قازاقستان • 26 اقپان، 2021

عۇلاما عالىم، كورنەكتى قايراتكەر

754 رەت كورسەتىلدى

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 1970-1986 جىلدارداعى رەكتورى، ينجەنەرلىك اكادەميانىڭ جانە مەحانيكا-ماتەماتيكا ينستيتۋتىنىڭ نەگىزىن قالاعان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ومىربەك جولداسبەكوۆ جايلى ءسوز قوزعاعاندا كوز كورگەندەر مەن ۇزەڭگىلەستەرى ەڭ اۋەلى ونىڭ ەڭبەكقورلىعىن العا تارتىپ، ء«ىستىڭ ادامى ەدى» دەيدى. بۇگىندە 90 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ ءوتىپ وتىرعان، حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن كورنەكتى اكادەميكتىڭ قازاقستان عىلىمى مەن بىلىمىنە، ۇرپاق تاربيەسى مەن ۇلت بولاشاعىنا سىڭىرگەن زور ۇلەسىن اتاپ ءوتىپ، تورتكۇل دۇنيەنى تۇگەل مويىنداتقان عىلىمي جەتىستىكتەرىن ماقتان ەتەدى.

اسىرەسە، ەلىمىزدىڭ جوعارى ءبى­­لىمى مەن عىلىمىنىڭ قارا شا­­­ڭىراعىنا قالدىرعان قۇندى مۇ­راسى، ماڭگىلىك ەسكەرتكىشى – قازۇۋ قالاشىعىن سالعان ۋاقىت­تاعى ءار عيماراتتىڭ ارحيتەك­تۋرالىق جوباسىن سىزىپ، كۇنى-ءتۇنى قۇرىلىس باسىندا ءجۇرىپ «پروراب» اتانىپ كەتكەنى – اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمە.

تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى، پروفەسسور، اكادەميك ومىر­بەك ارىسلان ۇلىنىڭ باس­شى­لى­عىمەن سول جىلدارى شىن ما­نىن­دە اۋقىمدى ىستەر اتقارىلدى، جاڭا مىندەتتەر ورىندالدى. ول ۇلت بولاشاعى ۇرپاق تاربيەسىن­دە ەكەنىن ايقىن تۇسىنە ءبىلدى. شال­عاي اۋىلداردان ارمان قۋىپ، ال­ماتىعا كەلگەن ستۋدەنتتەردى دايار­لايتىن جاڭا ماماندىقتار، كا­فەد­رالار، زەرتحانالار اشىلىپ، عىلىم سالاسى تىڭ باعىتتا قار­قىن الدى.

ءو.جولداسبەكوۆ قولدانىسقا ەنگىزگەن جوعارى كلاستى ماشي­نالار مەن مەحانيزمدەر تەوريا­سىن كورشىلەس ەلدەردى ايت­پا­عان­دا، ۇلىبريتانيا، يتا­ليا، المانيا، فينليانديا، چەحو­­سلو­ۆاكيا، پولشا، يۋگو­سلا­ۆيا سياق­تى مەملەكەتتەر ون­دى­رىس­كە ەنگىزدى. 1992 جىلى ال­عاش رەت ەلىمىزدە قازاقستان ين­جە­­نەر­لەر قاۋىمىنىڭ ءى سەزى ۇيىم­­داستىرىلىپ، وعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ارنايى قا­تىستى. بۇل – قازاق ەلى تاۋەل­سىز­دىگىنىڭ العاشقى جىلى ەدى.

ومىربەك ارىسلان ۇلى تۇڭ­عىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ء«بىز تۋ­­عان مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن ­بايان­دى ەتۋگە، قۋاتىن ارتتىرۋعا، ونىڭ يگىلىگىنە، حالىقارالىق قا­ۋىم­داستىقتاعى بەدەلىنىڭ وسۋىنە قىزمەت ەتۋگە پارىزدارمىز» دەگەن ءسوزىن جادىنان شىعارماي، ەگەمەن ەلىمىزدىڭ مۇددەسىنە اقتىق دەمى قالعانشا ايانباي قىزمەت ەتتى. عا­سىرلار بويى بوستاندىقتى اڭ­ساعان حالقىمىزدىڭ جارقىن كەلە­شەگى، جاس مەملەكەتىمىزدىڭ ىر­گەسى بەكۋى ءۇشىن جانىن سالا جۇ­مىس ىستەۋ باستى ۇستانىمىنا اينالدى.

نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ «حال­­قىما كەرەكتى قالاي تابام، قايدان تابام دەپ قام جەپ ءجۇرۋ – تەك قانا مەنىڭ ەمەس، ءار ازاماتتىڭ ار ءىسى مەن جادىندا بولۋى ءتيىس» دەپ، ەل ازاماتتا­رىنا ارتقان جاۋاپكەرشىلىك جۇ­گىن بار بولمىسىمەن سەزىندى. ول تۋعان حال­قى ءۇشىن كەرەكتى تاپ­تى، بارىن دامىتىپ، جوعىن تولىق­تىر­دى. مەحانيكا جانە ماشينا­تانۋ ينستيتۋتىنىڭ نەگىزىن قا­لاپ قانا قويماي، تۇڭعىش رەت ما­شيناتانۋ سالاسىندا قازاق تىلىندە تەرمينولوگيا جاسادى. مە­حانيزمدەر مەن ماشينالار تەو­رياسى جانە تەوريالىق مەحانيكا پاندەرىنەن قازاق تىلىندەگى العاشقى وقۋلىقتاردىڭ، ورىس­شا-قازاقشا تەرمينولوگيالىق سوز­دىك­تەردىڭ اۆتورى بولدى.

قازاق عالىمىنىڭ اشقان جا­ڭا­لىقتارى الەمدىك دەڭ­گەي­دە مويىندالىپ، حالىق­ارا­لىق ينجەنەر­لىك اكادە­ميا­سى­نىڭ اكادەميگى جانە 1-ۆي­تسە-پرە­زيدەنتى، يسلام مەم­لە­­­كەت­تەرى ينجەنەرلىك قوعام­دا­­رى فەدەراتسياسىنىڭ ۆيتسە-پرە­زيدەنتى، اقش ينجەنەر-مەحا­نيكتەر قوعامىنىڭ جانە ەكو­لوگيالىق قايتا قۇرۋ حالىق­ارا­­لىق اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇ­­شەسى بولدى، پاكىستان ينجە­نەرلىك اكادەمياسىنىڭ جانە باسقا دا مەملەكەتتەردىڭ ينجە­نەر­لىك اكادەميالارىنىڭ قۇر­مەت­تى اكادەميگى اتاندى. ەڭبەگى ەلە­نىپ، قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەم­لەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋ­رەاتى اتانىپ، «قازاقستاننىڭ ەڭ­­بەك سىڭىرگەن عىلىم قايراتكە­رى» اتا­عىمەن ماراپاتتالدى، حالىق­ارا­لىق ۆ.گ.شۋحوۆ جانە ءال-حو­رەز­مي اتىن­داعى التىن مەدال­دەردى يەلەندى. 400 عىلىمي ەڭ­بەك، 20 مو­نو­گرافيا، وتىزدان اس­تام وقۋ­لىق پەن وقۋ كۇرالىن جازدى.

قاجىرلى دا تاباندى ەڭبە­گىنىڭ ارقاسىندا مەحانيك-عا­لىم­­داردىڭ تۇتاس ءبىر شوعىرىن تار­­بيەلەپ شىعارىپ، ۇستازدىق مەك­تەبىن قالىپتاستىردى. قازىرگى تاڭ­دا ءوزى تاربيەلەپ شىعارعان عى­لىم دوكتورلارى مەن عىلىم كان­ديداتتارى ءىزىن قۋىپ، عىلىمي مەك­تەبىن دامىتىپ، ءار تاراپتا سونى ىزدەنىستەرىن جالعاستىرىپ كەلە جاتقانى دا كوڭىل قۋانتادى. ولار رەسەي، يتاليا، گەرمانيا، ۋكراينا، بەلارۋس، ازەربايجان، وزبەكستان، قىرعىزستان ەلدەرىندە ەڭبەك ەتىپ، قازاق عىلىمىنىڭ الەمگە تانىلۋىنا ۇيىتقى بولىپ ءجۇر.

1975 جىلى جوعارى ءبىلىم ور­داسىنىڭ تابالدىرىعىن العاش اتتاپ، فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى اتانعان كەزىمىزدە، ودان سوڭ 1980 جىلدان باستاپ كافەدرا وقىتۋشىسى رەتىندە قىزمەت ەتە باستاعان ساتىمىزدە ومىربەك ارىسلان ۇلىنىڭ كەسەك مىنەزى مەن اتپال ىستەرىن ءوز كوزىمىزبەن كوردىك. تاربيەسىن الىپ، ونەگەسىن ۇيرەندىك. ۇستازدىق ۇلاعاتىن ءسىڭى­رىپ، اعالىق قامقورلىعىن سەزىندىك. ءتالىمىن ءتۇيىپ، تاۋداي تۇل­عاسىن تانىدىق. ءالى كۇنگە ادال­دىقپەن ورىلگەن سارا جولىن ۇلگى تۇتىپ، كاسىبي قىرى مەن ءبىر­تۋار بولمى­سىن زور قۇرمەتپەن ەسىمىزگە الامىز.

ومىربەك جولداسبەكوۆتىڭ مە­رەي­تويى قارساڭىندا وتكەنگە كوز جىبەرە وتىرىپ، اكادەميك زەي­­­نوللا قابدولوۆتىڭ «جاقسى ادام­­­داردىڭ ولگەن كۇنى بولماي­دى، تۋعان كۇنى عانا بولادى. ومە­كەڭنىڭ – عۇلاما عالىم ءارى ايتۋلى قوعام قايراتكەرىنىڭ ار­تىندا قالعان ماڭگى وشپەس مول مۇراسى تۋرالى ءالى ۇزاق ايتا­تىن بولامىز» دەگەن ءسوزى اقي­قاتقا اينالعانىنا كوز جەت­كىزگەندەيمىز.

بۇگىنگى تاڭدا ءال-فا­را­بي اتىن­داعى قازاق ۇلت­تىق ۋنيۆەر­سي­تەتىندە ءو.جولداس­بەكوۆ­تىڭ ماشي­نا جاساۋ جانە روبوتتەحنيكا سالا­لارىنداعى ەڭبەكتەرىنىڭ زاڭ­دى جالعاسى رەتىندە «ساندىق تەح­نولوگيالار جانە روبوتتەح­نيكا» عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتا­لىعى جۇ­مىس ىستەيدى. سونىڭ ىشىن­­دە «رو­بوتتەحنيكا جۇيەلەرى» ما­­مان­دىعى بويىنشا باكالاۆريات، ماگيستراتۋرا، دوكتورانتۋرا دەڭ­­گەيىندە 44 جاس ءبىلىمىن جال­عاستىرۋدا.

عۇلاما عالىمنىڭ جارقىن بەي­نەسىن وسكەلەڭ ۇرپاق جادىندا ماڭگى ساقتاۋ ءۇشىن ستۋدەنتتەر سارايىنا، مەحانيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنىڭ ۇلكەن زالىنا ومىربەك جولداسبەكوۆتىڭ ەسىمى بەرىلگەن. سونداي-اق ۋنيۆەرسي­تەت قالاشىعىنا ەسكەرتكىشى قو­يىلىپ، مۋزەيى اشىلعان. 80 جىل­دىعى تۇسىندا «قازاق ۋني­ۆەرسيتەتى» باسپا ۇيىنەن «ونەگەلى ءومىر» سە­ريالىق كىتابى جارىق كوردى.

بۇدان بولەك، 2010 جىلدان باس­­تاپ عىلىممەن اينالىساتىن تالانتتى وقۋشىلار اراسىندا ومىربەك جولداسبەكوۆكە ارنال­عان ماتەماتيكا جانە مەحانيكادان زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ حالىقارالىق بايقاۋىن ۇيىم­داستىرۋ جولعا قويىلعان. ينتەل­لەكتۋالدىق جارىستى مەحانيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتى بازاسىندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەن «دارىن» رەسپۋبليكالىق عى­­لىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى بىر­لەسىپ جۇزەگە اسىرادى.

تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەل­باسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا­ۋەل­سىزدىك رۋحىمەن ەركىن ءوسىپ كەلە جاتقان كەيىنگى تولقىنعا ۇنەمى ءۇمىت ارتىپ، ءار سالاداعى تالانتتى جاستارعا ۇدايى سەنىم ءبىلدىرىپ وتىرادى. 2019 جىلى جاستار جىلىنىڭ اشىلۋىندا «قازىر­گى ەكونوميكاداعى باسەكەلەستىك جاڭا تەحنولوگيا ويلاپ تاۋىپ، ونىڭ تاجىريبەدە كەڭىنەن قول­دانىلۋىنا بايلانىستى. بيز­نەس­تە كوشباسشى بولۋ ءۇشىن يننو­ۆا­تسيالىق ويلاۋ جۇيەسى مەن زامان تالابىنا تەز بەيىمدەلە ءبىلۋ كەرەك. بۇگىندە الەمگە ايگىلى ءىرى كومپانيالاردىڭ نەگىزىن جاس كا­سىپكەرلەر قالاعانىن بىلەسىز­دەر. «فەيسبۋكتى» مارك تسۋكەربەرگ 19 جاسىندا، «مايكروسوفتى» بيلل گەيتس 20 جاسىندا، «Apple» كوم­پانياسىن ستيۆ دجوبس 21 جاسىندا قۇرعان. بۇل كومپانيا­لار جۇزدەگەن مىڭ ادامدى جۇمىس­پەن قامتىپ قانا قويماي، بيۋدجەتكە قىرۋار قارجى ءتۇسىرىپ وتىر. ولار ءوز بيزنەسىن باستاعاندا اۋقىمدى قارجى رەسۋرستارىنا نەمەسە ۇكىمەت قولداۋىنا سۇ­يەن-­
­­گەن جوق. قوعامدا جاسام­پاز­دىق، باستاماشىلىق، شىعار­ما­شىلىق، ەڭبەكقورلىق رۋحىن قا­لىپ­تاستىرۋعا باسا ءمان بەر­دى. حال­قىمىزدىڭ «اقىل – جاس­تان، اسىل – تاستان» دەگەن نا­قىل ءسوزى بەكەر ايتىلماعان. ءبىز­دىڭ جاس­تارىمىزدىڭ بويىن­دا مۇن­­­داي قاسيەتتەر بار» دەپ، جاس بۋىنعا قولداۋ كورسەتۋ تۋ­­رالى تاپ­سىرما بەر­گەن ەدى. ال 2021 جىل­دىڭ 3 اقپا­نىندا وتكەن قاۋىپ­سىزدىك كە­ڭەسىنىڭ وتى­­رىسىن­دا ەلباسى «ناعىز قا­­ۋىپ – مينەرالدى-شي­كى­زات رەسۋرس­تارى باعاسىنىڭ قۇل­دىراۋى ەمەس، ۇلتتىڭ ينتەل­لەك­تۋالدىق الەۋەتىنىڭ تومەندەۋ قاۋپى. بۇل، ءبىرىنشى كەزەكتە، ءبىلىم بە­رۋگە قا­تىستى. ءبىز وسى سالا بو­يىنشا دا­مىعان ەلدەردەن ءالى ارتتا كەلەمىز. ءبىلىم مەن ءىلىم تاياۋ ونجىلدىقتا ءبىزدىڭ ۇلتتىق يدەيامىز بولۋى كەرەك» دەپ اتاپ ءوتتى.

جاقىندا وتكەن ەل تاۋەل­سىز­دىگىنىڭ 30 جىلدىعىن مە­رە­كەلەۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميس­سيا­نىڭ العاشقى وتىرىسىندا پرە­­زيدەنتىمىز قاسىم-جومارت تو­­­قاەۆ: «قازاقستان – دارىندى جاس­­تار مەكەنى. ەرتەڭ ەلىمىزدىڭ ابى­­­رويىن اسىراتىن دا – وسى تا­لانت­تى ۇل-قىزدار. ءبىز ولاردىڭ ءورى­­­­سىن اشىپ، قارىم-قابىلەتىن شىڭ­­­­داۋ ءۇشىن بار مۇمكىندىكتى جا­­­­ساۋعا ءتيىسپىز»، دەپ قاداي ايت­تى.

وسىعان وراي، ءو.جولداسبەكوۆ اتىنداعى تالانتتى وقۋشىلار باي­قاۋى جەتكىنشەكتەردىڭ ماتەماتيكادان ءبىلىمىن دامىتۋعا بارىنشا ىقپال جاساپ، ولار­دىڭ زەرتتەۋشىلىك قىزمەتىن ۇيىم­داس­تىرۋ جۇيەسىن جانە قۇرى­لىمىن جەتىلدىرۋگە كۇش سالادى. 1 ناۋرىز كۇنى باستالىپ، ءۇش كۇنگە سوزىلاتىن ءبىلىم سايىسىندا تاجىكستان، قىرعىزستان جانە قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرىنەن ۇمىتكەرلەر باق سىناماق. 176 وقۋ­شى ماتەماتيكا، قولدانبالى ما­تە­ماتيكا، مەحانيكا جانە ەكو­نو­ميكاداعى ماتەماتيكالىق ادىس­تەر سەكتسيالارى بويىنشا جوبالارىن قورعايتىن بولادى. ادىل­دىك پەن اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا كونكۋرس ونلاين رەجىمدە «دارىن» رعپو-نىڭ اككاۋنتىندا ۇسىنىلادى.

وسىنداي جۇمىستاردىڭ بار­لىعى ءو.جولداسبەكوۆتىڭ ەسىمىن ۇرپاق جادىندا ماڭگى قالدىرۋعا ارنالعان، الداعى ۋاقىتتا دا ءوز جالعاسىن تابا بەرمەك.

ۇلت­تىق عىلىم اكادەميا­سى­نىڭ پرەزيدەنتى مۇرات جۇ­رىنوۆ كەزىندە ءوزىنىڭ زاڭعار تۇل­عالى زا­مانداسى جايلى: «ار­تىن­دا ىزدەۋ­شىلەر، ادال شاكىرتتەرى بار ومىر­بەك ارىسلان ۇلى – ەش ۋاقىت­تا اتى وشپەيتىن، جار­قىن بەينەسى جۇ­رەكتە ماڭگى ساق­تالاتىن ۇلى ادام» دەگەن پىكىر ايتقان ەكەن.

ءيا، ەلىمىزدىڭ ءبىلىم-عىلىمى­نىڭ دامۋىنا ەرەكشە ۇلەس قوس­قان ءبىرتۋار تۇلعانىڭ ەسىمى ەشقا­شان ۇمىتىلماق ەمەس. ويتكەنى، تاۋەلسىز ەلىمىز، جاسامپاز حالقى­مىز باردا جاقسىنىڭ اتى، عالىم­نىڭ حاتى ولمەيدى.

 

جانسەيىت تۇيمەباەۆ،

ء«ال-فارابي اتىنداعى

قازۇۋ» كەاق باسقارما توراعاسى-رەكتورى

سوڭعى جاڭالىقتار

ءسوزدىڭ جەتى بوياۋى

تانىم • كەشە

ورازانىڭ ءار ءساتى ساۋاپ

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار