«كەڭەس تۋى» قالاي اشىلدى؟
1928 جىلى بايتاق ەلىمىزدە ماڭىزدى اكىمشىلىك رەفورمالار جۇرگىزىلىپ, گۋبەرنيا, ۋەزد, بولىستىقتار جويىلىپ, ورىندارىنا وبلىس, وكرۋگ, اۋداندار قۇرىلادى. 1928 جىلى 15 تامىزدا بۇرىن سەمەي گۋبەرنياسىنا قاراپ كەلگەن پاۆلودار ۋەزى جەكە وكرۋگ مارتەبەسىنە يە بولادى. 9 اۋداننىڭ باسىن قوسقان وكرۋگتىڭ جۇرتشىلىعىنا پارتيا مەن وكىمەتتىڭ تالاپ-تىلەكتەرىن ناسيحاتتاۋ ماقساتى قويىلىپ, ءباسپاسوزدىڭ قاجەتتىگى تۋىندايدى. وسىلايشا, 1928 جىلدىڭ 21 جەلتوقسانىندا پاۆلودار وكرۋگتىك پارتيا كوميتەتى ورىس جانە قازاق تىلىندە گازەتەر شىعارۋ تۋرالى قاۋلى الادى. ورىس تىلىندە شىعاتىن گازەت «سوۆەتسكايا دەرەۆنيا» دەپ اتالادى دا, قازاق تىلىندەگى گازەتتىڭ اتاۋى «كەڭەس تۋى» بولىپ بەكىتىلەدى. «كەڭەس تۋىنىڭ» العاشقى ءنومىرى 1929 جىلدىڭ 15 اقپانىندا جارىق كورەدى.
ارينە, الدىمەن ونى ۇيىمداستىرۋ بويىنشا ىرگەلى مىندەتتەر تۇردى. «كەڭەس تۋى» گازەتىنىڭ جۇمىسىن نىعايتۋعا كورنەكتى پارتيا, سوۆەت قىزمەتكەرلەرى جىبەرىلدى. گازەتتىڭ العاشقى ءنومىرىنىڭ جارىق كورۋىنە, سودان كەيىنگى جىلدارى وكرۋگتىك پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەسى بولعان امىرعالي ەپماعانبەتوۆ, وكرۋگتىك پارتيا كوميتەتى ۇگىت-ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى كارىم اجىبەكوۆتەر زور كومەك كورسەتكەن. كەيىننەن بۇل ازاماتتار گازەت جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسىپ, جىلدار بويى رەداكتسيا القاسىنىڭ تۇراقتى مۇشەسى بولادى. گازەت سول كەزدە جۇرگىزىلگەن ساياساتقا سايكەس پارتيا العا قويعان كەلەلى مىندەتتەردى شارۋالارعا ءوز تىلىندە كەڭ جەتكىزىپ, ونىڭ ايبىندى ۇگىتشىسى بولا بىلگەن. «كەڭەس تۋى» گازەتىندە رەداكتور بولعان كەزدەرىن, باسىلىمدى شىعارۋدا كەزدەسكەن قيىنشىلىقتاردى گازەتتىڭ تۇڭعىش رەداكتورى بەيسەنباي كەنجەباەۆ كەيىن بىلايشا ەسكە الادى:
«بۇرىن ەشقانداي نەگىزى بولماعان گازەتتى شىعارۋ, قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, ينەمەن قۇدىق قازعانداي بولدى. گازەت اراب ارپىمەن شىعاتىن بولدى. بىراق اراب ءارپىنىڭ ءوزى دە اتىمەن جوق بولاتىن. ال تابىلا قالعان كۇندە تەرە قوياتىن ءارىپ تەرۋشى دە بولمايتىن. وكرۋگتىك پارتيا جانە كەڭەس اتقارۋ كوميتەتتەرىمەن كەلىسىپ, بەلگىلى مولشەردە ءارىپ ساتىپ اكەلۋ ءۇشىن قازان قالاسىنا ارناۋلى ادام جىبەردىك. ول كىسى بۇعان دەيىن قىزىلوردا قالاسىندا باسپاحانادا ىستەگەن, ازدى-كوپتى تاجىريبەسى بار سابىر ءشارىپوۆ دەگەن تاتار جىگىتى بولاتىن (بەلگىلى رەۆوليۋتسيونەر س.ءشارىپوۆ ەمەس). ءسويتىپ ارادا ءۇش اي وتكەندە قازان باسپاحاناسىنان گازەت شىعارۋعا جەتەتىن ءارىپ پەن باسپاحانا جابدىقتارىن الدىق تا, ىسكە كىرىستىك.
گازەتتىڭ ءبىرىنشى ءنومىرىن شىعارۋعا وكرۋگتىك پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى سەكرەتارى پ.ۆ.جيگارەۆ ادام ايتقىسىز كومەك كورسەتتى. باسپاحانا جۇمىسىن تارتىپكە كەلتىرۋگە, گازەت جانە باسپاحانا قىزمەتكەرلەرىن ىرىكتەپ الۋعا تىكەلەي ءوزى كومەكتەسىپ, قامقورلىق جاسادى. سونىمەن «كەڭەس تۋىنىڭ» ءبىرىنشى ءنومىرىن امىرعالي, كارىم ۇشەۋىمىز قول قويىپ شىعارعان ەدىك», دەيدى.
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى, «سارىارقا سامالى» گازەتىنىڭ ارداگەرى تولەۋبەك قوڭىروۆ ەستەلىگىندە جازىپ وتكەندەي, «ب.كەنجەباەۆ بۇل وڭىرگە پارتيا جولداماسىمەن كەلگەن, مۇنى ويداعىداي ورىنداعانى بەلگىلى. ماسكەۋدە وقۋىنا قايتا جول اشىلدى. مۇندا ادەبيەت ينستيتۋتىن وقىپ تاۋىسقان سوڭ رەسپۋبليكاعا ورالىپ, عىلىمعا بەت بۇردى».
وسىلايشا, بەيسەنباي كەنجەباەۆ پاۆلودار وڭىرىندە تۇڭعىش قازاق گازەتىنىڭ قالىپتاسىپ, حالىق يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋىنە مول ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعا رەتىندە وبلىس تاريحىندا قالدى.
جەكە دەرەكتەرى «سويلەيدى»
قازىرگى «سارىارقا سامالى» («Saryarqa samaly») گازەتىنىڭ اتاسى – «كەڭەس تۋى» گازەتىنىڭ تۇڭعىش رەداكتورى بەيسەنباي كەنجەباەۆ پاۆلودار وڭىرىنە قىزمەتكە كەلگەندە 25 جاستا ەكەن. بۇل تۋرالى پاۆلودار وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆىنەن گازەتتىڭ 90 جىلدىعىنا وراي ارنايى سۇراستىرىپ ىزدەگەندە ءبىرشاما دەرەك شىقتى.
سولاردىڭ ءبىرى – 1929 جىلعى 8 قاڭتاردا بەرىلگەن 2031-ءنومىرلى بۇكىلوداق-
تىق كوممۋنيستىك پارتياسى قازاق ولكەلىك كوميتەتىنىڭ گازەت جۇمىسىنا جىبەرۋ تۋرالى ءىسساپار كۋالىگىنىڭ كوشىرمەسى. ايتپاقشى, وكرۋگتىك پارتيا كوميتەتى 1929 جىلى 3 قاڭتارداعى, جاڭا جىلداعى قىزمەتىن گازەتتەردىڭ رەداكتسياسىن جاساقتاۋ, تيپوگرافياسىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى ماسەلەلەردى قاراۋدان باستاپتى. ياعني حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ ماڭىزدى كەزەڭى جۇرگىزىلىپ جاتقان ساتتە ب.كەنجەباەۆ ءبىزدىڭ وڭىرگە جولدامامەن جىبەرىلگەن بولىپ شىعادى.
1929 جىلعى 28 ناۋرىزدا پارتيانىڭ پاۆلودار وكرۋگتىك كوميتەتىنىڭ ەسەپ ءبولىمى كوممۋنيستىك كۋرستىق وقۋلاردان وتكەن, جەكە پاراقشالارى تولتىرىلعان قىزمەتكەرلەردىڭ ءتىزىمىن جاريالايدى. وندا ب.كەنجەباەۆ موسكۆادا كۋتۆ-دا 3 جىل وقىعان, پاۆلوداردا «كەڭەس تۋى» گازەتىندە رەداكتور بولىپ قىزمەت ەتەدى دەپ جازىلعان.
مىنە, قولىمىزدا گازەت قىزمەتكەرلەرىن ەسەپكە الۋعا ارنالعان انكەتا كوشىرمەسى. تولتىرۋشى – بەيسەنباي كەنجەباەۆ. ءوزىنىڭ قولىمەن جازىلعانداي, «لاۋازىمى – گازەتتىڭ جاۋاپتى رەداكتورى, جۇمىسقا كىرىسكەن كۇنى 20.01.1929 جىل. كوممۋنيستىك پارتيا مۇشەسى, 1904 جىلى تۋعان, ۇلتى قازاق». وسى قۇجاتتا ستالين اتىنداعى ك.ۋ.ت.ۆ. وقۋ ورنىندا 3 جىل وقىپ, 1925 جىلى اياقتاپ شىققانى كورسەتىلگەن. ءباسپاسوز سالاسىنداعى تاجىريبەسىن دە انىقتاپ جازعان: «1925 جىلدان باستاپ 1929 جىلعا دەيىن قىزىلوردا وبلىسىندا «جاس قايرات» اتتى گازەتتىڭ جانە «لەنينشىل جاس» جۋرنالىندا جاۋاپتى رەداكتور ورىنباسارى,«ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە پارتيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرىن اتقارعان». انكەتانىڭ «باسقا سالالارداعى تاجىريبەلىك ەڭبەك ءوتىلى» دەگەن بولىمىندە بىلاي دەپ جازىلعان: «1916-1919 جىلدار ارالىعىندا تۇركىستاندا جەكە بايدىڭ قولىندا (باتراك) جالدانىپ, 1919 جىلى تاشكەنتتە جەكەمەنشىك ماقتا شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ىستەگەن. كەيىن 1921 جىلى سوۆپارتشكولادا كۋرسانت, سول جىلدىڭ اياعىنان باستاپ ستالين اتىنداعى كومۆۋز بولىمشەسىنىڭ ستۋدەنتى بولعان. 1922-1925 جىلدار ارالىعىندا 3 جىل بويى موسكۆادا «ستالين» كومۆۋزىندا ستۋدەنت بولىپ وقىعان».
انكەتاداعى مالىمەتتەر قولمەن جازىلعان, ونى ب.كەنجەباەۆ ءوزى تولتىرعان بولۋى دا مۇمكىن. قۇجاتتىڭ سوڭعى بولىمىندە قىزمەتكەرگە باعا بەرىلگەن. باسپا ماشينكاسىمەن تەرىلگەن جازبادا بىلاي دەپ جازىلعان: «كەنجيباەۆ بەيسەنباي ۆ ۆكپ (ب) س 1927 گودا. كازاك, سلۋجاششي, وبششەە وبرازوۆانيە نەزاكونچەننوە سرەدنەە. وكونچيل كوممۋنيستيچەسكي ۋنيۆەرسيتەت يمەني ستالينا. س 1925 گودا رابوتاەت نا گازەتنوي رابوتە ۆ كاچەستۆە زامەستيتەليا ي وتۆەت.رەداكتورا گازەتى. ۆ پاۆلودارسكوي ورگانيزاتسي رابوتاەت س يانۆاريا وتۆەستۆەننىم رەداكتوروم گازەتى «كەنەس تۋى» س رابوتوي سپراۆلياەتسيا, ۆ وبششەستۆەننو-پوليتيچەسكي ۆوپروساح وريەنتيرۋتسيا ۆپولنە. ۆ سيلۋ نەۋمەنيا سوچەتات تەورەتيچەسكوي پودگوتوۆكي س پراكتيكوي – ۆ پەريود پروۆەدەنيا حوزيايستۆەننو-پوليتيچەسكوي كامپاني بىلو دوپۋششەنو ك وتپەچاتىۆانيۋ رياد ستاتەي نوسياششي ياۆنو پراۆىي وپپورتۋنيستيچەسكي حاراكتەر. رابوتات وتۆەستۆەننىم رەداكتوروم موجەت تولكو پري پوموششي رەدكوللەگي ي رۋكوۆودستۆا پارتكوميتەتا».
بۇل تاريحي قۇجاتتاردان اڭعاراتىنىمىز, كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ءباسپاسوز اتاۋلى پارتيا كوميتەتىنىڭ قاتاڭ قاداعالاۋىندا بولعانى. جاۋاپتى رەداكتور رەتىندە قىزمەت ەتە تۇرا بەيسەنباي كەنجەباەۆ سىرتتان قىراعى كوزدەردىڭ باقىلاۋىندا بولدى. ونىڭ ناقتى قانداي بىرنەشە «سايكەس كەلمەيتىن» ماقالالاردى جاريالاعانى بىزگە بەلگىسىز. جالپى, «سارىارقا سامالى» رەداكتسياسى 90 جىلدىعىنا وراي مەملەكەتتىك ارحيۆتەن قۇجات كوشىرمەلەرىنە سۇراۋ سالعاندا, بىرنەشە باسشى قىزمەتكەرلەردىڭ انكەتالارى, ت.ب. انىقتامالارى تابىلدى. ولاردىڭ بارلىعى وسىنداي ەرەكشە «مىنەزدەمەمەن» اياقتالعان, ايتەۋىر ساقتالعان. باسشىلاردىڭ پارتيا كوميتەتىندە ەسەپكە تۇرۋى ولاردىڭ قۇجاتى كەيىن ارحيۆتە بولەك مارتەبەمەن ساقتالۋىنا سەبەپ بولعان سەكىلدى.
ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز – بەيسەنباي كەنجەباەۆ پاۆلودار وكرۋگتىك «كەڭەس تۋى» گازەتىنىڭ تۇڭعىش رەداكتورى بولىپ 1929 جىلدىڭ 20 قاڭتارىنان باستاپ 1930 جىلعا دەيىن قىزمەت ەتتى. ودان كەيىن گازەت باسشىلىعىنا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تۋماسى, قازاق ادەبيەتىنىڭ اعا بۋىن ساناتىنداعى كورنەكتى وكىلى, اقىن عالىم مالدىباەۆ رەداكتور بولىپ تاعايىندالدى. ول وسى قىزمەتتى 1933 جىلعا دەيىن اتقاردى. ايتپاقشى, گازەت 1930 جىلدان باستاپ اتاۋىن زامان تالابىنا قاراي «كولحوز» دەپ وزگەرتكەن بولاتىن. ع.مالدىباەۆ بەيسەنباي كەنجەباەۆ باستاعان يگى ءىستى ودان ءارى جالعاستىردى.
ول قانداي رەداكتور ەدى؟
وكىنىشكە قاراي, بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ رەداكتورلىق جۇمىسى تۋرالى مالىمەتتەر ازداۋ. بۇعان ءبىر سەبەپ پاۆلودار وڭىرىندەگى از ۋاقىتتىق قىزمەتى مايتالمان عالىم, قازاق ادەبيەتىنىڭ بىلگىرى بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ باي عۇمىربايانىنىڭ ءبىر ۇزىك كەزەڭى عانا بولعانىنان شىعار. دەسە دە, ونىڭ ەرتىس-بايان وڭىرىندە قىزمەت ەتكەنى تۋرالى دەرەك – جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق, ءباسپاسوز وكىلدەرى ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى. سوندىقتان ءار ۋاقىتتا ايتىلعان, جاڭادان قول جەتكەن تام-تۇم دەرەكتەردىڭ ءوزىن جيناقتاپ, باسىن قوسىپ, وقىرمانعا ۇقساتىپ جەتكىزۋ – بۇگىنگى پارىزىمىز.
ب.كەنجەباەۆ تۋرالى تۇشىمدى ەستەلىك قالدىرعانداردىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى – پاۆلودار مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ (قازىرگى ۋنيۆەرسيتەت) قازاق ءتىلى جانە ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعان پروفەسسور ەرمەك وتەباەۆ. ول ءوزىنىڭ «تۇڭعىش رەداكتور تۋرالى سىر» اتتى ماقالاسىندا بىلاي دەپ ەسكە الادى (1999 جىلى جازىلعان):
ء«ومىر ماعان قىرىق جىلدان استام ۋاقىت عالىم, ۇستاز, جۋرناليست بەيسەنباي كەنجەباەۆپەن كوڭىلدەس دوس, پىكىرلەس جولداس بولۋدى سىيلادى. العاش كەزدەسكەندە-اق جىلى ءجۇزدى, كىشىپەيىل ول قاتتى ۇنادى. ءبىر اتتەگەن-ايى ۇزاق مەزگىل ءىشىن بەرمەيتىن, اقتارىلىپ توگىلمەيتىن, سىپايى سويلەسىپ, سيپاي سالدى قالىپ تانىتاتىن. ادامدى بويىنا تارتىپ, ءۇيىرىپ اكەتەر شاپشاڭدىعى تاعى جوق-تى. جۇرە كەلە, ءجيى ارالاسا شىم-شىمداپ سىر تارتىپ, ءوزىڭدى وزگەشە قۇمارلىقپەن زەرتتەي باستايتىن.
بەيسەنباي كەنجەباەۆ 1904 جىلعى 4 قازاندا قازىرگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ بوگەن دەگەن جەرىندە كەدەي شاڭىراقتا تۋعان. انادان ءۇش جاسىندا جەتىم قالعان.
بەيسەكەڭ پاۆلوداردا قىزمەت ىستەگەن جىلدارىن ءومىرىنىڭ ءساتتى كەزدەرى دەپ سانادى. دەسە دە, «كەڭەس تۋىن» كەرەمەتتەي قيىندىقپەن شىعاردى. ول كەزدە پوليگرافيالىق بازا دەيتىن بولمايتىن. اۆتورلار دا جوقتىڭ قاسى ەدى. گازەت جادىعاتتارىنىڭ باسىم كوپشىلىگىن رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرى ساعىمباي شاشكين, كارىم اجىبەكوۆ, امىرعالي ەپماعامبەتوۆ, زىكىريا ابدۋللين, سۇلتان لەپەسوۆ, عالىم مالدىباەۆ جانە باسقا دا ازدى-كوپتى ساۋاتتى, قالامىنىڭ جەلى بارلار دايارلايتىن. ارينە, ولار دا جەتىلگەن جۋرناليستەر ەمەس-ءتى. جول قاتىناسى قيىنشىلىعى مەن كولىكتىڭ تاپشىلىعىنا قاراماستان, گازەتشىلەر وكرۋگتىڭ ەڭ الىس تۇكپىرلەرىنە دەيىن بارىپ, اۋىل تىنىسىن, ەڭبەكشى بۇقارانىڭ جاي-كۇيىن, مادەني-اعارتۋ جۇمىسىن جازاتىن.
بەيسەكەڭ «كەڭەس تۋىندا» رەداكتور بولىپ ىستەگەن جىلدار ەلىمىزدىڭ تاريحىنداعى اۋىر كەزەڭ بولاتىن. اۋقاتتىلار مەن زيالىلار باي-كۋلاك اتانىپ, جەر اۋدارىلىپ جاتتى. ءبىر عانا ساتباەۆتار اۋلەتىنەن سەگىز ادام, شورمانوۆتار تۇقىمىنان جەتى ادام, بوشتاەۆتار اۋىلىنان التى ادام ەل مەن جەردەن ايرىلىپ, باتىس قازاقستانعا قاراي ايدالدى. ەل باسشىلارىنان اجىراپ, بوتاداي بوزدادى. 1927-1928 جىلدارى جەر-سۋ ءبولىسى, ىلە-شالا ۇجىمداسۋ ناۋقانى باستالدى...».
ب.كەنجەباەۆ پاۆلودار وكرۋگتىك «كەڭەس تۋى» گازەتىن ۇيىمداستىرىپ قانا قويعان جوق, وسى وڭىردە كەيىننەن قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكتەرى بولىپ اتاقتارى اسپاندايتىن قاليجان بەكقوجين, زەيىن شاشكين, پارتيا قايراتكەرى – جۋرناليست كارىم اجىبەكوۆ, پولكوۆنيك, داڭقتى قولباسشى ابىلقايىر بايمولدين سىندى قارىمدى قالامگەرلەردى گازەت ىسىنە تارتا ءبىلدى. وسىلايشا, پاۆلودار وڭىرىندە قازاق جۋرناليستيكاسى وركەن جايدى.
سۇلتانماحمۇتتى العاش زەرتتەۋشى
بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ پاۆلوداردا قىزمەت ەتە ءجۇرىپ, ۇلت ءۇشىن اتقارعان ءىرى ءىسىنىڭ ءبىرى – ايگىلى الداسپان اقىن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋگە كىرىسۋى. 1920 جىلى دۇنيەدەن وزعان اقىننىڭ ءومىر جولى, پوەزياسى بەيسەكەڭدى ەرەكشە ءتانتى ەتكەنى ايقىن. ول تۋرالى بىرنەشە ەستەلىكتەردە ايتىلىپ وتەدى.
ەرمەك وتەباي ۇلىنىڭ جازۋىنشا, پاۆلوداردا ب.كەنجەباەۆ سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ ءۇي-ىشىمەن, جاقىن تۋىستارىمەن تانىسقان, ولارمەن دوستىق قارىم-قاتىناستا بولدى. كەيىنىرەك سۇلتانماحمۇت جاقىندارى ىشىندەگى كورنەكتىلەرىنىڭ ءبىرى شەريازدان ىدىرىس قاجى ۇلى ايمانوۆپەن جاقسى ءبىلىس, تۋىستاي بولىپ كەتتى. ودان سۇلتانماحمۇتتىڭ اقىندىعى جايىندا كوپتەگەن مالىمەتتەر الدى. وسى اسەرى كەيىن اقىندى زەرتتەۋگە مۇرىندىق بولدى. 1946 جىلى «سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ اقىندىعى» دەگەن تاقىرىپتا زەرتتەۋ ەڭبەك جازىپ, عىلىم كانديداتى دارەجەسىنە ديسسەرتاتسيا قورعادى. اقىن ءومىرى تۋرالى «اساۋ جۇرەك» اڭگىمەلەر توپتاماسىن دەربەس كىتاپ ەتىپ باستىردى.
تاعى ءبىرى دەرەكتى ارداگەر ءجۋرناليسىمىز, مارقۇم تولەۋبەك قوڭىر ءوزىنىڭ ەستەلىكتەر قولجازباسىندا كەلتىرەدى:
«ب.كەنجەباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيلولوگيا, جۋرناليستيكا فاكۋلتتەرىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە ءدارىس بەردى. ادەبيەتشى عالىمدار تاربيەلەۋگە بەلسەنە ارالاستى. عىلىم جولىنداعى ەرەن دە قاجىرلى ەڭبەگىن كەمەڭگەر كلاسسيك جازۋشى, عالىم مۇحتار اۋەزوۆ جوعارى باعالادى. قوعام قايراتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مىرزاتاي جولداسبەكوۆتى كونە تۇركى جازۋىن زەرتتەۋگە باۋلىدى. قازىر م.جولداسبەكوۆ تانىمال عالىم, قوعام قايراتكەرى اتانىپ وتىر.
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بەيسەنباي كەنجەباەۆتان ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا وقىپ جۇرگەنىمدە (ت.قوڭىروۆ 1956 جىلى «قىزىل تۋ» گازەتىنىڭ رەداكتورى ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ باعىت سىلتەۋىمەن قازمۋ-گە, جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسكەن – ن.ج.) ءدارىس تىڭداعانمىن. ونىڭ «قازاق ءۇشىن شام قىلعان جۇرەك مايىن» دەگەن ءدارىسى زەردەمدە ماڭگى قالدى. سوندا عالىم-ۇستاز بىلاي دەگەن ەدى: «قازاقتىڭ دەموكرات اقىنى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ ابايدان كەيىنگى قازاق ەلى ىشىندەگى الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى جەتە كورىپ, ونى ءوز شىعارماسىندا ارقاۋ ەتە بىلگەن تالانتتى اقىن» دەگەن ەدى. ونى زەرتتەپ, توڭكەرىسشىل دەموكرات اقىن رەتىندە ەلگە كەڭىنەن تانىتتى. اقىن, جۋرناليست ءسابيت دونەنتاەۆ تا بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ نازارىنان تىس قالمادى».
وسىلايشا پاۆلودار وڭىرىندە سوناۋ 1929 جىلى قازاق گازەتىنىڭ العاشقى رەداكتورى بولعان تۇلعا, كەيىننەن تۇبەگەيلى ادەبيەتتانۋ عىلىمى سالاسىنا اۋىسىپ, وزىندىك قولتاڭبا قالدىرعان. ب.كەنجەباەۆ ەجەلگى قازاق ادەبيەتىن زەرتتەۋ ىسىنە ءوزىنىڭ بىرنەشە شاكىرتىن باۋلىعان بولاتىن. وسى تۇستا شاكىرتتەرى قالدىرعان عالىمدىق, ۇستازدىق قاسيەتتەرى تۋرالى ەستەلىكتەردىڭ مولدىعىن ايتۋعا بولادى. بەلگىلى تۇركىتانۋشى, عالىم, تاريحشى, جازۋشى مۇحتار ماعاۋين «مەن» اتتى عۇمىرنامالىق رومانىندا ءوزىنىڭ ۇستازىنىڭ قايراتكەرلىك بولمىسىن جان-جاقتى بەينەلەپ بەرگەن.
وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ايگىلى فيلولوگ عالىم, تۇركىتانۋشى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ رەسپۋبليكالىق «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە «اسىلدارىم» اتتى ەسسەلەر تسيكلىن جاريالاعان بولاتىن. سونىڭ ء«بىز بىلمەيتىن بەيسەكەڭ» اتتى ءبىر جاريالانىمىن ۇلى ۇستازى بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ ۇلاعاتتى ىستەرىنە ارنادى.
ءبىر سۋرەتتىڭ تاريحى
ب.كەنجەباەۆتىڭ تىكەلەي ىقپالىمەن قازاق ادەبيەتى عىلىمىن زەرتتەۋ جولىنا تۇسكەندەردىڭ ءبىرى – بۇگىندە ەلىمىزگە تانىمال فيلولوگ, قوعام قايراتكەرى قۇلبەك ەرگوبەك. بۇگىندە تۇركىستان وبلىسىندا تۇراتىن اعامىزعا گازەتتىڭ 90 جىلدىعى قارساڭىندا ارنايى حابارلاسقان بولاتىنمىن. سول كىسىنىڭ قامقورلىعىمەن بىرنەشە تاريحي فوتوسۋرەتتەر قولىمىزعا ءتيدى. ولاردىڭ قاتارىندا بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ «كەڭەس تۋىندا» قىزمەت ەتكەن ۋاقىتىندا تۇسكەن ءبىر فوتوسى بار. «كەڭەس تۋى» گازەتىنىڭ رەداكتسيا القاسىنىڭ مۇشەلەرى كارىم اجىبەكوۆ, امىرعالي ەپماعامبەتوۆ جانە رەداكتورى ب.كەنجەباەۆ ۇشەۋىنىڭ گازەت قاراپ تۇرعان, ونشا قانىق ەمەس سۋرەتى بۇرىن رەداكتسيادا بار ەدى. ەڭ كونە جادىگەر رەتىندە قۇرمەتتەپ, راماعا سالىپ, بۇرىشىنا «العاشقى نومىرگە قول قويۋ ءساتى» دەپ جازىپ قويعانبىز. بۇل جولى سول فوتونىڭ ساپالى نۇسقاسى جەتتى. تۇسىرگەن اۆتورى – پاۆلودارلىق بەلگىلى فوتوسۋرەتشى – د.باگاەۆ, تۇسىرىلگەن ۋاقىتى «18 مارت 1929 جىل» دەپ كورسەتىلگەن. قالعان سۋرەتتەردە پروفەسسور ب.كەنجەباەۆتىڭ زاڭعار جازۋشى م.اۋەزوۆپەن, وزگە دە ستۋدەنتتەر توبىمەن ۇستازدىق قىزمەت بارىسىندا تۇسكەن ساتتەرى بەينەلەنگەن. مۇنىڭ ءبارى – تاريح. ءبىز ءۇشىن ەرەكشە ىستىق, قىمبات مۇرا.
قورىتا ايتقاندا, 90 جىلدىق تاريحقا يە, سولاقاي ساياساتقا بايلانىستى, ءبىر مارتە جابىلىپ قالىپ, قايتادان اشىلعان گازەتتىڭ عۇمىربايانىندا ەرەكشە اتالاتىن تۇلعا – بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ تۇڭعىش رەداكتورلىق قىزمەتى تۋرالى ءالى دە بولسا دەرەكتەر قورى تولىعا تۇسەر دەگەن سەنىمدەمىز. بۇل ءۇشىن زەرتتەۋ, ىزدەنۋ باعىتىنداعى جۇمىستار ۇزىلمەۋى ءتيىس.
نۇربول جايىقباەۆ,
پاۆلودار وبلىستىق
«Saryarqa samaly» گازەتىنىڭ
باس رەداكتورى
پاۆلودار
