم قايراعان...

كولدەنەڭ تۇرسا كوك بەستiم،

كوك داۋىل-عۇمىر كوپ كەشتiم.

كوپ يتتەن كورiپ قورلىقتى،

كوكسەرەك-تاعدىر وت كەشتiم.

وسى ولەڭ سياسى كەپپەي تۇرىپ-اق ار­قاداعى ادەبيەت پەن ونەردiڭ ءتورi مەن تو­ڭiرەگiندە جۇرگەن الدىڭعى دا كەيiنگi تولقىننان لايىقتى باعاسىن الدى. داۋلەت اقىننىڭ ءوزi دە ولمەيتiن جاۋھار جىردى دۇنيەگە اكەلگەنiن بەك سەزiنiپ ءجۇردi. جيىن-تويدا، يگi جاقسى باس قوسقان ورتادا وسى جىردى ەرەكشە شابىتپەن، شالقىپ-تاسىپ، ارقالانىپ وقيتىن. ارتىق-كەمi جوق، «تەپ-تەگiس جۇ­مىر كەلگەن اينالاسى» دەيتiندەي-اق جىر­دىڭ وتى تالايلاردىڭ تالعامىنان شىعىپ، اقىندىق كۇش-قۋاتىنا ەرiكسiز باس يدiرگەن. جىلجىپ ۋاقىت وتكەن سايىن وسى بiر ارىندى جىردىڭ داۋلەت اقىننىڭ پوەزيادا قالدىرىپ كەتكەن قولتاڭباسى ەكەنiن سەزگەن سايىن كوڭiلدi ماقتانىشپەن قاتار وكiنiش سەزiمi دە بيلەيدi. ەر-تۇر­مانى بۇتiندەلمەي... تiرiسiندە تالانتىن تانىعاندار تىم از بولدى-اۋ دەگەن وكiنiش كەيدە بەلەڭ الىپ كەتەتiندەي.

ول ءوزiنiڭ ءسۇيiپ قوسىلعان جارى مەن كiندiگiنەن تاراعان ءۇش پەرزەنتiنە دەگەن ماحابباتىن دا وزiنە ءتان كەڭ قۇلاشپەن، اسقاق كوڭiلمەن جىرلاپ كەتتi.

– ءۇش بۇرشiگiم، ءۇش بۇتاعىم، ءۇش تالىم،

ۇشەۋiڭنەن ءۇش قۇدiرەت قۇشقانىم.

ءۇمiتiمدi ەلەس ەتiپ كورەمiن،

ءۇش تالىمنان ءۇش توپ قۇستىڭ ۇشقانىن، – دەپ ءۇزiلiپ كەتەردەي جىرلادى بالاجان اقىن.

– ماحابباتىڭدى ماقتانىش ەتiپ، مەنi ويلا،

مەن كەتiپ قالىپ... ەسiڭە ەرتەڭ العاندا، – دەيدi ول ءوزiنiڭ مەرەكەسiنە ارناعان ولەڭiندە.

«ورنىندا بار وڭالار» دەگەن وسى عوي، تاياۋدا سول مەرەكەسى مەن بۇگىندە جاپىراق جايعان ءۇش بۇرشىگى داۋلەت اقىنعا ارناپ قۇدايى ءدام بەرىپ، رۋحىنا قۇران باعىشتادى. مارقۇمنىڭ تۋعان-تۋىستارى، بىرگە وقىعان دوستارى باس قوسىپ، ومىردەن ەرتە كەتكەن اقىندى ەسكە الىستى...

وسىدان ون بەس جىل بۇرىن، ناۋرىزدىڭ اقشا قارى جاۋعان كۇنi قايران دا داۋكەڭ – داۋلەت ىرىسباي ۇلى دۇنيەدەن وزدى. «ناۋرىزدىڭ قارى – ناقاقتان تازا نۇ­رىم­سىڭ»، – دەپ ەدi-اۋ، جارىقتىق. ول دۇنيە سالعان كۇنگi جاپالاقتاپ جاۋعان ناۋرىزدىڭ اقشا قارى اقىن جانىنىڭ كiرشiكسiز تازا قالپىن، جۇرەگiنiڭ اقتىعىن ايعاقتاپ-اق تۇرعانداي كورiنگەن.

قارا تورى جiگiتتiڭ تورىعۋمەن عۇمىر كەش­كەن اياۋلى دا اق جانى اقسۇڭقار قۇسقا اينالىپ، كوز جەتپەيتiن كەڭiستiككە سiڭiپ كەتتi. ونىڭ جىرلارى جىل قۇسىنا اينالىپ، ولەڭ ولكەسiندەگi ءوزiن ساعىنعان قاۋىممەن ەندi قۇشاق ايىرماستاي قا­ۋىشتى. ال ونىڭ ءوزi قارا داۋلەتتەن دارا داۋلەتكە اينالدى.

 

قاراعاندى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار