شەگىنىس جاساپ, 1936 جىلعا ورالايىق. ءساۋىر ايىندا رەسپۋبليكا كومپارتياسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ل.ميرزويان وكىمەتكە, وراز يساەۆقا پاريجدەن تەلەفون سوعادى. «قازاقتى اقىن حالىق دەۋشى ەدىك قوي. سونىمىز راس بولسا, ونكۇندىككە اقىن اپارايىق» دەيدى. بۇل ارينە, قۋانىشتى حابار. بىراق سالماعى ءزىل-باتپان اۋىر ەدى.
ويتكەنى ماسكەۋدىڭ تورىندە ستالين وتىر. قاتەلەسكەندى كەشپەيدى. سوندىقتان جاڭىلمايتىن جاق, سۇرىنبەيتىن تۇياق كەرەك. ونداي اقسۇڭقار ارامىزدا بار ما؟!
وسى ۇنسىزدىكتى وراز جاندوسوۆ بۇزادى. «ماسكەۋگە جامبىلدى اپارايىق» دەدى نىق سەنىممەن. ول مۇنداي ۇسىنىستى جامبىلعا تۋىس بولعاندىقتان ەمەس, اقىننىڭ دارىنىنا كوزى تولىق جەتكەندىكتەن ايتتى.
باتىل پىكىر باستىقتارعا ۇناعانىمەن, شەشىمدى تۇبەگەيلى بەكىتۋ ءۇشىن كوپ نارسە قاجەت. ەڭ الدىمەن تەمىربەك جۇرگەنوۆ باستاعان كوميسسيا قۇرىلدى. القالى توپ اقىننىڭ مۇمكىندىگىن جان-جاقتى زەرتتەدى. سەبەبى توقساننان اسقان ادامعا يەك ارتۋ – وتپەن ويناعانمەن بىردەي. سوندىقتان ولار بۇل ءىستى مەملەكەتتىك شاراعا جاتقىزدى. ساراپشىلار قاتارىندا – تەمىربەك جۇرگەنوۆپەن بىرگە مۇحتار اۋەزوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ بولعانى كوپ جايدى اڭعارتسا كەرەك. ون ويلانىپ, ءجۇز تولعانعان كوميسسيا اقىرىندا جامبىلدىڭ اقىندىق قۋاتىن ءبىراۋىزدان ماقۇلدادى. ەل ءۇمىتىن اقتاي الاتىن ايتۋلى تۇلعا دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى.
«جۇرەگى توزعان ادامنىڭ داۋىسى دىرىلدەپ, جارىقشاقتانىپ شىعادى عوي. جاكەڭ ونداي ەمەس. قاتتىراق ايتقىسى كەلگەندە, ساڭقىلداپ سويلەي الادى», دەيدى ءابدىلدا تاجىباەۆ. «بۇل – ءجۇز جىلدا ءبىر-اق كورىنەتىن قۇبىلىس», دەدى مۇحتار اۋەزوۆ. «ەپوستاعى وبرازداردى ءساتتى پايدالانادى. بۇرىنعى ۇلى اقىندار وسىلاي سويلەگەن», دەدى ءسابيت مۇقانوۆ. سونىمەن, جاكەڭ مەملەكەتتىڭ قالاۋىمەن ماسكەۋ جولىنا دايىندالادى.
اتامەكەنىنەن ۇزاپ شىقپاعان اقىنعا بۇل – كەرەمەت سىي جانە ۇلكەن وقيعا. ونداي كەزدە «كورمەگەنگە كوسەۋ تاڭ» بولاتىنداردىڭ بۋى بۇرقىراپ, باسى اينالادى. ال جاكەڭ ءوزىنىڭ قازاقى جانە قاريالىق قالىبىنان تانبادى. «قارسى ۇستەلگە جەتە بەرىپ جامبىلعا باس يزەگەن ستالينگە باس يزەدى دە قويدى» ء(ا.تاجىباەۆ). ونى ايتاسىز, «سىزگە وردەن بەرەردە ميحايل يۆانوۆيچ كالينينگە ەل اتىنان راحمەت ايتىڭىز» دەگەن تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ كەزىندە «كالينيندى» ۇمىتىپ قالادى. سوندا اقىن كرەملدىڭ سالتانات زالىندا تەمىربەككە قاراپ, وعان ولەڭمەن سۇراق قويىپ: «مىنا تەكە ساقالدىڭ اتى كىم ەدى؟» دەگەن ەكەن. بۇل – كەۋدەسىن تىك ۇستاعان جۇرەكتىلىك ەمەي نەمەنە؟!
ءالى ەسىمدە, 1974 جىلى قازمۋ-دە جامبىلدىڭ حاتشىلارىمەن كەزدەستىك. ولاردىڭ ىشىندە قاسىم توعىزاقوۆ تا بولدى. قاسىم اعا ءۇزىلىس كەزىندە ءبىر اڭگىمەنى ايتىپ ءبىزدى كۇلدىرگەنى بار.
– ونكۇندىكتىڭ قورىتىندى كونتسەرتىنە ستالين باستاعان ساياسي بيۋرو مۇشەلەرى تۇگەلدەي كەلدى. جاكەڭ سوندا كوسەمگە انىقتاپ قاراماقشى بولادى. بىراق ليۋسترانىڭ جارىعى جانارىنا شاعىلىپ, كەدەرگى جاساي بەرگەنى. اقىن كومەككە ءبىزدى شاقىردى.
– انالاردىڭ قايسىسى ستالين؟! – دەدى ساڭق ەتىپ. ولاي سويلەۋگە, كوسەمدى ساۋساقپەن كورسەتۋگە ءدات شىدامايتىن كەز. وتىرعان ورنىمىزدا سەلك ەتە تۇستىك. جالتاقتاعان ءتۇرىمىزدى كورىپ جاكەڭ جاعدايدى ءتۇسىندى. ەندى اقىرىنداپ سۇراي باستادى.
– ءبىرىنشى وتىرعان با؟ – دەدى. باسىمدى شايقادىم. ول – وردجونيكيدزە بولاتىن.
– ودان كەيىنگى سارى شاشتى ما؟ – دەدى مولوتوۆتى كورسەتىپ. «ول ەمەس» دەگەندى كوزىممەن ءبىلدىردىم.
– ءۇشىنشى وتىرعان قارا مۇرتتى ما؟ – دەدى. ەپتەپ قانا باسىمدى يزەدىم. اقىن ولارعا سىعىرايىپ ۇزاق قارادى. سودان كەيىن بارىپ:
– پاح! اقىلعا بىتكەن ماڭداي ەكەن قىزىڭدى... – دەپ ساڭق ەتە تۇسكەنى. «قۇرىدىق!» دەدىك ەس-تۇستەن ايىرىلعانداي. قۇداي ساقتاعاندا, الگى داۋىستى كوسەمنىڭ كۇزەتشىلەرىنىڭ ەستىمەي قالعانى. ءسويتىپ جاكەڭ «كۇن كوسەمدى» ونىڭ كوزىن باقىرايتىپ قويىپ ءبىر بوقتاپ العانى بار, – دەپ اڭگىمەسىن اياقتادى. ىشەك-سىلەمىز قاتتى.
«ايتەۋىر ءبىر جەرىنەن كىنا تاباتىندار» جامبىلدى كەڭەس وكىمەتىن جىرلادى دەگەن سىلتاۋمەن جازعىرعاندى جاقسى كورەدى. ال جاكەڭنىڭ سول كەڭەس وكىمەتىن ۇناتپاعانىن كوپشىلىك بىلەر مە ەكەن؟! بىردە ءوزى جاقسى كورەتىن ءىنىسى وراز جاندوسوۆ اقىنعا جولىعىپ «تاتە, ءبارىن جىرلادىڭىز, مەنى دە ولەڭگە قوسىڭىزشى» دەيدى ەركەلەگەن سىڭايمەن. سوندا اقىن قارا دومبىراسىن قاعىپ-قاعىپ جىبەرىپ:
ورازىم, ورگە قاراي
دومالادىڭ,
بايلاردى كامپەسكەلەپ
قۋالادىڭ.
بايلاردى كامپەسكەلەپ
قۋامىن دەپ,
كەدەيدىڭ جەپ قالماعىن
قۇمالاعىن,
– دەگەن ەكەن.
سولاي بولا تۇرا كەڭەس وكىمەتىن جىرلادى. نەگە لەنيندى, ءستاليندى ولەڭگە قوستى ەكەن دەپ ويلايسىز. وسى وقيعالاردىڭ مانىسىنە سول كەزدىڭ دەڭگەيىمەن تالداۋ جاساپ, سول كەزدىڭ كوزىمەن قاراساڭىز ءبارىن دە تۇسىنەسىز. بۇل ءىس – اقىنعا جۇكتەگەن رەسپۋبليكانىڭ تاپسىرماسى. جەكە ءوزىنىڭ ويلاپ شىعارعان يدەيالارى ەمەس, ەلدىڭ اتىنان ايتىلعان جولداۋ. ول كىسىگە حالىق وكىمەتىنىڭ بيلەۋشىلەرى سولاي دەپ ۇقتىردى, اقىن سولاي دەپ ۇقتى. بار بولعانى وسى.
جامبىلعا تاپسىرىس بەرگەندەر – جاي ادامدار ەمەس, ۇلكەن مەملەكەت قايراتكەرلەرى. ولاردىڭ ءبارىن قورقاقتار مەن جاعىمپازدارعا جاتقىزا المايسىز. الگى كىسىلەردىڭ كوبى ەل قامىن جەگەن ەرلەر. 37-دەگى جالانىڭ قۇرباندارى – «حالىق جاۋلارى». ولار ۇلتىن ءسۇيدى, قازاققا اق جول تىلەدى, سول ءۇشىن ءبارى اتىلدى.
جامبىلعا ءستاليندى جىرلاتتىڭ دەپ ەندى ول مارقۇمداردى كىم كىنالايدى؟! ەشكىم كىنالامايدى! ەگەر سولاي بولسا ولارعا سەنگەن, ايتقانىن ولەڭمەن ورىنداعان اقىنعا نەگە باسقاشا قاراۋىمىز كەرەك؟! ءوز ورتاسىنان ءبولىپ الىپ, جالعىز ءوزىن جازعىرۋعا حاقىمىز بار ما؟! حاقىمىز جوق! دۇنيەدەگى ەڭ وڭاي نارسە – ولگەننەن ءوش الۋ. كەيبىر اعايىندار «مىقتىلىعىن» سولاي كورسەتكەندى قالايدى. ماسەلەن ستالين قايتىس بولعان سوڭ ن.س.حرۋششەۆ تە «باتىر» اتانعان.
ەندى مىنانى ەسكەرۋىمىز كەرەك, جامبىلدى گومەرگە تەڭەگەن قازاقتار ەمەس, باسقا ۇلتتىڭ وكىلدەرى. 1937 جىلى گرۋزيادا وتكەن شوتا رۋستاۆەليدىڭ 750 جىلدىق مەرەيتويىندا بۇكىلوداق جۇرتى اقىننىڭ ارىنى مەن دارىنىنا باستارىن ءيىپ «حح عاسىردىڭ گومەرى» دەدى ءبىراۋىزدان. بۇل ءسوزدى ولار جۇرەك قالاۋىمەن ايتتى. «پرەزيديۋم مۇشەلەرى كەيىن سەرپىلىپ كەتتى دە, جامبىل تەك اقىنعا ءتان ۇلىلىقپەن ۇستەل باسىندا قالدى», دەيدى نيكولاي تيحونوۆ.
مىنانداي وقيعالار دا بولعان. 1940 جىلى لەونيد سوبولەۆ الماتىعا كەلەدى. ول ءبىر اپتا عانا بۇرىن وسىندا بولعان ەكەن. شۇعىل تۇردە ماسكەۋدەن قايىرا سوعىپتى. ەشكىمگە ەسكەرتپەگەن, ەشكىمگە جەدەلحات سالماعان, ءجۇرىسى سۋىت. دەرەۋ مۇحتار مەن ءسابيتتى قاسىنا ەرتىپ الىپ ۇزىناعاشقا تارتادى. وندا جامبىلمەن اڭگىمەلەسەدى. اقىننىڭ ۇيىندە ءبىر اپتاداي قوناق بولادى. ەكەۋىنە مۇحتار اۋەزوۆ تىلماشتىق جاسايدى.
ل.سوبولەۆ بۇل ءىسساپاردىڭ قۇپياسىن كەتەرىندە عانا اشادى. سويتسە قازاقستاننان ستالينگە ارىز ءتۇسىپتى. ونى جازعاندار «جامبىل دەگەن اقىن دۇنيەدە جوق. ول – وتىرىكشىلەردىڭ جاندارىنان شىعارىپ جۇرگەندەرى. بۇدان بىلاي جامبىلعا سەنبەڭىز» دەگەن ەكەن. ستالين مۇنى تەكسەرۋدى الەكساندر فادەەۆكە جۇكتەيدى. كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ باستىعى ا.فادەەۆ سوبولەۆكە تاپسىرادى. «بارىپ كەل, كورىپ كەل, ءبىلىپ كەل» دەيدى. ناتيجەسىندە, ل.سوبولەۆ جامبىلعا كۇمان كەلتىرمەك تۇرماق, ونىڭ ورىس بالاسىنا اينالادى. اقىندىق قۇدىرەتتىڭ نە ەكەنىن كوزىمەن كورىپ, قۇلاعىمەن ەستيدى.
ء«بىز لەونيد سەرگەەۆيچپەن قۇشاقتاسىپ, ءسۇيىسىپ قوشتاستىق. بىراق «ماسكەۋگە قانداي پىكىرمەن باراسىڭ؟» دەپ سۇراعان جوقپىز. سۇراۋدىڭ قاجەتى دە جوق بولاتىن» دەيدى ءابدىلدا تاجىباەۆ ول تۋرالى جازعان ەستەلىگىندە.
سونىمەن, جامبىلدى قازاق بيلىگى ءبىر, ماسكەۋ بيلىگى مۇقيات تەكسەرەدى. سونداي ساراپتامادان كەيىن اقىنعا شەك كەلتىرۋگە كىمنىڭ ءداتى شىدايدى؟! قىرقىنشى جىلعى ايتىلعان وسەكتى بۇگىن ۇيالماي قايتا بىقسىتساق, ءبىزدىڭ كىم بولعانىمىز؟! ەندى جامبىلدىڭ حاتشىلارىنا كەلەيىك. ولار – تايىر جاروكوۆ, قالقامان ابدىقادىروۆ, عالي ورمانوۆ, قاسىم توعىزاقوۆ, قاپان ساتىبالدين. مەملەكەت بۇل كىسىلەردى قىزمەتكەر ساناتىنا جاتقىزدى. جالاقى تولەدى. سالىستىرىپ ايتساق, حاتشىلارعا بۇگىنگى دەپۋتاتتاردىڭ كومەكشىسىندەي مارتەبە بەردى. بۇل – جامبىل ولەڭدەرىنىڭ ەرەكشە قۇندىلىققا يە بولعانىن كورسەتەدى. حاتشىلارىنىڭ ىشىندە جاكەڭنىڭ ەتجاقىنى, رۋلاس اعايىندارى بولعان جوق. ءبارى الىستان قوسىلاتىن الاشتىڭ بالالارى. جاكەڭدى تاپقان دا, تاڭداعان دا, قولتىقتاپ اكەلىپ, ءومىر ساحناسىنا شىعارعان دا سولار.
كومپوزيتور نۇرعيسا تىلەنديەۆ «مەن ساقال وسىرسەم, جامبىل تاتەمنەن اۋمايتىن ەدىم» دەپ ءوز بويىنان اقىنعا قاتىستى ۇقساستىقتار ىزدەگەندى جاقسى كورگەن. 1971 جىلى قازمۋ-دە جامبىلدىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان ادەبي كەش وتەدى. كەشەگى جاكەڭنىڭ حاتشىلارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى اقىنعا دەگەن ءوز جاقىندىقتارىن ايتىپ, زالعا قول سوقتىرادى. سول كەزدە اقيىق اقىن مۇقاعالي دا مىنبەگە شىعىپ «جامبىلدىڭ ناعىز بالاسى مەنمىن!» دەپ ماقتانىشىن پاش ەتكەن ەكەن. مىنە, وسىنداي سوزدەردى قازاقتىڭ ءار بالاسى ايتسا, ول – ۇلى دالانىڭ پەرزەنتتەرىنە سونشالىق جاراساتىن ەدى! ويتكەنى جامبىل بيىگى الاسارمايدى.
باتىق ماجيت ۇلى,
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
