كوروناۆيرۋس • 26 اقپان، 2021

COVID-19: سىرى قاشان اشىلار؟..

32 رەت كورسەتىلدى

ادامزات بالاسى ءوز تاريحىنىڭ ۇزىن-سونار كوشىندە كوزگە كورىنبەيتىن ميكروورگانيزمدەردىڭ پايداسىن دا، زيانىن دا تارتۋمەن قويان-قولتىق ءومىر ءسۇرىپ، دامۋمەن كەلەدى. وسى ءبىر جۇمباق الەممەن «اڭگىمەدە» ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتتىك دەپ جۇرگەندە اياق استىنان پلانەتانىڭ استان-كەستەنىن شىعارعان SARS-CoV-2 نەمەسە COVID-19 توزاڭنىڭ دا الىپ كۇشكە يە ەكەنىن كورسەتتى.

SARS-CoV-2-ءنىڭ تەگى قايدان؟

دۇنيەنى دۇربەلەڭگە سالعان كورونا­ۆيرۋس­تىڭ العاشقى وشاعى – قىتايدىڭ حۋبەي پروۆينتسياسىنداعى ۋحان قالاسى ەكەنى بارشاعا ءمالىم. دەگەنمەن بۇل ءوزى قالاي، قايدان شىقتى، تابيعي ما، الدە قولدان جاسالعان با دەگەن ساۋال پلانە­تانىڭ قاراپايىم تۇرعىندارى تۇگىل، عالىم-زەرتتەۋشىلەردىڭ ءوزىن مازا­لاعان.

جۋىردا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ 12 مەملەكەتتىڭ ساراپشىلارىنان تۇراتىن ارنايى جاساعى قىتايعا جول تارتىپ، ۋحان ۆيرۋسولوگيا ينستيتۋتىنا بارماي تۇرىپ، سول قالاداعى ينفەكتسيانىڭ العاشقى تاراۋ وشاعى دەيتىن «حۋانان» بازارىندا، بىرنەشە اۋرۋحانادا جانە جانۋارلار اۋرۋىن زەرت­تەيتىن ورتالىقتا بولدى. ازىرگە ناق­تى وسىلاي دەمەگەنمەن، ددۇ باسشىسى تەدروس گەبرەيەسۋس الدىن الا ەسەپ رەتىن­دە ساراپ­شىلاردىڭ العاشقى پايىم­دارى ال­داعى اپتادا جاريا ەتىلەتىنىن ما­لىم­دەدى. 

زوونوزدىق ينفەكتسيالار مەن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى دۇنيەجۇزىلىك ۇيىمنىڭ ساراپشىسى پيتەر بەن ەمبارەك جەتەكشىلىگىمەن جۇمىس اتقارعان جاساق، سونىمەن بىرىنشىدەن، ۆيرۋستىڭ حايۋاننان ادامعا جۇعۋى، ەكىنشىدەن، الدەبىر جانۋاردىڭ اعزاسىن ارالىق ەتىپ بارىپ ادام اعزاسىنا ءوتۋى،  ۇشىنشىدەن، مۇز­داتىلعان ازىق-ت ۇلىك ءونىمىن پايدالانۋدان شىعۋ جانە جاساندى جولمەن تۋدىرىلعان ۆيرۋستى زەرتحانادان بايقاۋسىزدا شىعا­رىپ الۋ ارقىلى تارالۋى ءتارىزدى ءتورت ءتۇر­لى بولجامنىڭ قايسىسى دۇرىس ەكەنىنە ساراپتاۋ جۇرگىزگەن. تەدروس گەبرەيەسۋس ازىرگە وسى 4 بولجامنىڭ ەشقايسىسى تولىق تەرىسكە شىعارىلماعانىن ايتقان.

پيتەر بەن ەمبارەك: ء«بىز اۋرۋدىڭ قالاي باستالعانى جايىندا كوپتەگەن مالىمەت جينادىق. جەلتوقسان ايىندا ۆيرۋس ۋحاندا وتە بەلسەندى تۇردە تاراعان. قىتاي  تاراپى COVID-19-دىڭ جاھانعا جايىلۋ قاۋپى تۋرالى كەش مالىمدەگەن. 2019 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ۆيرۋستىڭ 13 شتاممى ۋحاندى كەزىپ جۇرگەن» دەسە، ەندى ءبىر ساراپشى EcoHealth Alliance ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمىنىڭ پرەزيدەنتى پيتەر داسزاك The New York Times باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتىندا كوروناۆيرۋستىڭ العاش رەت قىتاي مەن وڭتۇستىك-شىعىس ازيادا ءومىر سۇرەتىن حايۋاننىڭ اعزاسىندا پايدا بولعانى جايلى پىكىرىن ءبىلدىرىپ، ءوزىنىڭ قىتايدا قولعا ۇيرەتىلگەن ءتۇز تاعىلارى فەرمالارىندا بولعانىن، وندا بورسىق، ۆيۆەررا جانە جانات يتتەرى قاتار باعىلاتىنىن كورگەنىن، سولارعا ۆيرۋستىڭ جارقاناتتان جۇعۋى مۇمكىن دەگەن ويىن جەتكىزگەن.

سونىمەن COVID-19-دىڭ پايدا بولۋى جايىندا 4 ءتۇرلى پايىم بار، ال ساراپشىلار تۇپكى سەبەپتى انىقتادى دەۋگە كەلمەگەنىمەن، ارالىقتاعى الدىن الا ەسەبى جۋىردا جارىق كورەتىن كۇندى اسىعا كۇتەمىز.

 

شتاممنىڭ دا شتاممى بار

ددۇ 12 اقپاندا بەرگەن بريفينگىندە COVID-19-دىڭ جاڭا شتاممدارىنان بۇرىن ۆيرۋسپەن اۋىرىپ، اعزاسىندا قالىپتاسقان انتيدەنەگە قاراماستان، قايتالاپ اۋىرۋدىڭ بار ەكەنى جايىندا مالىمدەگەن. ددۇ باس عىلىمي قىزمەتكەرى سۋميا سۆاميناتان B1525 شتاممىنىڭ العاش ۇلىبريتانيادا تىركەلىپ، ودان قاناتىن جايا تارالىپ كەتكەنىن ايتقان. The Guardian باسىلىمى ەدينبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتى زەرتتەۋشىلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ، ۆيرۋستاعى تىكەن ءتارىزدى جابىساتىن اقۋىزداعى وزگەرىستەرگە قاراپ، ونىڭ وسىنىڭ الدىندا تابىلعان كەنتتىك E484K ۆيرۋسىنان ايىرماشىلىعى بارلىعىن، اعزاداعى انتيدەنەلەردى ەلەي قويمايتىن قاسيەتى بارلىعىن جازادى. ەبينبۋرگتىك عالىمدار دانيادا (35)، ۇلىبريتانيادا (32)، نيگەريادا (12)، اقش-تا (7)، فرانتسيادا (5)، گانادا (4)، كانادادا (2)، اۋستراليادا (2)، يوردانيادا (2) جانە يسپانيادا (1) ۆيرۋس جۇقتىرعاندا الىنعان ۇلگىلەردىڭ گەنومدارىن سەكۆەنيرلەۋ ارقىلى تاپقان بۇل شتامم اسا جۇقپالىلىعىنا قوسا، 55 جاستان اسقان جاندار ءۇشىن وتە قاۋىپتى، SARS-CoV-2 وزىنەن دە ونىڭ وسى شتاممىنىڭ قاتەرى كوبىرەك دەپ جاريالادى. ونى وسىعان دەيىن بىرىككەن كورولدىكتە تىركەلگەن B117 ۆيرۋسىنا ۇقساس دەپ مالىمدەدى.

ۆيرۋس شتاممدارىنىڭ تۇرلىلىگى، ونىڭ قاۋىپتىلىك دەڭگەيىنىڭ جوعارىلىعى جا­يىندا برازيليا مەن وڭتۇستىك افريكادان دا دابىلدار تۇسكەن. وسىدان كەيىن وار دەنساۋلىق ءمينيسترى زۆەلي مكحيزە ساتىپ الىنىپ قويىلعان AstraZeneca ۆاكتسيناسىنان باس تارتتى. «زەرتتەۋلەر بۇل ۆاكتسينانىڭ اتالعان شتاممعا قارسىلىعى تومەن دارەجەنى كورسەتتى. سوندىقتان ەكپە سالۋدى توقتاتا تۇرامىز. سول سەبەپتەن ءوندىرۋشى كومپانيادان وسى جايتقا قاتىستى ۇسىنىمدار كۇتەمىز، AstraZeneca بۇل جايىندا حابارلاندى»، دەگەن ول ۆاكتسينالاۋدىڭ ەلدە توقتامايتىنىن، الداعى ءتورت اپتادا Johnson & Johnson مەن Pfizer ۆاكتسينالارى جەتكىزىلەتىنىن، ونىمەن ەڭ الدىمەن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى قامتىلاتىنىن ايتتى.

وار جۇرتى زەرتتەۋ قورىتىندىلارى شىقپاستان بۇرىن ۆاكتسينانىڭ 1 ملن دوزاسىن ساتىپ العان ەكەن، ال ونىڭ وڭتۇس­تىكافريكالىق شتاممعا دەگەن تيىمسىزدىگى 7 اقپاندا عانا بەلگىلى بولدى. Financial Times باسىلىمى 2 مىڭ ادامعا جاسالعان ۆاكتسينا قورىتىندىسىن جاريا ەتكەن سوڭ وار ۇكىمەتى حالقىن ءتيىمسىز ەكپەدەن قور­عاماق نيەتتە وسىنداي قادامعا بارۋعا ءماج­بۇر بولدى.

لوندون گيگيەنا جانە تروپيكالىق مەديتسينا جوعارى مەكتەبىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا، ۇلىبريتانيالىق جاڭا شتاممنان كوز جۇمۋ SARS-CoV-2-ءنىڭ بۇرىنعى تۇرىنە قاراعاندا 1،58-1،71 ەسە جوعارى بولادى دەسە، لوندون يمپەريالىق كوللەدجى 1،29-1،36، ەكسەتەر ۋنيۆەرسيتەتى 1،7 شاماسىندا ەكەنىن ايتادى.

قالاي دەگەندە دە عالىمدار ءبىراۋىزدان ۆيرۋس شتاممدارىن گەنومدىق باقىلاۋدا ۇستاۋ­دىڭ ماڭىزدىلىعىنا جەتە ءمان بە­رۋ كەرەك، بۇل وزگەرىستەرگە قاتىستى دەر كە­زىندە ءتيىستى قادامدار جاساۋعا كومەك­تەسەدى دەيدى.

 

COVID-19-دان سوڭ قالىپقا كەلۋ

كۆي-مەن اۋىرعان سوڭ ۇزاق ۋاقىت قالىپقا كەلۋ ويدان شىعارىلعان دۇنيە ەمەس، بۇل ءار ەلدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا­سىنا قوسىمشا كۇش تۇسىرەدى دەيدى ددۇ ساراپشىلارى. شىنىمەن دە ۆيرۋستان جازىلعان ادامداردىڭ ءوزى ءبىراز ۋاقىت شارشاپ، السىرەي بەرەتىنىن، قارا تەرگە تۇسەتىنىن، ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنىڭ كەمىگەنى جانە وزگە دە جايسىزدىقتاردىڭ كەتپەي، اعزانى بوساتپاي جۇرگەنىن ايتادى. ددۇ وكىلى دجانەت دياس مۇنداي كۇي­دىڭ جازىلعان سوڭ 3-6 اي جۇزىنە سوزى­لا­تىنىن ايتا كەلە، مۇشە ەلدەردىڭ دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ قىزمەتكەرلەرىنە مۇن­داي جايسىزدىقتىڭ اۋرۋحاناعا جاتپاي، ۇيلەرىندە جازىلعانداردىڭ دا اراسىندا كوپتىگىنە زەر سالۋدىڭ قاجەتتىگىنە كەڭەس بەرەدى. سوڭعى كەزدەرى مەديتسيناداعى ءتۇرلى ماماندار، ونىڭ ىشىندە كارديولوگتەر، نەۆروپاتولگتەر، پۋلمانولوگتەر مەن ءتىپتى پسيحياترلار COVID-19-دىڭ جازىلعان سوڭ دا اعزاعا تيگىزەتىن تەرىس اسەرى تۋرالى جازىپ ءجۇر. سوندىقتان دا ولاردىڭ پىكىرىنشە، ادامداردىڭ اعزا­سىنىڭ تۇرلىلىگى ءتارىزدى ءار پاتسيەنتتى قالىپ­قا كەلتىرۋدىڭ جولدارى دا ءتۇرلى بولۋى ءتيىس. ال جالپىلاي العاندا، ءار­تۇر­­­­لى توپتاعى اۋرۋلار بويىنشا، ۆي­رۋس­­­­تىڭ قالدىرعان ىزىنە بايلانىس­تى ساۋىق­تى­رۋ­دىڭ ادىستەرىن جەتىلدىرۋ قا­جەت. قا­لاي بول­عاندا دا كوزگە كورىنبەس توزاڭ­نىڭ جۇم­باعى تولىق شەشىلەر ەمەس...

سوڭعى جاڭالىقتار

ءسوزدىڭ جەتى بوياۋى

تانىم • كەشە

ورازانىڭ ءار ءساتى ساۋاپ

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار