رۋحانيات • 02 ناۋرىز، 2021

«سارىارقا سامالىنىڭ» العاشقى رەداكتورى بەلگىلى عالىم بەيسەنباي كەنجەباەۆ بولعان ەدى

75 رەت كورسەتىلدى

2019 جىلى ءوزىنىڭ 90 جىلدىعىن قارسى العان پاۆلودار وبلىستىق «سارىارقا سامالى» («قىزىل تۋ») گازەتىنىڭ تاريحىندا ەسىمى ايرىقشا قۇرمەتپەن اتالاتىن بىردەن-ءبىر تۇلعا – بەيسەنباي كەنجەباەۆ. ول 1929 جىلى 15 اقپاندا العاشقى ءنومىرى جارىققا شىققان وكرۋگتىك گازەتتىڭ تۇڭعىش رەداكتورى بولىپ بەكىتىلدى. وڭتۇستىك قازاقستان ءوڭىرىنىڭ تۋماسى اۋەلدە پاۆلودار جەرىنە پارتيا كوميتەتىنىڭ جولداماسى جانە تاپسىرماسىمەن كەلگەنى انىق. ول وزىنە جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىكتى از ۋاقىتتا ويداعىداي اتقارىپ شىقتى. وكرۋگتىك «كەڭەس تۋى» گازەتىن اياعىنان تۇرعىزىپ كەتتى. بۇگىندە اتالعان باسىلىم وبلىستىق گازەت مارتەبەسىن العان. بۇل رەداكتسيادان قازاق حالقىنا بەلگىلى ءبىرتالاي اقىن-جازۋشى قانات قاعىپ شىقتى.

«كەڭەس تۋى» قالاي اشىلدى؟

1928 جىلى بايتاق ەلىمىزدە ماڭىزدى اكىمشىلىك رەفورمالار جۇرگىزىلىپ، گۋبەرنيا، ۋەزد، بولىستىقتار جويىلىپ، ورىندارىنا وبلىس، وكرۋگ، اۋداندار قۇرىلادى. 1928 جىلى 15 تامىزدا بۇ­رىن سەمەي گۋبەرنياسىنا قاراپ كەلگەن پاۆلودار ۋەزى جەكە وكرۋگ مارتەبەسىنە يە بولادى. 9 اۋداننىڭ باسىن قوسقان وكرۋگتىڭ جۇرتشىلىعىنا پارتيا مەن وكىمەتتىڭ تالاپ-تىلەكتەرىن ناسيحاتتاۋ ماقساتى قويىلىپ، ءباسپاسوزدىڭ قاجەتتىگى تۋىندايدى. وسىلايشا، 1928 جىلدىڭ 21 جەلتوقسانىندا پاۆلودار وكرۋگتىك پارتيا كوميتەتى ورىس جانە قازاق تىلىندە گازەتەر شىعارۋ تۋرالى قاۋلى الادى. ورىس تىلىندە شىعاتىن گازەت «سوۆەتسكايا دەرەۆنيا» دەپ اتالادى دا، قازاق تىلىندەگى گازەتتىڭ اتاۋى «كەڭەس تۋى» بولىپ بەكى­تىلەدى. «كەڭەس تۋىنىڭ» العاشقى ءنومىرى 1929 جىلدىڭ 15 اقپانىندا جارىق كورەدى.

ارينە، الدىمەن ونى ۇيىمداستىرۋ بويىنشا ىرگەلى مىندەتتەر تۇردى. «كەڭەس تۋى» گازەتىنىڭ جۇمىسىن نىعايتۋعا كور­نەكتى پارتيا، سوۆەت قىزمەتكەرلەرى جىبە­رىلدى. گازەتتىڭ العاشقى ءنومىرىنىڭ جارىق كورۋىنە، سودان كەيىنگى جىلدارى وكرۋگتىك پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەسى بولعان امىرعالي ەپماعانبەتوۆ، وكرۋگتىك پارتيا كوميتەتى ۇگىت-ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭ­­گەرۋشىسى كارىم اجىبەكوۆتەر زور كو­­مەك كورسەتكەن. كەيىننەن بۇل ازاماتتار گازەت جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسىپ، جىلدار بويى رەداكتسيا القاسىنىڭ تۇ­راقتى مۇشەسى بولادى. گازەت سول كەزدە جۇر­گىزىلگەن ساياساتقا سايكەس پارتيا العا قوي­عان كەلەلى مىندەتتەردى شا­­رۋا­لارعا ءوز تىلىندە كەڭ جەتكىزىپ، ونىڭ ايبىندى ۇگىتشىسى بولا بىلگەن. «كە­ڭەس تۋى» گا­زەتىندە رەداكتور بولعان كەز­دەرىن، باسى­لىمدى شىعارۋدا كەزدەسكەن قيىن­شى­لىقتاردى گازەتتىڭ تۇڭعىش رەداكتورى بەي­سەنباي كەنجەباەۆ كەيىن بىلايشا ەسكە الادى:

«بۇرىن ەشقانداي نەگىزى بولماعان گازەتتى شىعارۋ، قاراپايىم تىلمەن ايت­قاندا، ينەمەن قۇدىق قازعانداي بول­دى. گازەت اراب ارپىمەن شىعاتىن بول­دى. بىراق اراب ءارپىنىڭ ءوزى دە اتىمەن جوق بولاتىن. ال تابىلا قالعان كۇن­دە تەرە قوياتىن ءارىپ تەرۋشى دە بولماي­تىن. وكرۋگتىك پارتيا جانە كەڭەس اتقا­رۋ كوميتەتتەرىمەن كەلىسىپ، بەلگىلى مول­شەردە ءارىپ ساتىپ اكەلۋ ءۇشىن قازان قالاسىنا ارناۋلى ادام جىبەردىك. ول كىسى بۇعان دەيىن قىزىلوردا قالاسىندا باسپاحانادا ىستەگەن، ازدى-كوپتى تاجىريبەسى بار سابىر ءشارىپوۆ دەگەن تاتار جىگىتى بولاتىن (بەلگىلى رەۆوليۋتسيونەر س.ءشارىپوۆ ەمەس). ءسويتىپ ارادا ءۇش اي وتكەندە قازان باسپاحاناسىنان گازەت شىعارۋعا جەتەتىن ءارىپ پەن باسپاحانا جابدىقتارىن الدىق تا، ىسكە كىرىستىك.

گازەتتىڭ ءبىرىنشى ءنومىرىن شىعارۋعا وك­رۋگتىك پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى سەك­رەتارى پ.ۆ.جيگارەۆ ادام ايتقىسىز كو­مەك كورسەتتى. باسپاحانا جۇمىسىن تار­تىپكە كەلتىرۋگە، گازەت جانە باسپاحانا قىز­مەتكەرلەرىن ىرىكتەپ الۋعا تىكەلەي ءوزى كو­مەكتەسىپ، قامقورلىق جاسادى. سونى­مەن «كەڭەس تۋىنىڭ» ءبىرىنشى ءنومىرىن امىرعالي، كارىم ۇشەۋىمىز قول قويىپ شىعارعان ەدىك»، دەيدى.

قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى، «سارىارقا سامالى» گازەتىنىڭ ارداگەرى تولەۋبەك قوڭىروۆ ەستەلىگىندە جازىپ وتكەندەي، «ب.كەنجەباەۆ بۇل وڭىر­گە پارتيا جولداماسىمەن كەلگەن، مۇنى ويدا­عىداي ورىنداعانى بەلگىلى. ماسكەۋدە وقۋى­نا قايتا جول اشىلدى. مۇندا ادە­بيەت ينستيتۋتىن وقىپ تاۋىسقان سوڭ رەس­پۋب­ليكاعا ورالىپ، عىلىمعا بەت بۇردى».

وسىلايشا، بەيسەنباي كەنجەباەۆ پاۆلودار وڭىرىندە تۇڭعىش قازاق گازە­تىنىڭ قالىپتاسىپ، حالىق يگىلىگىنە قىز­مەت ەتۋىنە مول ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعا رە­تىندە وبلىس تاريحىندا قالدى.

 

جەكە دەرەكتەرى «سويلەيدى»

قازىرگى «سارىارقا سامالى» («Saryarqa samaly») گازەتىنىڭ اتاسى – «كەڭەس تۋى» گازەتىنىڭ تۇڭعىش رەداكتورى بەيسەنباي كەنجەباەۆ پاۆلودار وڭىرىنە قىزمەتكە كەلگەندە 25 جاستا ەكەن. بۇل تۋرالى پاۆلودار وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆىنەن گازەتتىڭ 90 جىل­دىعىنا وراي ارنايى سۇراستىرىپ ىزدە­گەندە ءبىرشاما دەرەك شىقتى.

سولاردىڭ ءبىرى – 1929 جىلعى 8 قاڭ­­تاردا بەرىلگەن 2031-ءنومىرلى بۇكىل­وداق-­
تىق كوممۋنيستىك پارتياسى قازاق ولكەلىك كوميتەتىنىڭ گازەت جۇمىسىنا جىبەرۋ تۋرالى ءىسساپار كۋالىگىنىڭ كوشىرمەسى. ايتپاقشى، وكرۋگتىك پارتيا كوميتەتى 1929 جىلى 3 قاڭتارداعى، جاڭا جىلداعى قىزمەتىن گازەتتەردىڭ رەداكتسياسىن جا­ساقتاۋ، تيپوگرافياسىن ۇيىمداستىرۋ تۋ­رالى ماسەلەلەردى قاراۋدان باستاپتى. ياعني حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ ماڭىزدى كەزەڭى جۇر­گىزىلىپ جاتقان ساتتە ب.كەنجەباەۆ ءبىزدىڭ وڭىرگە جولدامامەن جىبەرىلگەن بولىپ شىعادى.

1929 جىلعى 28 ناۋرىزدا پارتيانىڭ پاۆلودار وكرۋگتىك كوميتەتىنىڭ ەسەپ ءبولىمى كوممۋنيستىك كۋرستىق وقۋلاردان وتكەن، جەكە پاراقشالارى تولتىرىلعان قىزمەتكەرلەردىڭ ءتىزىمىن جاريالايدى. وندا ب.كەنجەباەۆ موسكۆادا كۋتۆ-دا 3 جىل وقىعان، پاۆلوداردا «كەڭەس تۋى» گازەتىندە رەداكتور بولىپ قىزمەت ەتەدى دەپ جازىلعان.

مىنە، قولىمىزدا گازەت قىزمەتكەر­لەرىن ەسەپكە الۋعا ارنالعان انكەتا كوشىرمەسى. تولتىرۋشى – بەيسەنباي كەنجەباەۆ. ءوزىنىڭ قولىمەن جازىل­عانداي، «لاۋازىمى – گازەتتىڭ جاۋاپتى رەداكتورى، جۇمىسقا كىرىسكەن كۇنى 20.01.1929 جىل. كوممۋنيستىك پارتيا مۇشەسى، 1904 جىلى تۋعان، ۇلتى قازاق». وسى قۇجاتتا ستالين اتىنداعى ك.ۋ.ت.ۆ. وقۋ ورنىندا 3 جىل وقىپ، 1925 جىلى اياقتاپ شىققانى كورسەتىلگەن. ءباسپاسوز سالاسىنداعى تاجىريبەسىن دە انىقتاپ جازعان: «1925 جىلدان باستاپ 1929 جىلعا دەيىن قىزىلوردا وبلىسىندا «جاس قايرات» اتتى گازەتتىڭ جانە «لە­نين­شىل جاس» جۋرنالىندا جاۋاپتى رەداك­تور ورىنباسارى،«ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە پارتيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىز­مەتتەرىن اتقارعان». انكەتانىڭ «باسقا سالالارداعى تاجىريبەلىك ەڭبەك ءوتىلى» دەگەن بولىمىندە بىلاي دەپ جازىلعان: «1916-1919 جىلدار ارالىعىندا تۇركىس­تاندا جەكە بايدىڭ قولىندا (باتراك) جالدانىپ، 1919 جىلى تاشكەنتتە جەكە­مەنشىك ماقتا شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ىستەگەن. كەيىن 1921 جىلى سوۆپارتشكو­لادا كۋرسانت، سول جىلدىڭ اياعىنان باس­تاپ ستالين اتىنداعى كومۆۋز بولىم­شە­سى­نىڭ ستۋدەنتى بولعان. 1922-1925 جىلدار ارالىعىندا 3 جىل بويى موسكۆادا «ستالين» كومۆۋزىندا ستۋدەنت بولىپ وقىعان».

انكەتاداعى مالىمەتتەر قولمەن جا­زىلعان، ونى ب.كەنجەباەۆ ءوزى تولتىرعان بولۋى دا مۇمكىن. قۇجاتتىڭ سوڭعى بولىمىندە قىزمەتكەرگە باعا بەرىلگەن. باسپا ماشينكاسىمەن تەرىلگەن جازبادا بىلاي دەپ جازىلعان: «كەنجيباەۆ بەيسەنباي ۆ ۆكپ (ب) س 1927 گودا. كازاك، سلۋجاششي، وبششەە وبرازوۆانيە نەزاكونچەننوە سرەدنەە. وكونچيل كوممۋنيستيچەسكي ۋنيۆەرسيتەت يمەني ستالينا. س 1925 گودا رابوتاەت نا گازەتنوي رابوتە ۆ كاچەستۆە زامەستيتەليا ي وتۆەت.رەداكتورا گازەتى. ۆ پاۆلودارسكوي ورگانيزاتسي رابوتاەت س يانۆاريا وتۆەستۆەننىم رەداكتوروم گازەتى «كەنەس تۋى» س رابوتوي سپراۆلياەتسيا، ۆ وبششەستۆەننو-پوليتيچەسكي ۆوپروساح وريەنتيرۋتسيا ۆپولنە. ۆ سيلۋ نەۋمەنيا سوچەتات تەورەتيچەسكوي پودگوتوۆكي س پراكتيكوي – ۆ پەريود پروۆەدەنيا حوزيايستۆەننو-پوليتيچەسكوي كامپاني بىلو دوپۋششەنو ك وتپەچاتىۆانيۋ رياد ستاتەي نوسياششي ياۆنو پراۆىي وپپورتۋنيستيچەسكي حاراكتەر. رابوتات وتۆەستۆەننىم رەداكتوروم موجەت تولكو پري پوموششي رەدكوللەگي ي رۋكوۆودستۆا پارتكوميتەتا».

بۇل تاريحي قۇجاتتاردان اڭعاراتى­نىمىز، كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ءباسپاسوز اتاۋلى پارتيا كوميتەتىنىڭ قاتاڭ قاداعا­لاۋىندا بولعانى. جاۋاپتى رەداكتور رەتىندە قىزمەت ەتە تۇرا بەيسەنباي كەن­جە­باەۆ سىرتتان قىراعى كوزدەردىڭ باقى­­لاۋىندا بولدى. ونىڭ ناقتى قان­داي بىر­نەشە «سايكەس كەلمەيتىن» ماقالا­لاردى جاريالاعانى بىزگە بەلگىسىز. جالپى، «سارىارقا سامالى» رەداكتسياسى 90 جىلدىعىنا وراي مەملەكەتتىك ارحيۆتەن قۇجات كوشىرمەلەرىنە سۇراۋ سالعاندا، بىرنەشە باسشى قىزمەتكەرلەردىڭ انكە­تا­لارى، ت.ب. انىقتامالارى تابىل­دى. ولاردىڭ بارلىعى وسىنداي ەرەكشە «مىنەزدەمەمەن» اياقتالعان، ايتەۋىر ساقتالعان. باسشىلاردىڭ پارتيا كومي­تەتىندە ەسەپكە تۇرۋى ولاردىڭ قۇجاتى كەيىن ارحيۆتە بولەك مارتەبەمەن ساقتا­لۋىنا سەبەپ بولعان سەكىلدى.

ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز – بەيسەنباي كەنجە­باەۆ پاۆلودار وكرۋگتىك «كەڭەس تۋى» گازەتىنىڭ تۇڭعىش رەداكتورى بولىپ 1929 جىلدىڭ 20 قاڭتارىنان باستاپ 1930 جىلعا دەيىن قىزمەت ەتتى. ودان كەيىن گازەت باسشىلىعىنا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تۋماسى، قازاق ادەبيەتىنىڭ اعا بۋىن ساناتىنداعى كورنەكتى وكىلى، اقىن عالىم مالدىباەۆ رەداكتور بولىپ تاعايىندالدى. ول وسى قىزمەتتى 1933 جىلعا دەيىن اتقاردى. ايتپاقشى، گازەت 1930 جىلدان باستاپ اتاۋىن زامان تالابىنا قاراي «كولحوز» دەپ وزگەرتكەن بولاتىن. ع.مالدىباەۆ بەيسەنباي كەنجە­باەۆ باستاعان يگى ءىستى ودان ءارى جال­عاستىردى.

 

ول قانداي رەداكتور ەدى؟

وكىنىشكە قاراي، بەيسەنباي كەنجە­باەۆتىڭ رەداكتورلىق جۇمىسى تۋرالى مالىمەتتەر ازداۋ. بۇعان ءبىر سەبەپ پاۆلودار وڭىرىندەگى از ۋاقىتتىق قىزمەتى مايتالمان عالىم، قازاق ادەبيەتىنىڭ بىلگىرى بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ باي عۇمىربايانىنىڭ ءبىر ۇزىك كەزەڭى عانا بولعانىنان شىعار. دەسە دە، ونىڭ ەر­تىس-بايان وڭىرىندە قىزمەت ەتكەنى تۋرالى دەرەك – جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق، ءباسپاسوز وكىلدەرى ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى. سوندىقتان ءار ۋاقىتتا ايتىلعان، جاڭا­دان قول جەتكەن تام-تۇم دەرەكتەردىڭ ءوزىن جي­ناقتاپ، باسىن قوسىپ، وقىرمانعا ۇقساتىپ جەتكىزۋ – بۇگىنگى پارىزىمىز.

ب.كەنجەباەۆ تۋرالى تۇشىمدى ەستە­لىك قالدىرعانداردىڭ ءبىرى عانا ەمەس، بىرەگەيى – پاۆلودار مەملەكەتتىك پەداگو­گيكالىق ينستيتۋتىنىڭ (قازىرگى ۋنيۆەرسيتەت) قازاق ءتىلى جانە ادەبيەتى كافەد­راسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعان پروفەسسور ەرمەك وتەباەۆ. ول ءوزىنىڭ «تۇڭعىش رەداكتور تۋرالى سىر» اتتى ماقالاسىندا بىلاي دەپ ەسكە الادى (1999 جىلى جا­زىلعان):

ء«ومىر ماعان قىرىق جىلدان استام ۋاقىت عالىم، ۇستاز، جۋرناليست بەيسەن­باي كەنجەباەۆپەن كوڭىلدەس دوس، پىكىرلەس جولداس بولۋدى سىيلادى. العاش كەزدەس­كەندە-اق جىلى ءجۇزدى، كىشىپەيىل ول قاتتى ۇنادى. ءبىر اتتەگەن-ايى ۇزاق مەزگىل ءىشىن بەرمەيتىن، اقتارىلىپ توگىلمەيتىن، سىپايى سويلەسىپ، سيپاي سالدى قالىپ تانىتاتىن. ادامدى بويىنا تارتىپ، ءۇيىرىپ اكەتەر شاپشاڭدىعى تاعى جوق-تى. جۇرە كەلە، ءجيى ارالاسا شىم-شىمداپ سىر تارتىپ، ءوزىڭدى وزگەشە قۇمارلىقپەن زەرتتەي باستايتىن.

بەيسەنباي كەنجەباەۆ 1904 جىلعى 4 قازاندا قازىرگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ بوگەن دەگەن جەرىندە كەدەي شاڭىراقتا تۋعان. انادان ءۇش جاسىندا جەتىم قالعان.

بەيسەكەڭ پاۆلوداردا قىزمەت ىستەگەن جىلدارىن ءومىرىنىڭ ءساتتى كەزدەرى دەپ سانادى. دەسە دە، «كەڭەس تۋىن» كەرەمەتتەي قيىندىقپەن شىعاردى. ول كەزدە پوليگرافيالىق بازا دەيتىن بولمايتىن. اۆتورلار دا جوقتىڭ قاسى ەدى. گازەت جادىعاتتارىنىڭ باسىم كوپشىلىگىن رە­داك­تسيا قىزمەتكەرلەرى ساعىمباي شاش­كين، كارىم اجىبەكوۆ، امىرعالي ەپما­عامبەتوۆ، زىكىريا ابدۋللين، سۇل­تان لەپەسوۆ، عالىم مالدىباەۆ جانە باسقا دا ازدى-كوپتى ساۋاتتى، قالامىنىڭ جە­لى بارلار دايارلايتىن. ارينە، ولار دا جە­تىلگەن جۋرناليستەر ەمەس-ءتى. جول قاتى­ناسى قيىنشىلىعى مەن كولىكتىڭ تاپ­شىلىعىنا قاراماستان، گازەتشىلەر وكرۋگتىڭ ەڭ الىس تۇكپىرلەرىنە دەيىن بارىپ، اۋىل تىنىسىن، ەڭبەكشى بۇقارانىڭ جاي-كۇيىن، مادەني-اعارتۋ جۇمىسىن جازاتىن.

بەيسەكەڭ «كەڭەس تۋىندا» رەداكتور بولىپ ىستەگەن جىلدار ەلىمىزدىڭ تاري­حىنداعى اۋىر كەزەڭ بولاتىن. اۋقات­تىلار مەن زيالىلار باي-كۋلاك اتا­نىپ، جەر اۋدارىلىپ جاتتى. ءبىر عانا سات­باەۆتار اۋلەتىنەن سەگىز ادام، شور­مانوۆتار تۇقىمىنان جەتى ادام، بوش­تاەۆتار اۋىلىنان التى ادام ەل مەن جەر­دەن ايرىلىپ، باتىس قازاقستانعا قاراي ايدالدى. ەل باسشىلارىنان اجىراپ، بوتاداي بوزدادى. 1927-1928 جىلدارى جەر-سۋ ءبولىسى، ىلە-شالا ۇجىمداسۋ ناۋقانى باستالدى...».

ب.كەنجەباەۆ پاۆلودار وكرۋگتىك «كەڭەس تۋى» گازەتىن ۇيىمداستىرىپ قانا قويعان جوق، وسى وڭىردە كەيىننەن قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكتەرى بولىپ اتاقتارى اسپاندايتىن قاليجان بەكقوجين، زەيىن شاشكين، پارتيا قايراتكەرى – جۋرناليست كارىم اجىبەكوۆ، پولكوۆنيك، داڭقتى قول­باسشى ابىلقايىر بايمولدين سىندى قارىمدى قالامگەرلەردى گازەت ىسىنە تارتا ءبىلدى. وسىلايشا، پاۆلودار وڭىرىندە قازاق جۋرناليستيكاسى وركەن جايدى.

 

سۇلتانماحمۇتتى العاش زەرتتەۋشى

بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ پاۆلو­داردا قىزمەت ەتە ءجۇرىپ، ۇلت ءۇشىن اتقار­عان ءىرى ءىسىنىڭ ءبىرى – ايگىلى الداسپان اقىن سۇل­تان­ماحمۇت تورايعىروۆتىڭ شىعار­ما­شىلىعىن زەرتتەۋگە كىرىسۋى. 1920 جى­لى دۇنيەدەن وزعان اقىننىڭ ءومىر جولى، پوە­زياسى بەيسەكەڭدى ەرەكشە ءتان­تى ەتكەنى ايقىن. ول تۋرالى بىرنەشە ەستە­لىكتەردە ايتىلىپ وتەدى.

ەرمەك وتەباي ۇلىنىڭ جازۋىنشا، پاۆلوداردا ب.كەنجەباەۆ سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ ءۇي-ىشىمەن، جاقىن تۋىستارىمەن تانىسقان، ولارمەن دوستىق قارىم-قاتىناستا بولدى. كەيىنىرەك سۇلتانماحمۇت جاقىندارى ىشىندەگى كورنەكتىلەرىنىڭ ءبىرى شەريازدان ىدى­رىس قاجى ۇلى ايمانوۆپەن جاقسى ءبىلىس، تۋىستاي بولىپ كەتتى. ودان سۇل­تان­ماحمۇتتىڭ اقىندىعى جايىندا كوپ­تەگەن مالىمەتتەر الدى. وسى اسەرى كە­يىن اقىندى زەرتتەۋگە مۇرىندىق بول­دى. 1946 جىلى «سۇلتانماحمۇت توراي­عىروۆتىڭ اقىندىعى» دەگەن تاقىرىپتا زەرتتەۋ ەڭبەك جازىپ، عىلىم كانديداتى دارەجەسىنە ديسسەرتاتسيا قورعادى. اقىن ءومىرى تۋرالى «اساۋ جۇرەك» اڭگىمەلەر توپتاماسىن دەربەس كىتاپ ەتىپ باستىردى.

تاعى ءبىرى دەرەكتى ارداگەر ءجۋرنالي­سىمىز، مارقۇم تولەۋبەك قوڭىر ءوزىنىڭ ەستەلىكتەر قولجازباسىندا كەلتىرەدى:

«ب.كەنجەباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيلولوگيا، جۋرناليستيكا فاكۋلتتەرىنىڭ ستۋ­دەنتتەرىنە ءدارىس بەردى. ادەبيەتشى عا­­لىمدار تاربيەلەۋگە بەلسەنە ارالاس­تى. عىلىم جولىنداعى ەرەن دە قا­جىر­لى ەڭبەگىن كەمەڭگەر كلاسسيك جازۋ­شى، عالىم مۇحتار اۋەزوۆ جوعارى باعا­­لادى. قوعام قايراتكەرى، فيلولو­گيا عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسو­ر مىر­زاتاي جولداسبەكوۆتى كونە تۇر­كى جا­زۋىن زەرتتەۋگە باۋلىدى. قازىر م.جول­داس­بەكوۆ تانىمال عالىم، قوعام قاي­راتكەرى اتانىپ وتىر.

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور بەيسەنباي كەنجەباەۆتان ۋني­ۆەرسيتەت قابىرعاسىندا وقىپ جۇر­­گە­نىمدە (ت.قوڭىروۆ 1956 جىلى «قى­زىل تۋ» گازەتىنىڭ رەداكتورى ءازىل­حان نۇر­شايىقوۆتىڭ باعىت سىلتەۋىمەن قازمۋ-گە، جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسكەن – ن.ج.) ءدارىس تىڭداعانمىن. ونىڭ «قازاق ءۇشىن شام قىلعان جۇرەك مايىن» دەگەن ءدارىسى زەردەمدە ماڭگى قال­دى. سوندا عالىم-ۇستاز بىلاي دەگەن ەدى: «قازاقتىڭ دەموكرات اقىنى سۇل­تانماحمۇت تورايعىروۆ اباي­دان كەيىنگى قازاق ەلى ىشىندەگى الەۋ­مەتتىك تەڭسىزدىكتى جەتە كورىپ، ونى ءوز شىعار­ماسىندا ارقاۋ ەتە بىلگەن تالانتتى اقىن» دەگەن ەدى. ونى زەرتتەپ، توڭكەرىسشىل دەموكرات اقىن رەتىندە ەلگە كەڭىنەن تانىتتى. اقىن، جۋرناليست ءسابيت دونەنتاەۆ تا بەي­سەنباي كەنجەباەۆتىڭ نازارىنان تىس قالمادى».

وسىلايشا پاۆلودار وڭىرىندە سوناۋ 1929 جىلى قازاق گازەتىنىڭ العاشقى رەداكتورى بولعان تۇلعا، كەيىننەن تۇبەگەيلى ادەبيەتتانۋ عىلىمى سالاسىنا اۋىسىپ، وزىندىك قولتاڭبا قالدىرعان. ب.كەنجەباەۆ ەجەلگى قازاق ادەبيەتىن زەرتتەۋ ىسىنە ءوزىنىڭ بىرنەشە شاكىرتىن باۋلىعان بولاتىن. وسى تۇستا شاكىرتتەرى قالدىرعان عالىمدىق، ۇستازدىق قاسيەتتەرى تۋرالى ەستەلىكتەردىڭ مولدىعىن ايتۋعا بولادى. بەلگىلى تۇركىتانۋشى، عالىم، تاريحشى، جازۋشى مۇحتار ماعاۋين «مەن» اتتى عۇمىرنامالىق رومانىندا ءوزىنىڭ ۇستازىنىڭ قايراتكەرلىك بولمىسىن جان-جاقتى بەينەلەپ بەرگەن.

وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ايگىلى فيلولوگ عالىم، تۇركىتانۋشى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ رەسپۋبليكالىق «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە «اسىلدارىم» اتتى ەسسەلەر تسيكلىن جاريالاعان بولاتىن. سونىڭ ء«بىز بىلمەيتىن بەيسەكەڭ» اتتى ءبىر جاريالانىمىن ۇلى ۇستازى بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ ۇلاعاتتى ىستە­رىنە ارنادى.

 

ءبىر سۋرەتتىڭ تاريحى

ب.كەنجەباەۆتىڭ تىكەلەي ىقپالىمەن قازاق ادەبيەتى عىلىمىن زەرتتەۋ جولىنا تۇسكەندەردىڭ ءبىرى – بۇگىندە ەلىمىزگە تانىمال فيلولوگ، قوعام قايراتكەرى قۇلبەك ەرگوبەك. بۇگىندە تۇركىستان وبلىسىندا تۇراتىن اعامىزعا گازەتتىڭ 90 جىلدىعى قارساڭىندا ارنايى حابارلاسقان بولاتىنمىن. سول كىسىنىڭ قامقورلىعىمەن بىرنەشە تاريحي فوتوسۋرەتتەر قولىمىزعا ءتيدى. ولاردىڭ قاتارىندا بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ «كەڭەس تۋىندا» قىزمەت ەتكەن ۋاقىتىندا تۇسكەن ءبىر فوتوسى بار. «كەڭەس تۋى» گازەتىنىڭ رەداكتسيا القا­سىنىڭ مۇشەلەرى كارىم اجىبەكوۆ، امىرعالي ەپماعامبەتوۆ جانە رەداكتورى ب.كەنجەباەۆ ۇشەۋىنىڭ گازەت قاراپ تۇرعان، ونشا قانىق ەمەس سۋرەتى بۇرىن رەداكتسيادا بار ەدى. ەڭ كونە جادىگەر رەتىندە قۇرمەتتەپ، راماعا سالىپ، بۇرىشىنا «العاشقى نومىرگە قول قويۋ ءساتى» دەپ جازىپ قويعانبىز. بۇل جولى سول فوتونىڭ ساپالى نۇسقاسى جەتتى. تۇسىرگەن اۆتورى – پاۆلودارلىق بەلگىلى فوتوسۋرەتشى – د.باگاەۆ، تۇسىرىلگەن ۋاقىتى «18 مارت 1929 جىل» دەپ كورسەتىلگەن. قالعان سۋرەتتەردە پروفەسسور ب.كەنجەباەۆتىڭ زاڭعار جازۋشى م.اۋەزوۆپەن، وزگە دە ستۋدەنتتەر توبىمەن ۇستازدىق قىزمەت بارىسىندا تۇسكەن ساتتەرى بەينەلەنگەن. مۇنىڭ ءبارى – تاريح. ءبىز ءۇشىن ەرەكشە ىستىق، قىمبات مۇرا.

قورىتا ايتقاندا، 90 جىلدىق تاريحقا يە، سولاقاي ساياساتقا بايلانىستى، ءبىر مارتە جابىلىپ قالىپ، قايتادان اشىل­عان گازەتتىڭ عۇمىربايانىندا ەرەكشە اتالاتىن تۇلعا – بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ تۇڭعىش رەداكتورلىق قىزمەتى تۋرالى ءالى دە بولسا دەرەكتەر قورى تولىعا تۇسەر دەگەن سەنىمدەمىز. بۇل ءۇشىن زەرتتەۋ، ىزدەنۋ باعىتىنداعى جۇمىستار ۇزىلمەۋى ءتيىس.

 

نۇربول جايىقباەۆ،

پاۆلودار وبلىستىق

«Saryarqa samaly» گازەتىنىڭ

باس رەداكتورى

پاۆلودار

 

سوڭعى جاڭالىقتار

الداعى اپتا كۇن جىلىنادى

اۋا رايى • بۇگىن، 12:57

سۇيىسپەنشىلىك ساباعى

ايماقتار • بۇگىن، 12:15

ەلوردادا كۇن جىلىنا باستايدى

ايماقتار • بۇگىن، 10:57

تۇرمەگە كىتاپ سىيلادى

ايماقتار • بۇگىن، 10:10

جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى...

رۋحانيات • بۇگىن، 08:31

تەڭدىك ءتۇبى – بىرلىك

ەلباسى • بۇگىن، 08:03

جەكە كۋالىكتىڭ قاجەتى بولمايدى

ساياسات • بۇگىن، 07:47

تالدىنىڭ ماڭىن تازارتتى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:38

جول ۇستىندەگى مۇزتاۋ

وقيعا • بۇگىن، 07:34

تالدىقۇدىق نەدەن تارىقتى؟

ايماقتار • بۇگىن، 07:33

جاھاندانۋ جايى وزەكتى

قوعام • بۇگىن، 07:24

حالىقارالىق شارتتار قارالدى

پارلامەنت • بۇگىن، 07:14

تاميلانىڭ تارتۋى

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار