رۋحانيات • 26 اقپان، 2021

اقىن داڭقى الاسارمايدى

50 رەت كورسەتىلدى

ۋاقىت سىناعىنان سۇرىنبەگەن الىپ تۇلعالار ساۋساقپەن سانار­لىق. سولاردىڭ ءبىرى – جامبىل. ءسۇيىنباي بابا ءىنى شاكىرتىنە دومبىراسىن بەكەر قالدىرماپتى.

شەگىنىس جاساپ، 1936 جىلعا ورالايىق. ءساۋىر ايىندا رەسپۋب­ليكا كومپارتياسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ل.ميرزويان وكىمەتكە، وراز يساەۆقا پاريجدەن تەلەفون سوعادى. «قازاقتى اقىن حالىق دەۋ­شى ەدىك قوي. سونىمىز راس بولسا، ون­­كۇندىككە اقىن اپارايىق» دەي­­دى. بۇل ارينە، قۋانىشتى حابار. بى­راق سالماعى ءزىل-باتپان اۋىر ەدى.

ويتكەنى ماسكەۋدىڭ تورىندە ستا­لين وتىر. قاتەلەسكەندى كەش­پەيدى. سوندىقتان جاڭىلمايتىن جاق، سۇرىنبەيتىن تۇياق كەرەك. ون­داي اقسۇڭقار ارامىزدا بار ما؟!

وسى ۇنسىزدىكتى وراز جاندوسوۆ بۇزادى. «ماسكەۋگە جامبىلدى اپارايىق» دەدى نىق سەنىممەن. ول مۇنداي ۇسىنىستى جامبىلعا تۋىس بولعاندىقتان ەمەس، اقىننىڭ دارىنىنا كوزى تولىق جەتكەندىكتەن ايتتى.

باتىل پىكىر باستىقتارعا ۇنا­عانىمەن، شەشىمدى تۇبەگەيلى بە­كىتۋ ءۇشىن كوپ نارسە قا­جەت. ەڭ الدىمەن تەمىربەك جۇر­گەنوۆ باستاعان كوميسسيا قۇ­رىل­دى. القالى توپ اقىننىڭ مۇم­كىندىگىن جان-جاقتى زەرتتەدى. سە­بەبى توقساننان اسقان ادامعا يەك ارتۋ – وتپەن ويناعانمەن بىر­دەي. سوندىقتان ولار بۇل ءىستى مەم­لە­كەتتىك شاراعا جاتقىزدى. ساراپ­شىلار قاتارىندا – تەمىر­بەك جۇرگەنوۆپەن بىرگە مۇحتار اۋەزوۆ، ءسابيت مۇقانوۆ، ءاب­دىلدا تاجىباەۆتىڭ بولعانى كوپ جايدى اڭعارتسا كەرەك. ون ويلا­نىپ، ءجۇز تولعانعان كوميسسيا اقىرىندا جامبىلدىڭ اقىندىق قۋا­تىن ءبىراۋىزدان ماقۇلدادى. ەل ءۇمىتىن اقتاي الاتىن ايتۋلى تۇلعا دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى.

«جۇرەگى توزعان ادامنىڭ داۋىسى دىرىلدەپ، جارىقشاقتانىپ شى­عادى عوي. جاكەڭ ونداي ەمەس. قات­تىراق ايتقىسى كەلگەندە، ساڭ­­قىلداپ سويلەي الادى»، دەيدى ءاب­­دىلدا تاجىباەۆ. «بۇل – ءجۇز جىل­دا ءبىر-اق كورىنەتىن قۇبىلىس»، دەدى مۇحتار اۋەزوۆ. «ەپوستاعى وب­رازداردى ءساتتى پايدالانادى. بۇ­رىنعى ۇلى اقىندار وسىلاي سوي­لەگەن»، دەدى ءسابيت مۇقانوۆ. سونىمەن، جاكەڭ مەملەكەتتىڭ قا­لاۋىمەن ماسكەۋ جولىنا دايىن­دالادى.

اتامەكەنىنەن ۇزاپ شىقپا­عان اقىنعا بۇل – كەرەمەت سىي جا­نە ۇلكەن وقيعا. ونداي كەزدە «كور­مەگەنگە كوسەۋ تاڭ» بولاتىن­دار­دىڭ بۋى بۇرقىراپ، باسى اينالا­دى. ال جاكەڭ ءوزىنىڭ قازاقى جا­نە قاريالىق قالىبىنان تانبا­دى. «قارسى ۇستەلگە جەتە بەرىپ جام­بىلعا باس يزەگەن ستالينگە باس يزەدى دە قوي­دى» ء(ا.تاجىباەۆ). ونى اي­تاسىز، «سىزگە وردەن بەرەردە مي­حايل يۆا­نوۆيچ كالينينگە ەل اتى­نان راحمەت ايتىڭىز» دەگەن تەمىر­بەك جۇرگەنوۆتىڭ تاپ­سىر­ما­سىن ورىنداۋ كەزىندە «كالي­نين­دى» ۇمىتىپ قالادى. سوندا اقىن كرەملدىڭ سالتانات زالىن­دا تەمىربەككە قا­راپ، وعان ولەڭ­مەن سۇراق قويىپ: «مى­نا تەكە ساقالدىڭ اتى كىم ەدى؟» دەگەن ەكەن. بۇل – كەۋدەسىن تىك ۇس­تاعان جۇ­رەك­تىلىك ەمەي نەمەنە؟!

ءالى ەسىمدە، 1974 جىلى قازمۋ-دە جامبىلدىڭ حاتشىلارىمەن كەزدەستىك. ولاردىڭ ىشىندە قاسىم توعىزاقوۆ تا بولدى. قاسىم اعا ءۇزىلىس كەزىندە ءبىر اڭگىمەنى ايتىپ ءبىزدى كۇلدىرگەنى بار.

– ونكۇندىكتىڭ قورىتىندى كون­­تسەرتىنە ستالين باستاعان ساياسي بيۋرو مۇشەلەرى تۇگەلدەي كەلدى. جا­كەڭ سوندا كوسەمگە انىقتاپ قارا­ماقشى بولادى. بىراق ليۋسترا­نىڭ جارىعى جانارىنا شاعىلىپ، كەدەرگى جاساي بەرگەنى. اقىن كو­مەككە ءبىزدى شاقىردى.

– انالاردىڭ قايسىسى ستا­لين؟! – دەدى ساڭق ەتىپ. ولاي سويلەۋگە، كوسەمدى ساۋساقپەن كور­سەتۋگە ءدات شىدامايتىن كەز. وتىر­عان ورنىمىزدا سەلك ەتە تۇس­تىك. جالتاقتاعان ءتۇرىمىزدى كورىپ جاكەڭ جاعدايدى ءتۇسىندى. ەندى اقىرىنداپ سۇراي باستادى.

– ءبىرىنشى وتىرعان با؟ – دەدى. با­سىمدى شايقادىم. ول – وردجو­نيكيدزە بولاتىن.

– ودان كەيىنگى سارى شاشتى ما؟ – دەدى مولوتوۆتى كورسەتىپ. «ول ەمەس» دەگەندى كوزىممەن ءبىل­دىر­دىم.

– ءۇشىنشى وتىرعان قارا مۇرتتى ما؟ – دەدى. ەپتەپ قانا باسىمدى يزەدىم. اقىن ولارعا سىعىرايىپ ۇزاق قارادى. سودان كەيىن بارىپ:

– پاح! اقىلعا بىتكەن ماڭداي ەكەن قىزىڭدى... – دەپ ساڭق ەتە تۇسكەنى. «قۇرىدىق!» دەدىك ەس-تۇس­تەن ايىرىلعانداي. قۇداي ساقتا­عاندا، الگى داۋىستى كوسەمنىڭ كۇزەت­شىلەرىنىڭ ەستىمەي قالعانى. ءسوي­تىپ جاكەڭ «كۇن كوسەمدى» ونىڭ كوزىن باقىرايتىپ قويىپ ءبىر بوق­تاپ العانى بار، – دەپ اڭگىمەسىن اياقتادى. ىشەك-سىلەمىز قاتتى.

«ايتەۋىر ءبىر جەرىنەن كىنا تا­باتىندار» جامبىلدى كەڭەس وكى­مەتىن جىرلادى دەگەن سىلتاۋ­مەن جازعىرعاندى جاقسى كورەدى. ال جاكەڭنىڭ سول كەڭەس وكىمەتىن ۇناتپاعانىن كوپشىلىك بىلەر مە ەكەن؟! بىردە ءوزى جاقسى كورەتىن ءىنىسى وراز جاندوسوۆ اقىنعا جولىعىپ «تاتە، ءبارىن جىرلادىڭىز، مەنى دە ولەڭگە قوسىڭىزشى» دەيدى ەركەلەگەن سىڭايمەن. سوندا اقىن قارا دومبىراسىن قاعىپ-قاعىپ جىبەرىپ:

ورازىم، ورگە قاراي

دومالادىڭ،

بايلاردى كامپەسكەلەپ

قۋالادىڭ.

بايلاردى كامپەسكەلەپ

قۋامىن دەپ،

كەدەيدىڭ جەپ قالماعىن

قۇمالاعىن،

– دەگەن ەكەن.

سولاي بولا تۇرا كەڭەس وكى­مەتىن جىرلادى. نەگە لەنيندى، ءستا­ليندى ولەڭگە قوستى ەكەن دەپ ويلايسىز. وسى وقيعالاردىڭ مانى­سىنە سول كەزدىڭ دەڭگەيىمەن تال­داۋ جاساپ، سول كەزدىڭ كوزىمەن قارا­ساڭىز ءبا­رىن دە تۇسىنەسىز. بۇل ءىس – اقىنعا جۇكتەگەن رەسپۋبليكانىڭ تاپسىرماسى. جەكە ءوزىنىڭ ويلاپ شىعارعان يدەيالارى ەمەس، ەل­دىڭ اتىنان ايتىلعان جولداۋ. ول كىسىگە حالىق وكىمەتىنىڭ بيلەۋشىلەرى سولاي دەپ ۇقتىردى، اقىن سولاي دەپ ۇقتى. بار بولعانى وسى.

جامبىلعا تاپسىرىس بەرگەن­دەر – جاي ادامدار ەمەس، ۇلكەن مەملەكەت قايراتكەرلەرى. ولار­دىڭ ءبارىن قورقاقتار مەن جاعىم­پازدارعا جاتقىزا المايسىز. الگى كىسىلەردىڭ كوبى ەل قامىن جەگەن ەرلەر. 37-دەگى جالانىڭ قۇرباندارى – «حالىق جاۋلارى». ولار ۇلتىن ءسۇيدى، قازاققا اق جول تىلەدى، سول ءۇشىن ءبارى اتىلدى.

جامبىلعا ءستاليندى جىر­لات­تىڭ دەپ ەندى ول مارقۇمداردى كىم كىنالايدى؟! ەشكىم كىنالاماي­­دى! ەگەر سولاي بولسا ولارعا سەنگەن، ايتقانىن ولەڭمەن ورىنداعان اقىنعا نەگە باسقاشا قاراۋىمىز كەرەك؟! ءوز ورتاسىنان ءبولىپ الىپ، جالعىز ءوزىن جازعىرۋعا حا­­قى­مىز بار ما؟! حاقىمىز جوق! دۇنيەدەگى ەڭ وڭاي نارسە – ول­­گەننەن ءوش الۋ. كەيبىر اعا­يىن­­دار «مىقتىلىعىن» سولاي كور­­سەتكەندى قالايدى. ما­سەلەن ستا­لين قايتىس بولعان سوڭ ن.س.حرۋ­ششەۆ تە «باتىر» اتانعان.

ەندى مىنانى ەسكەرۋىمىز كەرەك، جامبىلدى گومەرگە تەڭەگەن قازاقتار ەمەس، باسقا ۇلتتىڭ وكىل­دەرى. 1937 جىلى گرۋزيادا وتكەن شوتا رۋستاۆەليدىڭ 750 جىلدىق مەرەيتويىندا بۇكىلوداق جۇرتى اقىننىڭ ارىنى مەن دارىنىنا باستارىن ءيىپ «حح عاسىردىڭ گو­مەرى» دەدى ءبىراۋىزدان. بۇل ءسوز­دى ولار جۇرەك قالاۋىمەن ايتتى. «پرەزيديۋم مۇشەلەرى كەيىن سەر­پىلىپ كەتتى دە، جامبىل تەك اقىن­عا ءتان ۇلىلىقپەن ۇستەل باسىندا قال­دى»، دەيدى نيكولاي تيحونوۆ.

مىنانداي وقيعالار دا بولعان. 1940 جىلى لەونيد سوبولەۆ الما­تىعا كەلەدى. ول ءبىر اپتا عانا بۇ­رىن وسىندا بولعان ەكەن. شۇعىل تۇر­دە ماسكەۋدەن قايىرا سوعىپتى. ەشكىمگە ەسكەرتپەگەن، ەشكىمگە جەدەلحات سالماعان، ءجۇرىسى سۋىت. دەرەۋ مۇحتار مەن ءسابيتتى قاسى­نا ەرتىپ الىپ ۇزىناعاشقا تارتادى. وندا جامبىلمەن اڭگىمەلەسەدى. اقىننىڭ ۇيىندە ءبىر اپتاداي قوناق بولادى. ەكەۋىنە مۇحتار اۋەزوۆ تىلماشتىق جاسايدى.

ل.سوبولەۆ بۇل ءىسساپاردىڭ قۇ­پياسىن كەتەرىندە عانا اشادى. سوي­تسە قازاقستاننان ستالينگە ارىز ءتۇسىپتى. ونى جازعاندار «جام­بىل دەگەن اقىن دۇنيەدە جوق. ول – وتىرىكشىلەردىڭ جاندا­رىنان شىعارىپ جۇرگەندەرى. بۇ­دان بىلاي جامبىلعا سەنبەڭىز» دەگەن ەكەن. ستالين مۇنى تەكسەرۋدى الەكساندر فادەەۆكە جۇكتەيدى. كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ باس­تىعى ا.فادەەۆ سوبولەۆكە تاپسىرادى. «بارىپ كەل، كورىپ كەل، ءبىلىپ كەل» دەيدى. ناتيجەسىندە، ل.سو­بولەۆ جامبىلعا كۇمان كەلتىرمەك تۇرماق، ونىڭ ورىس بالاسىنا اينالادى. اقىندىق قۇدىرەتتىڭ نە ەكەنىن كوزىمەن كورىپ، قۇلاعىمەن ەستيدى.

ء«بىز لەونيد سەرگەەۆيچپەن قۇ­شاقتاسىپ، ءسۇيىسىپ قوشتاستىق. بى­راق «ماسكەۋگە قانداي پىكىرمەن با­راسىڭ؟» دەپ سۇراعان جوقپىز. سۇ­راۋدىڭ قاجەتى دە جوق بولاتىن» دەيدى ءابدىلدا تاجىباەۆ ول تۋرالى جازعان ەستەلىگىندە.

سونىمەن، جامبىلدى قازاق بي­لىگى ءبىر، ماسكەۋ بيلىگى مۇقيات تەكسەرەدى. سونداي ساراپتاما­دان كەيىن اقىنعا شەك كەلتىرۋگە كىم­نىڭ ءداتى شىدايدى؟! قىرقىنشى جىل­عى ايتىلعان وسەكتى بۇگىن ۇيال­ماي قايتا بىقسىتساق، ءبىزدىڭ كىم بولعانىمىز؟! ەندى جامبىل­دىڭ حاتشىلارىنا كەلەيىك. ولار – تا­يىر جاروكوۆ، قالقامان ابدى­قادىروۆ، عالي ورمانوۆ، قا­سىم توعىزاقوۆ، قاپان ساتى­بال­دين. مەملەكەت بۇل كىسى­لەر­دى قىزمەتكەر ساناتىنا جات­قىز­دى. جالاقى تولەدى. سالىس­تى­رىپ ايتساق، حاتشىلارعا بۇگىنگى دەپۋ­تاتتاردىڭ كومەكشىسىندەي مارتەبە بەردى. بۇل – جامبىل ولەڭدەرىنىڭ ەرەكشە قۇندىلىققا يە بولعانىن كورسەتەدى. حاتشىلارىنىڭ ىشىن­دە جاكەڭنىڭ ەتجاقىنى، رۋلاس اعا­يىندارى بولعان جوق. ءبارى الىس­تان قوسىلاتىن الاشتىڭ بالالارى. جاكەڭدى تاپقان دا، تاڭداعان دا، قولتىقتاپ اكەلىپ، ءومىر ساحناسىنا شىعارعان دا سولار.

كومپوزيتور نۇرعيسا تىلەن­ديەۆ «مەن ساقال وسىرسەم، جامبىل تاتەمنەن اۋمايتىن ەدىم» دەپ ءوز بويىنان اقىنعا قاتىستى ۇقساس­تىقتار ىزدەگەندى جاقسى كور­گەن. 1971 جىلى قازمۋ-دە جام­بىل­­دىڭ 125 جىلدىق مەرەي­تو­يىنا ارنالعان ادەبي كەش وتە­دى. كەشەگى جاكەڭنىڭ حاتشىلا­رى بىرىنەن سوڭ ءبىرى اقىنعا دەگەن ءوز جاقىندىقتارىن ايتىپ، زال­عا قول سوقتىرادى. سول كەزدە اقيىق اقىن مۇقاعالي دا مىنبەگە شى­عىپ «جامبىلدىڭ ناعىز بالاسى مەنمىن!» دەپ ماقتانىشىن پاش ەتكەن ەكەن. مىنە، وسىنداي سوزدەردى قازاقتىڭ ءار بالا­سى ايتسا، ول – ۇلى دالانىڭ پەرزەنت­تەرىنە سونشالىق جاراساتىن ەدى! ويتكەنى جامبىل بيىگى الاسارمايدى.

 

باتىق ماجيت ۇلى،

حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى

سوڭعى جاڭالىقتار

ءسوزدىڭ جەتى بوياۋى

تانىم • كەشە

ورازانىڭ ءار ءساتى ساۋاپ

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار