ونەر • 26 اقپان، 2021

كومبەدەگى كونە كۇي كۇمبىرلەيدى

422 رەت كورسەتىلدى

ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا وراي ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا «امانات» قازاق كۇيلەرى انتولوگياسى» اتتى قازاق، ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندەگى جيناقتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى ءوتتى. بايىرعى ءارى بىرەگەي كۇيلەر جازىلىپ، تسيفرلى تاسىعىشپەن جابدىقتالعان كولەمدى ەڭبەك «ساۋاپ» قوعامدىق قورىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن شىعىپ وتىر.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جو­مارت توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك با­رى­نەن قىمبات» اتتى باعدارلا­ما­­لىق ماقالاسىندا: «جاڭا زا­مان­­نىڭ جاقسى-جامانىن ەكشەپ، ارتىقشىلىقتارىن بويعا سى­ڭىرۋمەن قاتار، تامىرىمىزدى بە­رىك ساقتاۋىمىز قاجەت! ۇلتتىق بولمىسىمىزدان، ءتول مادەنيەتىمىز بەن سالت-داستۇرىمىزدەن اجىراپ قالماۋ – بارلىق وركەنيەتتەر ميداي ارالاسقان الاساپىراندا جۇتىلىپ كەتپەۋدىڭ بىردەن ءبىر كەپىلى»، دەپ ايتقان ەدى. ۇلت رۋحانياتى مەن مادەنيەتىنىڭ ىرگەسىن بەرىك ۇستاۋعا باعىتتالعان پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا تۇسپا-تۇس كەلگەن جوبا سەگىز جىل بۇرىن قوعامدىق قوردىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنىپتى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا بۇعان دەيىن نازاردان تىس قالىپ، جينالماي كەلگەن، ەل ەسىنەن ۇمىتىلعان قىرۋار مۇرا تابىلىپ، قالپىنا كەلتىرىلىپ، كىتاپقا ەنگىزىلگەن. بۇل تۋرالى «ساۋاپ» قوعامدىق قورىنىڭ قامقورشىلىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى، ءماجىلىس دەپۋتاتى باقىتبەك سماعۇل ءسوز باسىندا اتاپ ءوتتى.

«كلاسسيك جازۋشى مۇحتار اۋە­زوۆ: «كۇي اڭىزدارىنىڭ كوپ ەكەنىن ەل بىلەدى، بىراق كىتاپ، باسپا بىلمەيدى» دەپ ايتقان ەكەن. بۇل تۇرعىدان العاندا، «قازاق كۇي­لەرى انتولوگياسىنىڭ» تاعى ءبىر دارا قىرى ايقىندالادى. اتاپ ايتقاندا قازاق حالقىنىڭ رۋحاني شەجىرەسىنىڭ اسىل قازىناسى سانالاتىن كۇيلەردىڭ تاريحى جانە ولار تۋرالى كوپتەگەن اڭىزدار جينالىپ، زەرتتەلىپ، جيناققا باسىلىپ وتىر»، دەي كەلە، «امانات» جوباسى اياسىندا اۋقىمدى عىلى­مي جۇمىس اتقارىلعانىن ايتتى. ء«بىزدىڭ زەرتتەۋشىلەرىمىز شە­تەلدىك ارحيۆتەردى، مەملەكەتتىك قا­نا ەمەس، سونىمەن قاتار جەكە قور­لاردى دا مۇقيات قارادى. سون­داعى قالىڭ شاڭ باسقان، عى­لىمي قاۋىمداستىق «جوعالىپ كەت­تى» دەپ ساناعان كوپتەگەن كونە كۇي­لەردىڭ ەسكى جازبالارىن تاپتى. «ساۋاپ» قورى ولاردىڭ ءبارىنىڭ كوشىرمەسىن ساتىپ الدى. ۇلكەن ىجداھاتتىلىقپەن وڭدەپ، رەستاۆ­راتسيالادى. تسيفرلاندىرىپ، زا­ما­ناۋي اۋديوتاسىعىشتارعا كو­شىردى»، دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.

حالىق بار جەردە – قازىنا بار. زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ پا­يىمداۋىنشا، قازاقتا كەم دە­گەندە 7 مىڭعا تارتا كۇي بولعان ەكەن. جوبانىڭ بىرلەسكەن اۆتو­رى، زەرتتەۋشى، PhD دوكتورى ءمۇسلىم حاسەنوۆ «امانات» ان­تو­لوگياسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – كوپ­شىلىككە بەيمالىم 500-گە جۋىق كۇيدىڭ قاعازعا تۇسۋىندە دەي­دى. «جيناقتاعى ءار كۇيدىڭ شى­عۋ تاريحى مەن ماعىناسى ءۇش تىل­دە جازىلعان. نەگە ءبىز كۇيدەن باس­تادىق؟ قازاقتىڭ كۇيى – تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن جايلاعان وزگە جۇرتتاردا كەزدەسپەيتىن، قازاق ۇلتىنىڭ، كوشپەلىلەردىڭ ءبۇتىن ءبىتىم-بولمىسىن ايقىندايتىن التىن ۇستىنداردىڭ ءبىرى. الەمنىڭ كەز كەلگەن جەرىندە كۇي سارىنى ەستىلسە، ءبىز ونىڭ قازاقتىكى ەكەنىن بىلە قويامىز. ەندى ونى حالىقارالىق قوعامداستىق تا جاقسى بىلەتىن دارەجەگە قول جەتكىزۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن قازاقتىڭ بۇل قۇندىلىعىن دۇنيە جۇزىنە دارىپتەۋدىڭ ماڭىزى زور»، دەدى ول. سونداي-اق ونىڭ سو­زىنشە، ءبىر كۇيدىڭ قۇدىرەتى كۇردەلى ءبىر وپەرالىق شىعارماعا تەڭ ەكەن. مىسالى، «سوقىر ەسجان» دەپ اتالاتىن 3 مينۋتتىق كۇيدەن ءۇش ساعاتتىق ء«بىرجان مەن سارا» وپەراسى دۇنيەگە كەلگەن.

ەسكە سالساق، ۇلت مادەنيەتى تاريحىندا بۇعان دەيىن «قازاقتىڭ 1000 كۇيى»، «ماڭگىلىك سارىن» اتتى ەڭبەكتەر جارىق كوردى. ايت­سە دە، جاڭا انتولوگيانىڭ ءجونى دە، مازمۇنى دا بولەك. بۇل تۋرا­لى انتولوگيانىڭ رەداكتورى، قازاق­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى جانعالي ءجۇزباي باياندادى.

«اتالعان ەڭبەكتە قازاق كۇي­لەرىنىڭ ءداۋىر كەزەڭى كورسەتىلدى. ماسەلەن، ونەرتانۋ تاريحىندا كوپ ايتىلا بەرمەيتىن اششى تاقى­رىپ – «اقتابان شۇبىرىندى، ال­قاكول سۇلاما» زامانى. جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزەڭىندەگى مۋزى­كالىق مۇرالار تولىق جينالماي جۇرگەن ەدى. مىنا جيناقتا وسى كە­زەڭ ارنايى ءبىر ءبولىم بولىپ جي­ناقتالىپ وتىر. ودان كەيىن اق پاتشا وتارشىلدىعى كەزىندەگى تۋعان كۇيلەر دە نازاردان تىس قالعان جوق. بۇل – قازاق كۇيىنىڭ كەزەڭدىك، داۋىرلىك مازمۇنىن باياندايتىن ۇلكەن ىرگەلى ەڭبەك»، دەدى كۇيشى.

قازاق كۇيلەرىنىڭ انتولوگياسى ءۇش اسپاپتىق تاراۋدان تۇرادى: سىبىزعى كۇيلەرى، قوبىز كۇيلەرى، دومبىرا كۇيلەرى. انتولوگيانى قۇراستىرۋ بارىسىندا شەتەلدەگى قازاق كۇيلەرى دە التىن قورعا قو­سى­لىپ وتىر. ماسەلەن، ايتىكەن بەيىس­باي ۇلى، سارقىت يىسقان ۇلى، سايراش جارمۇحامەد ۇلى، بو­رانبەك شۇكىران ۇلى، نۇرىمباي سۇلەيمەن ۇلى، عالىم سىدىق ۇلى، ومىربەك سادىرباي ۇلى سەكىلدى داۋلەسكەر دومبىراشىلاردىڭ ورىنداۋىنداعى شەتەلدەن جەتكەن دومبىرا كۇيلەرىنىڭ سارىندارى ۇلتىمىزدىڭ ۇمىتىلا جازداعان ءۇنى، ءداستۇرلى ورىنداۋشىلىقتىڭ سيرەك ۇلگىلەرى سانالادى.

بۇدان بولەك زۇپار كابەن ۇلى­نىڭ ورىنداۋىنداعى قوشاناي ەلىك­باي ۇلىنىڭ «بوزىنگەن»، «بۋ­رىل اتتىڭ ءجۇرىسى»، «جەتىم قىزدىڭ زارى» سياقتى كۇيلەر وسى جيناقتا تۇڭعىش رەت جاريالانىپ وتىر. ­ال بەلگىلى كۇيشى-زەرتتەۋشى اردابي ماۋلەت ۇلىنىڭ جەكە مۇراعاتى­نان الىنعان شىڭجاڭداعى التاي-تارباعاتاي، ىلە قازاقتارىنىڭ سى­بىزعى جانە دومبىرا كۇيلەرى اتاجۇرتقا جەتكەن اسىل مۇرا بولماق. سونىمەن قاتار ورتالىق مەملەكەتتىك كينو-فوتوقۇجاتتار مەن دىبىسجازبالار ارحيۆىنەن تابىلعان شىعىسقازاقستاندىق ايگىلى سىبىزعىشى شاناق اۋعان­باەۆتىڭ ورىنداۋىنداعى 20 كۇي ەندى. جەتىسۋ كۇيشىلىك مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى تۇلعالاردىڭ ءبىرى بايسەركە ق ۇلىش ۇلىنىڭ «كوش توقتاتقان» تۋىندىسى كە­نەن ازىرباەۆتىڭ ورىنداۋىندا وسى جيناق ارقىلى تۇڭعىش رەت كوپ­شىلىككە تارالماق. سونداي-اق قاراتاۋ جۇرتىنىڭ ايگىلى كۇيشىسى سۇگىر ءالي ۇلىنىڭ «كاۋفمان»، «امانگەلدى باتىر»، «بازارباي تا­شەن» سەكىلدى تۋىندىلارى بۇرىن ەش جەردە جارىق كورمەگەن.

شاراعا جوبا قۇراستىرۋشى­سى، كۇيشى، قوبىزشى سايان اقمولدا، جوبا جەتەكشىسى، كۇيشى، ونەر زەرت­تەۋشىسى ايتجان توقتاعان، قازاق ۇلت­تىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرو­فەسسورى، سىبىزعىشى، جوبا قۇ­راس­تىرۋشىسى، «قۇرمەت» وردە­نىنىڭ يەگەرى، سىبىزعىشى تالعات مۇقىشەۆ، جوبا اۆتورى، «ساۋاپ» قوعامدىق قورىنىڭ ديرەكتورى سۆەتا باباعۇل، جوباعا جەكە ءارحي­ۆىن بەرگەن كۇيشى-زەرتتەۋشى، ونەر­تانۋ PhD دوكتورى اردابي ماۋ­لەت ۇلى مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرى قاتىستى.

ايتا كەتەيىك، «ساۋاپ» قورى «امانات» تسيكلىنىڭ ءىى بولىگىن – «قازاقتىڭ جىر-داستان، تەرمە-تولعاۋلارى» جوباسىن جۇزەگە اسى­رۋعا كىرىسىپتى. «امانات» جو­با­سىنىڭ ءىىى بولىگى «قازاق ولەڭ­دە­رىنە» ارنالماق.

سوڭعى جاڭالىقتار

ءسوزدىڭ جەتى بوياۋى

تانىم • كەشە

ورازانىڭ ءار ءساتى ساۋاپ

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار