ءبىز تاريح وقۋلىقتارىن دۇرىس قالىپتاستىرا الماي وتىرىپ, باسقالاردىڭ ءبىزدىڭ تاريحىمىز تۋرالى ايتقان ۇشقارى پىكىرلەرىنە قالاي تويتارىس بەرمەكپىز؟ ونى قويىپ, «قازاق تاريحتا مەملەكەت قۇرعان حالىق ەمەس نەمەسە بىزدە مەملەكەت بولعان ەمەس» دەگەن پىكىردى ەلىمىزدىڭ «ساياسي ەليتاسى», حالىق قالاۋلىسى ايتىپ جۇرسە وعان نە دەيمىز؟! مەملەكەتى بولماعان حالىقتىڭ جەرى دە بولمايدى. قاي حالىق بولسىن, ونىڭ مەملەكەتى بولماعاندىعىن دالەلدەۋ سول حالىقتىڭ ءوز جەرىنە دەگەن يەلىك قۇقىعىن, ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىزدىگىن جوققا شىعارۋ دەگەن ءسوز. ءبىز ءۇشىن بۇل رەسەيدىڭ «سىيعا بەرگەن», قىتايدىڭ «قولدان كەتكەن جەرلەرىن» مويىنداعاندىق بولادى. وندايدا, قازاق قايدا بارىپ جان ساقتاماق؟ وقۋلىقتاردا قازاق حالقىنىڭ اتا-باباسىنان وسى جەردىڭ يەسى ەكەنى, وسىندا ءتۇرلى مەملەكەتتەر قۇرىپ, ۇرپاقتان ۇرپاق جاساپ كەلە جاتقانى عىلىمي نەگىزدە دالەلدەنگەن جوق. پرەزيدەنت وسى ماسەلەنى كوتەرىپ وتىر.
وقۋلىققا قاتىستى جاعداي بىزدە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى, وقۋلىق ورتالىعى, تاريح ينستيتۋتتارى مەن عالىمدار ءبىر-بىرىمەن سايكەستى جۇمىس ىستەۋى كەرەكتىگىن كورسەتتى. عىلىمي جوبالار بويىنشا گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا ارنالعان كونكۋرستىق قۇجاتتامالاردا تاريح سالاسىنا قاتىستى باعىتتار ناقتىلانسا دەيمىز. بۇعان دەيىن ورىندالعان جوبالاردىڭ ناتيجەسى قوعام ءۇشىن قولجەتىمدى بولعان ەمەس. قورعالىپ جاتقان ديسسەرتاتسيالار دا سولاي. جۇرتقا جەتپەيدى. مۇندايدا ولاردىڭ جاڭالىعىنان, وزەكتىلىگىنەن نە پايدا؟
ونىڭ ۇستىنە, ەلىمىزدە دەرەكتانۋ, تاريحناما جانە تاريحي زەرتتەۋ سىندى تاريح عىلىمىنىڭ ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى وسى ءۇش سالاسى تولىق جۇمىس ىستەپ تۇرعان جوق. سونىڭ كەسىرىنەن جيناقتالعان دەرەكتەر تولىق يگەرىلمەي جاتىر. ەگەر ءبىز الداعى جازىلاتىن قازاقستان تاريحىنىڭ اكادەميالىق نۇسقاسىندا بۇل دەرەكتەردى يگەرمەسەك, وندا وسىعان دەيىن ىستەلگەن جۇمىسىمىز قۇمعا سىڭگەن سۋداي قۇردىمعا كەتپەك. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت ءوزىنىڭ «تاۋەلسىزدىك – بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا بىلاي دەيدى: «كەزىندە «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى ۇلت شەجىرەسىن تۇگەندەۋگە جول اشتى. وتاندىق تاريح عىلىمى تىڭ سەرپىنمەن دامىپ, ءتۇرلى باعىتتار بويىنشا كوپتەگەن زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. بۇرىن بەيمالىم بولعان قانشاما تاريحي دەرەكتەر, ارحەولوگيالىق قازىنالار تابىلدى. تاريحىمىز سان مىڭ جىلدان تامىر تارتاتىنىن ايعاقتايتىن جاڭالىقتار اشىلدى. ەلباسىنىڭ وسىنداي ىرگەلى باستامالارى حالقىمىزدىڭ تاريحي ساناسىن جاڭعىرتۋعا زور ۇلەس قوستى. باعدارلاما اياسىنداعى ەڭبەكتەر توم-توم بولىپ جارىققا شىقتى. دەگەنمەن, سول قاجىرلى ەڭبەكتىڭ جەمىسىن كوپشىلىك كورىپ وتىر ما؟ زەرتتەۋ جوبالارىنىڭ ءبىرازى عىلىمي ينستيتۋتتار مەن ورتالىقتاردىڭ اياسىندا عانا قالىپ قويعان جوق پا؟». وتە دۇرىس! پرەزيدەنت جاعدايدى بىلەدى ەكەن. سەبەبى تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ۇلت پەن مەملەكەت تاريحىن ايشىقتايتىن, جاڭا دەرەكتەرمەن تولىقتىرىلعان ءارى جالپى حالىققا تۇسىنىكتى تىلمەن جازىلعان اكادەميالىق باسىلىم بولعان جوق. بۇعان دەيىن جارىق كورگەن «قازاقستان تاريحىنىڭ» بەس تومدىعىندا كەڭەستىك تاريحنامانىڭ اسەرى باسىم. ءبىر عانا مىسال, وندا كير مەن ءداريدىڭ, الەكساندر ماكەدونسكيدىڭ جورىقتارى جانە ساقتاردىڭ ءوز وتانىن, ەلىن-جەرىن قورعاپ قالعان جانكەشتى سوعىستارى تولىق اشىلمايدى. جاي عانا اتاپ وتىلەدى. بۇل ءبىزدىڭ جەرىمىزدەگى ەڭ العاشقى مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ بولعانىن دالەلدەيتىن فاكتىلەر ەمەس پە!؟ ەگەر وتان بولماسا, مەملەكەت بولماسا حالىقتىڭ وتانشىلدىعى قايدان كەلەدى؟ بۇل نە قىلعان جانقيارلىق! باسىلىمداعى كەمشىلىك – بار فاكتىنى تاريحنامالىق تۇرعىدان زەردەلەي الماۋ, ەسەسىنە, شىم-شىتىرىق زەرتتەۋلەردەن, فاكتىلەر مەن دەرەكتەردەن شىعا الماۋ. ءتىلدىڭ قاساڭدىعى مەن ۇعىمعا اۋىرلىعى تاعى بار. ول تۋرالى پرەزيدەنت: «مۇنداي ىرگەلى ىزدەنىستەردىڭ ناتيجەسى تەك وسى سالا ماماندارىنىڭ يگىلىگىنە عانا اينالۋى ورىنسىز. ونى قالىڭ جۇرتشىلىققا تۇسىنىكتى جانە قولجەتىمدى ەتۋ قاجەت» دەيدى. قازاقستان تاريحىنىڭ ەرتە زامان بولىمىندە ءبىزدىڭ جەرىمىزدەگى ەڭ العاشقى مەملەكەتتەردىڭ ساياسي تاريحى تىم قىسقا جازىلعان. ولاردىڭ اۋماعى, بيلىك جۇيەسى, ىشكى تالاس-تارتىستارى جانە اينالاداعى ەلدەرمەن بايلانىسى تولىق اشىلماعان. ەسەسىنە شارۋاشىلىعى مەن زاتتىق مادەنيەتىنە كوپ ورىن بەرىلگەن. بۇل جاعداي مەكتەپتەگى تاريح وقۋلىقتارىنان دا بايقالادى. مىسالى, 2017 جىلى شىققان جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتىڭ 5-سىنىبىنا ارنالعان 166 بەتتىك «قازاقستان تاريحى» وقۋلىعىنىڭ جارتىسىنان استامى ارحەولوگياعا, ەتنوگرافياعا جانە انتراپولوگياعا ارنالعان. بۇل ارينە وقۋشىنى جالىقتىرىپ جىبەرەدى. ناتيجەسىندە, ولاردىڭ تاريح پانىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعى جوعالادى. ونىڭ ۇستىنە, مەكتەپتەگى تاريح وقۋلىقتارىنىڭ ءتىلى قاتاڭ عىلىمي ستيلمەن جازىلعان, وقۋشىنىڭ قىزىعۋشىلىعى مەن جاس مولشەرى جانە قابىلداۋ مۇمكىندىگى ەسكەرىلمەگەن.
پرەزيدەنت اسىرەسە جاس ۇرپاقتىڭ تاريحي ساناسىن دۇرىس قالىپتاستىرۋعا ايىرىقشا كوڭىل بولۋدە. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى اتاپ كورسەتكەندەي, تاۋەلسىزدىك جىلدارى قالىپتاسقان ۇرپاقتىڭ سانا-سەزىمى, مەنتاليتەتى جانە ەرىك-جىگەرى باسقاشا. ولاردى ءبىز كونە دۇنيەمەن الداي المايمىز. سوندىقتان وتاندىق تاريح عىلىمىنا دا جاڭاشىلدىق كەرەك. تاريحي زەرتتەۋلەر مەن وقىتۋ ءبىر-بىرىنەن اجىراپ قالماۋى ءتيىس. عىلىمدا قول جەتكىزىلگەن جاڭالىقتار تەز ارادا وقىتۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزىلسە دەيمىز. بۇل رەتتە, تاريحشىلاردىڭ زەرتتەۋ ءادىسى مەن كوزقاراستارىنا دا وزگەرىس كەرەك. وتاندىق تاريحشىلار كوپ جاعدايدا قازاق تاريحىنىڭ ەتنو-مادەني كەڭىستىگىن تەك بۇگىنگى قازاقستان اۋماعىمەن عانا شەكتەپ كەلدى. قازاقستاننىڭ قازىرگى شەكاراسىنىڭ ءحىح عاسىردىڭ ورتا كەزىنەن باستاپ جات جۇرتتىق وتارشىلداردىڭ قولىمەن بەلگىلەنگەنىن ەسكەرسەك, حالقىمىزدىڭ ۇلت بولىپ ۇيىسۋىنا, ەل بولىپ ەڭسەلەنۋىنە نەگىز بولعان تاريحي وقيعالاردىڭ گەوگرافيالىق شەڭبەرى بۇدان الدەقايدا كەڭ اۋماقتى قامتيدى. بۇل اۋماقتىڭ ءبىر شەتى ورتالىق موڭعوليا مەن قىتاي قورعانىنا, ەندى ءبىر شەتى ەدىل مەن دوننىڭ بويىنا دەيىن جەتەدى. سول سەبەپتەن, قىتاي عالىمى سۋ بەيحاي دا 1864 جىلعا دەيىنگى قازاق تاريحىن وسى ايتىلعان كەڭىستىكپەن تۇتاس الىپ قاراستىرادى (سۋ بەيحاي. قازاقتىڭ جالپى تاريحى. اۋد. ت.ز. قايىركەن, ت.ب. الماتى. «اسىل كىتاپ» باسپاسى. I,II,III, IV تومدار. 2018, 2019, 2019, 2020 جج.).
مەيلى اكادەميالىق باسىلىمدا نەمەسە مەكتەپ وقۋلىقتارىندا بولسىن, قازاق حالقىنىڭ قازاقستان مەن ونىڭ توڭىرەگىندەگى جەرلەردە مەملەكەت قۇرعان ەرتە جانە ورتاعاسىرلىق ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ, ايتالىق, ساقتاردىڭ, عۇنداردىڭ, ۇيسىندەردىڭ, قاڭلىلاردىڭ, تۇركىلەردىڭ, وعىزداردىڭ, نايمان, كەرەي, مەركىت, وڭعۇت, جالايىر, قوڭىرات, قيماق, قىپشاق, تۇركەش, قارلۇق تەكتەس بايىرعى جۇرتتاردىڭ گەنەتيكالىق, تىلدىك جالعاسى ەكەنىن ءارى ولار قۇرعان مەملەكەتتەردىڭ مۇراگەرى ەكەنىن ناقتى كورسەتۋىمىز ءتيىس. بۇل عىلىمدا دالەلدەنگەن فاكتى. عىلىمدا دالەلدەنگەن فاكتىلەردى وقۋلىقتا قايتا زەرتتەپ وتىرۋدىڭ قاجەتى جوق. جالپى, تاريحي فاكتىلەردى زەرتتەۋ پروتسەسى اكادەميالىق جيناققا, وقۋلىققا دەيىن اياقتالعان بولۋى ءتيىس. بۇعان دەيىنگى پروبلەمالار عىلىمي ماقالالاردىڭ, مونوگرافيالاردىڭ جانە ەكسپەديتسيا قورىتىندىلارى مەن جوبالىق زەرتتەۋلەردىڭ, عىلىمي كونفەرەنتسيالاردىڭ جۇمىسى. سولاردىڭ ءبارىن ەسەپكە الىپ جيناقتاپ وتىراتىن ورتالىق كەرەك. عىلىمي كونفەرەنتسيالار تاريح عىلىمىنىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭىنە ءتان ەڭ نەگىزگى پروبلەماعا ارنالىپ, سول بويىنشا قورىتىندى شىعارۋى ءتيىس. وعان عىلىمي ۇستانىمى بار سالا ماماندارى قاتىسقانى ءجون.
پرەزيدەنت ماقالاسىنا توقتالا وتىرىپ, وتان تاريحىنىڭ ەرتە جانە ورتاعاسىرلىق كەزەڭىن قايتا باستان كەشەندى زەرتتەۋ كەرەكتىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ويتكەنى قازاقستان تاريحىنىڭ ەرتە زامان جانە ورتاعاسىرلىق كەزەڭى ءبىزدىڭ جاڭا جانە قازىرگى زامان تاريحىمىزدىڭ ىرگەتاسى. ونسىز ءبىزدىڭ قازىرگى تاريحىمىز, مەملەكەتتىلىگىمىز قۇددى ىرگەتاسى قالانباعان عيماراتقا ۇقسايدى. وندايدا ءبىزدىڭ بۇگىنگى اۋماقتىق تۇتاستىعىمىزدى دالەلدەۋ قيىنعا تۇسەدى. پرەزيدەنت تە وسى ماسەلەنى ايىرىقشا اتاپ كورسەتەدى: «قازاققا وسىناۋ ۇلان-عايىر اۋماقتى سىرتتان ەشكىم سىيعا تارتقان جوق. بۇگىنگى تاريحىمىز 1991 جىلمەن نەمەسە 1936 جىلمەن ولشەنبەيدى. حالقىمىز قازاق حاندىعى كەزىندە دە, ودان ارعى التىن وردا, تۇرىك قاعاناتى, عۇن, ساق داۋىرىندە دە وسى جەردە ءومىر سۇرگەن, ءوسىپ-ونگەن. قىسقاشا ايتقاندا, ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ تەرەڭ تامىرلارى كونە زاماننىڭ وزەگىندە جاتىر». ەندەشە, ءبىز ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ ىرگەتاسىن سوعۇرلىم تەرەڭ كومگەن سايىن, ءبىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ ءتۇپ نەگىزى, تاريحي دالەل-دايەگى سوعۇرلىم بەكي تۇسەدى. سوندا عانا باسقالار ءبىزدىڭ تاريحىمىزعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, ەلدىگىمىزگە قۇرمەتپەن قارايتىن بولادى. پرەزيدەنتتىڭ شەتەل اۋديتورياسىنا ارنالعان قازاقستاننىڭ قىسقاشا تاريحىن جازىپ, الەمنىڭ نەگىزگى تىلدەرىنە اۋدارۋدى ۇسىنامىن, بۇل – قازاقتىڭ سان عاسىرلىق شىنايى تاريحىن الەمگە تانىتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى دەۋى دە سوندىقتان. ولاي بولسا, شەتەل اۋديتورياسىنا ارنالعان سول وقۋلىقتارىمىز قانداي بولۋى كەرەك؟ مازمۇنىندا نە قامتىلعانى ءجون؟ تاريحتا ءبىزدىڭ دالامىزدا ءومىر سۇرگەن قانداي مەملەكەتتەرگە باسىمدىق بەرۋىمىز كەرەك؟ بۇل دا الداعى جەردە جان-جاقتى ويلانىپ, كەڭەسىپ پىشەتىن ماسەلە.
پرەزيدەنت سوزىمەن ايتساق, ء«اربىر حالىق ءوزىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن ءوزى جازۋعا ءتيىس. بوتەن يدەولوگيانىڭ جەتەگىمەن جۇرۋگە بولمايدى». بۇل بىزدە الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنىپ زەرتتەۋ جۇرگىزگەندە باسشىلىققا الاتىن وتاندىق تاريحنامالىق پرينتسيپ بولۋى كەرەك دەگەندى بىلدىرەدى. تاريح – عىلىم. الايدا ونى اركىم ءار ءتۇرلى ماقساتقا پايدالانىپ كەلگەنىن دە جوققا شىعارا المايمىز. قازىرگى تاڭدا كەي ءىرى ەلدەردىڭ تاريحى سول ەلدەردىڭ ۇلتتىق يدەولوگياسى مەن سىرتقى ساياسي دوكتريناسىنا قىزمەت ەتۋدە. ولار ءتۇرلى وقۋلىقتار, ەنتسيكلوپەديالىق جيناقتار, مونوگرافيالار, ماقالالار تۇرىندە ءوز ۇستانىمدارىن بىزگە بۇركەمەلەپ وتكىزگىسى كەلەدى. بۇعان ءبىز تەك ءوزىمىزدىڭ ءتول ۇلتتىق تاريحي تانىمىمىز بەن سەرگەكتىگىمىز ارقىلى توتەپ بەرە الامىز. مۇندايدا تاريحتىڭ عىلىم رەتىندەگى فۋنكتسياسىنان اينىماي, بارلىق فاكتىلەردى عىلىمي نەگىزدەي وتىرىپ, ءتول تاريح عىلىمىمىزدى باسەكەگە قابىلەتتى ەتۋگە ءتيىسپىز. دەمەك, جازىلعان ەڭبەكتەردىڭ تانىمالدىلىعىن جانە پايدالانىمىن ارتتىرۋ بارىنەن ماڭىزدى. وزگەگە الاقان جايماي, ەلىمىزدە Scopus بازاسىنا كىرەتىن, وتان تاريحىن زەرتتەۋگە ارنالعان, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى, تاۋەلسىز عىلىمي جۋرنال شىعارۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى. سول ءۇشىن ەلىمىزدە وسى باعىتتا تانىمالدىلىعى مەن پايدالانىمىن ارتتىرۋعا ۇمتىلىپ وتىرعان جۋرنالدارعا مەملەكەتتىك قولداۋ قاجەت. مەملەكەت باسشىسى اتاپ كورسەتكەندەي, «ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان جازىلعان شەجىرە ۇرپاقتىڭ ساناسىن وياتىپ, ۇلتتىڭ جادىن جاڭعىرتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», سونداي-اق, ول باسقالاردىڭ دا ءبىزدىڭ تاريحىمىز تۋرالى تۇسىنىگىن تەرەڭدەتىپ, ەلىمىزگە دەگەن قۇرمەتى مەن ىقىلاسىن وياتادى.
تۇرسىنحان زاكەن ۇلى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى
ەۇۋ شىعىستانۋ كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى
