مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا: «جاڭا زاماننىڭ جاقسى-جامانىن ەكشەپ, ارتىقشىلىقتارىن بويعا سىڭىرۋمەن قاتار, تامىرىمىزدى بەرىك ساقتاۋىمىز قاجەت! ۇلتتىق بولمىسىمىزدان, ءتول مادەنيەتىمىز بەن سالت-داستۇرىمىزدەن اجىراپ قالماۋ – بارلىق وركەنيەتتەر ميداي ارالاسقان الاساپىراندا جۇتىلىپ كەتپەۋدىڭ بىردەن ءبىر كەپىلى», دەپ ايتقان ەدى. ۇلت رۋحانياتى مەن مادەنيەتىنىڭ ىرگەسىن بەرىك ۇستاۋعا باعىتتالعان پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا تۇسپا-تۇس كەلگەن جوبا سەگىز جىل بۇرىن قوعامدىق قوردىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنىپتى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا بۇعان دەيىن نازاردان تىس قالىپ, جينالماي كەلگەن, ەل ەسىنەن ۇمىتىلعان قىرۋار مۇرا تابىلىپ, قالپىنا كەلتىرىلىپ, كىتاپقا ەنگىزىلگەن. بۇل تۋرالى «ساۋاپ» قوعامدىق قورىنىڭ قامقورشىلىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى, ءماجىلىس دەپۋتاتى باقىتبەك سماعۇل ءسوز باسىندا اتاپ ءوتتى.
«كلاسسيك جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ: «كۇي اڭىزدارىنىڭ كوپ ەكەنىن ەل بىلەدى, بىراق كىتاپ, باسپا بىلمەيدى» دەپ ايتقان ەكەن. بۇل تۇرعىدان العاندا, «قازاق كۇيلەرى انتولوگياسىنىڭ» تاعى ءبىر دارا قىرى ايقىندالادى. اتاپ ايتقاندا قازاق حالقىنىڭ رۋحاني شەجىرەسىنىڭ اسىل قازىناسى سانالاتىن كۇيلەردىڭ تاريحى جانە ولار تۋرالى كوپتەگەن اڭىزدار جينالىپ, زەرتتەلىپ, جيناققا باسىلىپ وتىر», دەي كەلە, «امانات» جوباسى اياسىندا اۋقىمدى عىلىمي جۇمىس اتقارىلعانىن ايتتى. ء«بىزدىڭ زەرتتەۋشىلەرىمىز شەتەلدىك ارحيۆتەردى, مەملەكەتتىك قانا ەمەس, سونىمەن قاتار جەكە قورلاردى دا مۇقيات قارادى. سونداعى قالىڭ شاڭ باسقان, عىلىمي قاۋىمداستىق «جوعالىپ كەتتى» دەپ ساناعان كوپتەگەن كونە كۇيلەردىڭ ەسكى جازبالارىن تاپتى. «ساۋاپ» قورى ولاردىڭ ءبارىنىڭ كوشىرمەسىن ساتىپ الدى. ۇلكەن ىجداھاتتىلىقپەن وڭدەپ, رەستاۆراتسيالادى. تسيفرلاندىرىپ, زاماناۋي اۋديوتاسىعىشتارعا كوشىردى», دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.
حالىق بار جەردە – قازىنا بار. زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, قازاقتا كەم دەگەندە 7 مىڭعا تارتا كۇي بولعان ەكەن. جوبانىڭ بىرلەسكەن اۆتورى, زەرتتەۋشى, PhD دوكتورى ءمۇسلىم حاسەنوۆ «امانات» انتولوگياسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – كوپشىلىككە بەيمالىم 500-گە جۋىق كۇيدىڭ قاعازعا تۇسۋىندە دەيدى. «جيناقتاعى ءار كۇيدىڭ شىعۋ تاريحى مەن ماعىناسى ءۇش تىلدە جازىلعان. نەگە ءبىز كۇيدەن باستادىق؟ قازاقتىڭ كۇيى – تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن جايلاعان وزگە جۇرتتاردا كەزدەسپەيتىن, قازاق ۇلتىنىڭ, كوشپەلىلەردىڭ ءبۇتىن ءبىتىم-بولمىسىن ايقىندايتىن التىن ۇستىنداردىڭ ءبىرى. الەمنىڭ كەز كەلگەن جەرىندە كۇي سارىنى ەستىلسە, ءبىز ونىڭ قازاقتىكى ەكەنىن بىلە قويامىز. ەندى ونى حالىقارالىق قوعامداستىق تا جاقسى بىلەتىن دارەجەگە قول جەتكىزۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن قازاقتىڭ بۇل قۇندىلىعىن دۇنيە جۇزىنە دارىپتەۋدىڭ ماڭىزى زور», دەدى ول. سونداي-اق ونىڭ سوزىنشە, ءبىر كۇيدىڭ قۇدىرەتى كۇردەلى ءبىر وپەرالىق شىعارماعا تەڭ ەكەن. مىسالى, «سوقىر ەسجان» دەپ اتالاتىن 3 مينۋتتىق كۇيدەن ءۇش ساعاتتىق ء«بىرجان مەن سارا» وپەراسى دۇنيەگە كەلگەن.
ەسكە سالساق, ۇلت مادەنيەتى تاريحىندا بۇعان دەيىن «قازاقتىڭ 1000 كۇيى», «ماڭگىلىك سارىن» اتتى ەڭبەكتەر جارىق كوردى. ايتسە دە, جاڭا انتولوگيانىڭ ءجونى دە, مازمۇنى دا بولەك. بۇل تۋرالى انتولوگيانىڭ رەداكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى جانعالي ءجۇزباي باياندادى.
«اتالعان ەڭبەكتە قازاق كۇيلەرىنىڭ ءداۋىر كەزەڭى كورسەتىلدى. ماسەلەن, ونەرتانۋ تاريحىندا كوپ ايتىلا بەرمەيتىن اششى تاقىرىپ – «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» زامانى. جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزەڭىندەگى مۋزىكالىق مۇرالار تولىق جينالماي جۇرگەن ەدى. مىنا جيناقتا وسى كەزەڭ ارنايى ءبىر ءبولىم بولىپ جيناقتالىپ وتىر. ودان كەيىن اق پاتشا وتارشىلدىعى كەزىندەگى تۋعان كۇيلەر دە نازاردان تىس قالعان جوق. بۇل – قازاق كۇيىنىڭ كەزەڭدىك, داۋىرلىك مازمۇنىن باياندايتىن ۇلكەن ىرگەلى ەڭبەك», دەدى كۇيشى.
قازاق كۇيلەرىنىڭ انتولوگياسى ءۇش اسپاپتىق تاراۋدان تۇرادى: سىبىزعى كۇيلەرى, قوبىز كۇيلەرى, دومبىرا كۇيلەرى. انتولوگيانى قۇراستىرۋ بارىسىندا شەتەلدەگى قازاق كۇيلەرى دە التىن قورعا قوسىلىپ وتىر. ماسەلەن, ايتىكەن بەيىسباي ۇلى, سارقىت يىسقان ۇلى, سايراش جارمۇحامەد ۇلى, بورانبەك شۇكىران ۇلى, نۇرىمباي سۇلەيمەن ۇلى, عالىم سىدىق ۇلى, ومىربەك سادىرباي ۇلى سەكىلدى داۋلەسكەر دومبىراشىلاردىڭ ورىنداۋىنداعى شەتەلدەن جەتكەن دومبىرا كۇيلەرىنىڭ سارىندارى ۇلتىمىزدىڭ ۇمىتىلا جازداعان ءۇنى, ءداستۇرلى ورىنداۋشىلىقتىڭ سيرەك ۇلگىلەرى سانالادى.
بۇدان بولەك زۇپار كابەن ۇلىنىڭ ورىنداۋىنداعى قوشاناي ەلىكباي ۇلىنىڭ «بوزىنگەن», «بۋرىل اتتىڭ ءجۇرىسى», «جەتىم قىزدىڭ زارى» سياقتى كۇيلەر وسى جيناقتا تۇڭعىش رەت جاريالانىپ وتىر. ال بەلگىلى كۇيشى-زەرتتەۋشى اردابي ماۋلەت ۇلىنىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىنعان شىڭجاڭداعى التاي-تارباعاتاي, ىلە قازاقتارىنىڭ سىبىزعى جانە دومبىرا كۇيلەرى اتاجۇرتقا جەتكەن اسىل مۇرا بولماق. سونىمەن قاتار ورتالىق مەملەكەتتىك كينو-فوتوقۇجاتتار مەن دىبىسجازبالار ارحيۆىنەن تابىلعان شىعىسقازاقستاندىق ايگىلى سىبىزعىشى شاناق اۋعانباەۆتىڭ ورىنداۋىنداعى 20 كۇي ەندى. جەتىسۋ كۇيشىلىك مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى تۇلعالاردىڭ ءبىرى بايسەركە ق ۇلىش ۇلىنىڭ «كوش توقتاتقان» تۋىندىسى كەنەن ازىرباەۆتىڭ ورىنداۋىندا وسى جيناق ارقىلى تۇڭعىش رەت كوپشىلىككە تارالماق. سونداي-اق قاراتاۋ جۇرتىنىڭ ايگىلى كۇيشىسى سۇگىر ءالي ۇلىنىڭ «كاۋفمان», «امانگەلدى باتىر», «بازارباي تاشەن» سەكىلدى تۋىندىلارى بۇرىن ەش جەردە جارىق كورمەگەن.
شاراعا جوبا قۇراستىرۋشىسى, كۇيشى, قوبىزشى سايان اقمولدا, جوبا جەتەكشىسى, كۇيشى, ونەر زەرتتەۋشىسى ايتجان توقتاعان, قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, سىبىزعىشى, جوبا قۇراستىرۋشىسى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى, سىبىزعىشى تالعات مۇقىشەۆ, جوبا اۆتورى, «ساۋاپ» قوعامدىق قورىنىڭ ديرەكتورى سۆەتا باباعۇل, جوباعا جەكە ءارحيۆىن بەرگەن كۇيشى-زەرتتەۋشى, ونەرتانۋ PhD دوكتورى اردابي ماۋلەت ۇلى مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرى قاتىستى.
ايتا كەتەيىك, «ساۋاپ» قورى «امانات» تسيكلىنىڭ ءىى بولىگىن – «قازاقتىڭ جىر-داستان, تەرمە-تولعاۋلارى» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسىپتى. «امانات» جوباسىنىڭ ءىىى بولىگى «قازاق ولەڭدەرىنە» ارنالماق.
