ءبىلىم • 02 ناۋرىز، 2021

ۇلتتىق تاريح جانە وقۋلىق

15 رەت كورسەتىلدى

قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا وقۋلىقتاردىڭ ساپاسىنىڭ تومەندىگىنە توقتالا كەلىپ «مەن ءوزىم بىرنەشە وقۋلىقتاردى وقىپ، ولاردىڭ ساپاسىزدىعىنا تاڭ قالدىم. تاريحي وقيعالار مەن فاكتىلەر وقۋشىلارعا بۇرمالاۋسىز جەتكىزىلۋى كەرەك. سوندىقتان قازاقستان تاريحى جانە دۇنيە ءجۇزى تاريحى بويىنشا بىرىڭعاي مەكتەپ وقۋلىقتارىن ازىرلەپ، ەنگىزۋدى تاپسىرامىن»، دەدى. ەندەشە، بۇعان دەيىن وقۋلىق ساپاسىنىڭ تومەن بولۋىنا نە اسەر ەتتى جانە تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ءبىر ۇرپاعى وسىنداي ساپاسىز وقۋلىقپەن وقىعانىنا كىمدەر جاۋاپ بەرەدى دەگەن سۇراق تۋادى.

ءبىز تاريح وقۋلىقتارىن دۇرىس قا­لىپ­تاستىرا الماي وتىرىپ، باسقالار­دىڭ ءبىزدىڭ تاريحىمىز تۋرالى ايتقان ۇش­قارى پىكىرلەرىنە قالاي تويتارىس بەر­مەكپىز؟ ونى قويىپ، «قازاق تاريحتا مەملەكەت قۇرعان حالىق ەمەس نەمەسە بىزدە مەملەكەت بولعان ەمەس» دەگەن پىكىردى ەلىمىزدىڭ «ساياسي ەليتاسى»، حا­لىق قالاۋلىسى ايتىپ جۇرسە وعان نە دەي­مىز؟! مەملەكەتى بولماعان حالىقتىڭ جەرى دە بولمايدى. قاي حالىق بولسىن، ونىڭ مەملەكەتى بولماعاندىعىن دالەل­دەۋ سول حالىقتىڭ ءوز جەرىنە دەگەن يەلىك قۇقىعىن، ەگەمەندىگى مەن تاۋەل­سىزدىگىن جوققا شىعارۋ دەگەن ءسوز. ءبىز ءۇشىن بۇل رەسەيدىڭ «سىيعا بەرگەن»، قىتاي­دىڭ «قولدان كەتكەن جەرلەرىن» مويىن­داعان­دىق بولادى. وندايدا، قازاق قايدا بارىپ جان ساقتاماق؟ وقۋلىقتاردا قازاق حال­قىنىڭ اتا-باباسىنان وسى جەردىڭ يەسى ەكەنى، وسىندا ءتۇرلى مەملەكەتتەر قۇرىپ، ۇرپاقتان ۇرپاق جاساپ كەلە جات­قانى عىلىمي نەگىزدە دالەلدەنگەن جوق. پرە­زيدەنت وسى ماسەلەنى كوتەرىپ وتىر.

وقۋلىققا قاتىستى جاعداي بىزدە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى، وقۋلىق ورتالىعى، تاريح ينستيتۋتتارى مەن عا­لىمدار ءبىر-بىرىمەن سايكەستى جۇمىس ىس­تەۋى كەرەكتىگىن كورسەتتى. عىلىمي جوبالار بويىنشا گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا ارنالعان كونكۋرستىق قۇجاتتامالاردا تاريح سالاسىنا قاتىستى باعىتتار ناق­تىلانسا دەيمىز. بۇعان دەيىن ورىن­دالعان جوبالاردىڭ ناتيجەسى قوعام ءۇشىن قولجەتىمدى بولعان ەمەس. قور­عالىپ جاتقان ديسسەرتاتسيالار دا سولاي. جۇرتقا جەتپەيدى. مۇندايدا ولاردىڭ جاڭالىعىنان، وزەكتىلىگىنەن نە پايدا؟

ونىڭ ۇستىنە، ەلىمىزدە دەرەكتانۋ، تاريحناما جانە تاريحي زەرتتەۋ سىندى تاريح عىلىمىنىڭ ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى وسى ءۇش سالاسى تولىق جۇمىس ىستەپ تۇرعان جوق. سونىڭ كەسىرىنەن جي­ناق­تالعان دەرەكتەر تولىق يگەرىلمەي جاتىر. ەگەر ءبىز الداعى جازىلاتىن قازاق­ستان تاريحىنىڭ اكادەميالىق نۇس­قاسىندا بۇل دەرەكتەردى يگەرمەسەك، وندا وسىعان دەيىن ىستەلگەن جۇمىسىمىز قۇمعا سىڭگەن سۋداي قۇردىمعا كەتپەك. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت ءوزىنىڭ «تاۋەلسىزدىك – بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا بىلاي دەيدى: «كەزىندە «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى ۇلت شەجىرەسىن تۇگەندەۋگە جول اشتى. وتاندىق تاريح عىلىمى تىڭ سەرپىنمەن دامىپ، ءتۇرلى باعىتتار بويىنشا كوپتەگەن زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. بۇرىن بەيمالىم بولعان قانشاما تاريحي دەرەكتەر، ارحەولوگيالىق قازىنالار تابىلدى. تاريحىمىز سان مىڭ جىلدان تامىر تارتاتىنىن ايعاقتايتىن جاڭالىقتار اشىلدى. ەلباسىنىڭ وسىنداي ىرگەلى باس­تامالارى حالقىمىزدىڭ تاريحي ساناسىن جاڭعىرتۋعا زور ۇلەس قوستى. باعدارلاما اياسىنداعى ەڭبەكتەر توم-توم بولىپ جارىققا شىقتى. دەگەنمەن، سول قاجىرلى ەڭبەكتىڭ جەمىسىن كوپشىلىك كورىپ وتىر ما؟ زەرتتەۋ جوبالارىنىڭ ءبىرازى عىلىمي ينستيتۋتتار مەن ورتا­لىق­تاردىڭ اياسىندا عانا قالىپ قويعان جوق پا؟». وتە دۇرىس! پرەزيدەنت جاعداي­دى بىلەدى ەكەن. سەبەبى تاۋەلسىزدىك العا­لى بەرى ۇلت پەن مەملەكەت تاريحىن اي­شىق­­تايتىن، جاڭا دەرەكتەرمەن تولىق­تى­رىلعان ءارى جالپى حالىققا تۇسىنىكتى تىلمەن جازىلعان اكادەميالىق باسىلىم بولعان جوق. بۇعان دەيىن جارىق كورگەن «قازاقستان تاريحىنىڭ» بەس تومدىعىندا كەڭەستىك تاريحنامانىڭ اسەرى باسىم. ءبىر عانا مىسال، وندا كير مەن ءداريدىڭ، الەكساندر ماكەدونسكيدىڭ جورىقتارى جانە ساقتاردىڭ ءوز وتانىن، ەلىن-جەرىن قورعاپ قالعان جانكەشتى سوعىستارى تولىق اشىلمايدى. جاي عانا اتاپ وتىلەدى. بۇل ءبىزدىڭ جەرىمىزدەگى ەڭ ال­عاش­قى مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ بول­عا­نىن دالەلدەيتىن فاكتىلەر ەمەس پە!؟ ەگەر وتان بولماسا، مەملەكەت بولما­سا حالىقتىڭ وتانشىلدىعى قايدان كە­لە­دى؟ بۇل نە قىلعان جانقيارلىق! با­سى­لىم­داعى كەمشىلىك – بار فاكتىنى تاريح­نا­مالىق تۇرعىدان زەردەلەي الماۋ، ەسەسىنە، شىم-شىتىرىق زەرتتەۋلەردەن، فاكتىلەر مەن دەرەكتەردەن شىعا الماۋ. ءتىلدىڭ قاساڭدىعى مەن ۇعىمعا اۋىرلىعى تاعى بار. ول تۋرالى پرەزيدەنت: «مۇنداي ىر­گەلى ىزدەنىستەردىڭ ناتيجەسى تەك وسى سالا ما­مان­دارىنىڭ يگىلىگىنە عانا اينالۋى ورىن­سىز. ونى قالىڭ جۇرتشىلىققا تۇسى­نىكتى جانە قولجەتىمدى ەتۋ قاجەت» دەيدى. قازاقستان تاريحىنىڭ ەرتە زامان بولىمىندە ءبىزدىڭ جەرىمىزدەگى ەڭ العاشقى مەملەكەتتەردىڭ ساياسي تاريحى تىم قىسقا جازىلعان. ولاردىڭ اۋماعى، بيلىك جۇيەسى، ىشكى تالاس-تارتىستارى جانە اينالاداعى ەلدەرمەن بايلانىسى تولىق اشىلماعان. ەسەسىنە شارۋاشىلىعى مەن زاتتىق مادەنيەتىنە كوپ ورىن بەرىل­گەن. بۇل جاعداي مەكتەپتەگى تاريح وقۋ­لىقتارىنان دا بايقالادى. مى­سا­لى، 2017 جىلى شىققان جالپى ءبى­لىم بە­رەتىن مەكتەپتىڭ 5-سىنىبىنا ار­نال­­عان 166 بەتتىك «قازاقستان تاري­حى» وقۋ­لى­عىنىڭ جارتىسىنان استا­مى ار­­حە­و­­لوگياعا، ەتنوگرافياعا جانە انت­­را­پو­لو­گياعا ارنالعان. بۇل اري­نە وقۋ­شى­نى جالىقتىرىپ جىبەرەدى. ناتي­جە­­سىندە، ولاردىڭ تاريح پانىنە دەگەن قىزى­عۋ­شىلىعى جوعالادى. ونىڭ ۇستىنە، مەك­تەپتەگى تاريح وقۋلىقتارىنىڭ ءتىلى قاتاڭ عىلىمي ستيلمەن جازىلعان، وقۋشىنىڭ قىزىعۋشىلىعى مەن جاس مولشەرى جانە قابىلداۋ مۇمكىندىگى ەسكەرىلمەگەن.

پرەزيدەنت اسىرەسە جاس ۇرپاقتىڭ تاريحي ساناسىن دۇرىس قالىپتاستىرۋعا ايىرىقشا كوڭىل بولۋدە. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى اتاپ كورسەتكەندەي، تاۋەلسىزدىك جىلدارى قالىپتاسقان ۇرپاقتىڭ سانا-سەزىمى، مەنتاليتەتى جانە ەرىك-جىگەرى باسقاشا. ولاردى ءبىز كونە دۇنيەمەن الداي المايمىز. سوندىقتان وتاندىق تاريح عىلىمىنا دا جاڭاشىلدىق كەرەك. تاريحي زەرتتەۋلەر مەن وقىتۋ ءبىر-بىرىنەن اجىراپ قالماۋى ءتيىس. عىلىمدا قول جەتكىزىلگەن جاڭالىقتار تەز ارادا وقىتۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزىلسە دەيمىز. بۇل رەتتە، تاريحشىلاردىڭ زەرتتەۋ ءادىسى مەن كوزقاراستارىنا دا وزگەرىس كەرەك. وتاندىق تاريحشىلار كوپ جاعدايدا قازاق تاريحىنىڭ ەتنو-مادەني كەڭىستىگىن تەك بۇگىنگى قازاقستان اۋماعىمەن عانا شەكتەپ كەلدى. قازاقستاننىڭ قازىرگى شەكاراسىنىڭ ءحىح عاسىردىڭ ورتا كەزىنەن باستاپ جات جۇرتتىق وتارشىلداردىڭ قولىمەن بەلگىلەنگەنىن ەسكەرسەك، حالقىمىزدىڭ ۇلت بولىپ ۇيىسۋىنا، ەل بولىپ ەڭسەلەنۋىنە نەگىز بولعان تاريحي وقيعالاردىڭ گەوگرافيالىق شەڭبەرى بۇدان الدەقايدا كەڭ اۋماقتى قامتيدى. بۇل اۋماقتىڭ ءبىر شەتى ورتالىق موڭ­عوليا مەن قىتاي قورعانىنا، ەندى ءبىر شەتى ەدىل مەن دوننىڭ بويىنا دەيىن جەتەدى. سول سەبەپتەن، قىتاي عالىمى سۋ بەيحاي دا 1864 جىلعا دەيىنگى قازاق تاريحىن وسى ايتىلعان كەڭىستىكپەن تۇتاس الىپ قاراستىرادى (سۋ بەيحاي. قازاقتىڭ جالپى تاريحى. اۋد. ت.ز. قايىركەن، ت.ب. الماتى. «اسىل كىتاپ» باسپاسى. I،II،III، IV تومدار. 2018، 2019، 2019، 2020 جج.).

مەيلى اكادەميالىق باسىلىمدا نەمەسە مەكتەپ وقۋلىقتارىندا بولسىن، قازاق حالقىنىڭ قازاقستان مەن ونىڭ توڭىرەگىندەگى جەرلەردە مەملەكەت قۇر­عان ەرتە جانە ورتاعاسىرلىق ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ، ايتالىق، ساقتاردىڭ، عۇنداردىڭ، ۇيسىندەردىڭ، قاڭلىلاردىڭ، تۇركىلەردىڭ، وعىزداردىڭ، نايمان، كەرەي، مەركىت، وڭعۇت، جالايىر، قوڭىرات، قيماق، قىپشاق، تۇركەش، قارلۇق تەكتەس بايىرعى جۇرتتاردىڭ گەنەتيكالىق، تىلدىك جالعاسى ەكەنىن ءارى ولار قۇرعان مەملەكەتتەردىڭ مۇراگەرى ەكەنىن ناقتى كورسەتۋىمىز ءتيىس. بۇل عىلىمدا دالەلدەنگەن فاكتى. عىلىمدا دالەلدەنگەن فاكتىلەردى وقۋ­لىقتا قايتا زەرتتەپ وتىرۋدىڭ قاجەتى جوق. جالپى، تاريحي فاكتىلەردى زەرتتەۋ پروتسەسى اكادەميالىق جيناققا، وقۋ­لىق­قا دەيىن اياقتالعان بولۋى ءتيىس. بۇعان دەيىن­گى پروبلەمالار عىلىمي ماقا­لا­لار­دىڭ، مونوگرافيالاردىڭ جانە ەكس­پەدي­تسيا قورىتىندىلارى مەن جو­با­لىق زەرت­تەۋ­لەردىڭ، عىلىمي كونفە­رەن­تسيا­لار­­دىڭ جۇمىسى. سولاردىڭ ءبارىن ەسەپكە الىپ جيناقتاپ وتىراتىن ورتا­لىق كە­­رەك. عىلىمي كونفەرەنتسيالار تاريح عى­­­لى­­­مى­­نىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭىنە ءتان ەڭ نەگىز­­گ­ى پرو­بلەماعا ارنالىپ، سول بويىن­شا قو­رى­تىندى شىعارۋى ءتيىس. وعان عىلى­­مي ۇست­انىمى بار سالا ماماندارى قاتىسقانى ءجون.

پرەزيدەنت ماقالاسىنا توقتالا وتىرىپ، وتان تاريحىنىڭ ەرتە جانە ورتا­عاسىرلىق كەزەڭىن قايتا باستان كەشەن­دى زەرتتەۋ كەرەكتىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ويتكەنى قازاقستان تاريحىنىڭ ەرتە زامان جانە ورتاعاسىرلىق كەزە­ڭى ءبىز­دىڭ جاڭا جانە قازىرگى زامان تاريحى­مىز­دىڭ ىرگەتاسى. ونسىز ءبىزدىڭ قازىرگى تاريحىمىز، مەملەكەتتىلىگىمىز قۇددى ىرگەتاسى قالانباعان عيماراتقا ۇقسايدى. وندايدا ءبىزدىڭ بۇگىنگى اۋماقتىق تۇتاستىعىمىزدى دالەلدەۋ قيىنعا تۇسەدى. پرەزيدەنت تە وسى ماسەلەنى ايىرىقشا اتاپ كورسەتەدى: «قازاققا وسىناۋ ۇلان-عايىر اۋماقتى سىرتتان ەشكىم سىيعا تارتقان جوق. بۇگىنگى تاريحىمىز 1991 جىلمەن نەمەسە 1936 جىلمەن ولشەنبەيدى. حالقىمىز قازاق حاندىعى كەزىندە دە، ودان ارعى التىن وردا، تۇرىك قاعاناتى، عۇن، ساق داۋىرىندە دە وسى جەردە ءومىر سۇرگەن، ءوسىپ-ونگەن. قىسقاشا ايتقاندا، ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ تەرەڭ تامىرلارى كونە زاماننىڭ وزەگىندە جاتىر». ەندەشە، ءبىز ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ ىرگەتاسىن سوعۇرلىم تەرەڭ كومگەن سايىن، ءبىزدىڭ مەم­لەكەتتىلىگىمىزدىڭ ءتۇپ نەگىزى، تاريحي دالەل-دايەگى سوعۇرلىم بەكي تۇ­سەدى. سوندا عانا باسقالار ءبىزدىڭ تاري­حى­مىزعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، ەلدى­گى­مىز­گە قۇرمەتپەن قارايتىن بولادى. پرە­­زي­دەنتتىڭ شەتەل اۋديتورياسىنا ا­ر­نال­­­عان قازاقستاننىڭ قىسقاشا تاريحىن جازىپ، الەمنىڭ نەگىزگى تىلدەرىنە اۋدا­رۋ­دى ۇسىنامىن، بۇل – قازاقتىڭ سان عاسىرل­ىق شىنايى تاريحىن الەمگە تانى­تۋ­دىڭ بىردەن-ءبىر جولى دەۋى دە سون­دىق­تان. ولاي بولسا، شەتەل اۋديتوريا­سىنا ارنالعان سول وقۋلىقتارىمىز قان­داي بولۋى كەرەك؟ مازمۇنىندا نە قامتىلعانى ءجون؟ تاريحتا ءبىزدىڭ دالامىزدا ءومىر سۇرگەن قانداي مەملەكەتتەرگە باسىمدىق بەرۋىمىز كەرەك؟ بۇل دا الداعى جەردە جان-جاقتى ويلانىپ، كەڭەسىپ پىشەتىن ماسەلە.

پرەزيدەنت سوزىمەن ايتساق، ء«اربىر حالىق ءوزىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن ءوزى جازۋعا ءتيىس. بوتەن يدەولوگيانىڭ جەتەگى­مەن جۇرۋگە بولمايدى». بۇل بىزدە الەم­دىك تاجىريبەگە سۇيەنىپ زەرتتەۋ جۇر­گىزگەندە باسشىلىققا الاتىن وتاندىق تاريحنامالىق پرينتسيپ بولۋى كەرەك دەگەندى بىلدىرەدى. تاريح – عىلىم. الاي­دا ونى اركىم ءار ءتۇرلى ماقساتقا پاي­دا­لانىپ كەلگەنىن دە جوققا شىعارا المايمىز. قازىرگى تاڭدا كەي ءىرى ەلدەردىڭ تاريحى سول ەلدەردىڭ ۇلتتىق يدەولوگياسى مەن سىرتقى ساياسي دوكتريناسىنا قىزمەت ەتۋدە. ولار ءتۇرلى وقۋلىقتار، ەنتسيكلوپەديالىق جيناقتار، مونوگرافيالار، ماقالالار تۇرىندە ءوز ۇستانىمدارىن بىزگە بۇركەمەلەپ وتكىزگىسى كەلەدى. بۇعان ءبىز تەك ءوزىمىزدىڭ ءتول ۇلتتىق تاريحي تانىمى­مىز بەن سەرگەكتىگىمىز ارقىلى توتەپ بەرە الامىز. مۇندايدا تاريحتىڭ عى­لىم رەتىندەگى فۋنكتسياسىنان اينىماي، بار­لىق فاكتىلەردى عىلىمي نەگىزدەي وتىرىپ، ءتول تاريح عىلىمىمىزدى باسەكەگە قابى­لەت­تى ەتۋگە ءتيىسپىز. دەمەك، جازىلعان ەڭبەك­تەردىڭ تانىمالدىلىعىن جانە پايدالانىمىن ارتتىرۋ بارىنەن ماڭىزدى. وزگەگە الاقان جايماي، ەلىمىزدە Scopus بازاسىنا كىرەتىن، وتان تاريحىن زەرتتەۋ­گە ارنالعان، حالىقارالىق دەڭگەيدەگى، تاۋەلسىز عىلىمي جۋرنال شىعارۋدىڭ ۋاقى­­تى كەلدى. سول ءۇشىن ەلىمىزدە وسى با­عىت­­تا تانىمالدىلىعى مەن پايدالانى­مىن ارتتىرۋعا ۇمتىلىپ وتىرعان جۋر­نال­دارعا مەملەكەتتىك قولداۋ قاجەت. مەم­لەكەت باسشىسى اتاپ كورسەتكەندەي، «ۇلت­تىق مۇددە تۇرعىسىنان جازىلعان شەجىرە ۇرپاقتىڭ ساناسىن وياتىپ، ۇلتتىڭ جادىن جاڭعىرتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى»، سونداي-اق، ول باسقالاردىڭ دا ءبىزدىڭ تاريحىمىز تۋرالى تۇسىنىگىن تەرەڭدەتىپ، ەلىمىزگە دەگەن قۇرمەتى مەن ىقىلاسىن وياتادى.

 

تۇرسىنحان زاكەن ۇلى،

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى،

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى

ەۇۋ شىعىستانۋ كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى

سوڭعى جاڭالىقتار

الداعى اپتا كۇن جىلىنادى

اۋا رايى • بۇگىن، 12:57

سۇيىسپەنشىلىك ساباعى

ايماقتار • بۇگىن، 12:15

ەلوردادا كۇن جىلىنا باستايدى

ايماقتار • بۇگىن، 10:57

تۇرمەگە كىتاپ سىيلادى

ايماقتار • بۇگىن، 10:10

جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى...

رۋحانيات • بۇگىن، 08:31

تەڭدىك ءتۇبى – بىرلىك

ەلباسى • بۇگىن، 08:03

جەكە كۋالىكتىڭ قاجەتى بولمايدى

ساياسات • بۇگىن، 07:47

تالدىنىڭ ماڭىن تازارتتى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:38

جول ۇستىندەگى مۇزتاۋ

وقيعا • بۇگىن، 07:34

تالدىقۇدىق نەدەن تارىقتى؟

ايماقتار • بۇگىن، 07:33

جاھاندانۋ جايى وزەكتى

قوعام • بۇگىن، 07:24

حالىقارالىق شارتتار قارالدى

پارلامەنت • بۇگىن، 07:14

تاميلانىڭ تارتۋى

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار