قوعام • 26 اقپان، 2021

تۇرعىن ۇيلەردى باسقارۋ تىعىرىققا نەگە تىرەلدى؟

55 رەت كورسەتىلدى

پيك جۇمىسىنا تۇرعىنداردىڭ كوڭىلى تولعان ەمەس. شاعىم كوپ. اشىقتىق از. سوندىقتان مەملەكەت سورى قالىڭ وسى ءبىر سالاعا رەفورما جۇرگىزۋدى ءجون كوردى. ارنايى زاڭ قابىلداندى. ەرەجەلەر بەكىتىلدى. ءبىراز شارۋا دا تىندىرىلعانداي. «پيك-ءتىڭ قۇرىعىنان قۇتىلامىز» دەپ بۇقارا دا قۋاندى. بىراق...

بىراق بورىكتى اسپانعا اتۋعا ءالى ەرتە ەكەن. ويتكەنى قابىلدانعان زاڭدا كەمشى­لىك كوپ. جەتىلدىرەتىن تۇستارى ءبىر جىل وتكەن سوڭ بىلىنە باستادى. سالدارىنان تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىنداعى جاڭا رەفورما جەر باۋىرلاپ قالدى. ال بۇل پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ نازارىنداعى باستاما ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ابزال.

ءجا، ءبارىن باسىنان باستايىقشى. 2020 جىلى «كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تو­لىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەندى. بۇل زاڭ پرەزيدەنتتىڭ «جاڭا جاع­دايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى جولداۋىنداعى م ۇلىك يەلەرى بىر­لەس­تىگى ينستيتۋتىن ەنگىزۋ رەفورماسىمەن ۇن­دەسىپ جاتىر. رەفورما ء«بىر ءۇي، ءبىر بىر­لەستىك، ءبىر ەسەپشوت» قاعيداتىنا نەگىز­دەلگەن.

زاڭعا سايكەس، كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەردى باسقارۋ فورماسى وزگەرۋى كە­رەك-ءتىن. ياعني پيك-تەردى – پاتەر يە­لەرى كووپەراتيۆىن ميب-تەر – مۇ­لىك يەلەرى بىرلەستىگى نەمەسە جاي عانا سەرىك­­تەستىك الماستىرۋى قاجەت. يندۋس­تريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مي­نيستر­لىگى قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى كومي­تەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەركەبۇلان داۋىلباەۆتىڭ مالىمەتىنشە، 2021 جىلدىڭ 22 اقپانىنداعى جاعداي بويىنشا رەس­پۋبليكادا تۇرعىن ءۇيدى باسقارۋدىڭ 1 735 جاڭا نىسانى قۇرىلعان. ولاردىڭ باسىم بولىگى نۇر-سۇلتان مەن الماتى شاھارلارىندا تىركەلىپتى.

مينيسترلىكتىڭ ەسەبىنشە، باسقارۋدىڭ جاڭا نىسانىن، ياعني م ۇلىك يەلەرى بىرلەس­تىگىن نەمەسە جاي عانا سەرىكتەستىك قۇرۋ كورسەتكىشى بۇدان دا جوعارى بولۋى كەرەك ەدى. الايدا كارانتيندىك شەكتەۋلەر بۇل شا­رۋاعا دا تۇزەتۋ ەنگىزبەي قويعان جوق. ويت­كەنى ميب-تى/سەرىكتەستىكتى قۇرۋ ءۇشىن كوپ پاتەرلى تۇرعىن ءۇيدىڭ تۇرعىندارى جي­نالىسقا تەگىس قاتىسۋى شارت. ال پاندەميا جاعدايىندا ادامداردىڭ توپتالىپ جينالۋىنا رۇقسات جوق. سوندىقتان شەكتەۋلەر ازايعان سايىن م ۇلىك يەلەرى بىرلەستىگىنىڭ/سەرىكتەستىكتىڭ سانى دا ارتادى دەگەن سەنىم بار.

– جالپى، تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى سالاسىنداعى وزگەرىستەرگە ەل ازاماتتارىنان كوپ پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردى باسقارۋ سالاسىنا قاتىستى تۇسكەن شاعىمدار تۇرتكى بولدى. زاڭدى جۇزەگە اسىرۋعا قا­جەتتى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر ازىر­­لەندى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار­دا ءاربىر كوپ پاتەرلى تۇرعىن ءۇي بو­يىن­شا جول كارتاسى جاسالدى. جۇمىس مينيستر­لىك­تىڭ تۇراقتى باقىلاۋىندا، – دەيدى ە.داۋىلباەۆ.

راس، پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆى شە­شىم قابىلداۋدا، جينالعان قارا­جات­تى جۇمساۋدا تۇرعىندارمەن اقىل­داس­پايتىنى ءاۋ باستان بەلگىلى. قىز­مەتىندە اشىقتىق بولماعان سوڭ، ارىز-شاعىمنىڭ قارشا بورايتىنى دا زاڭدىلىق. سول سەبەپتى قاراپايىم ادامدار «پيك جۇمىسى وزگەرەدى» دەگەندە شىن قۋاندى. دەگەنمەن پيك-تەردىڭ قىزمەتىنە 2022 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن رۇقسات بەرىلگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ال ودان كەيىن باسقارۋدىڭ بۇل نىسانى كەلمەسكە كەتەدى.

– ءتيىستى مەرزىم اياقتالعان سوڭ، باس­قارۋ­دىڭ ەسكى نىسانى زاڭنامادا بەلگى­لەنگەن تارتىپپەن ءبىرجولا جويىلادى. م ۇلىك يەلەرى بىرلەستىگىن نەمەسە جاي عانا سەرىكتەستىكتى قۇرۋ زاڭدا، نور­ما­تيۆ­تىك-قۇقىقتىق قۇجاتتاردا قاراستى­رىلعان تارتىپپەن جۇزەگە اسىرىلادى. باسقارۋدىڭ جاڭا نىسانىنا ءوتۋ ەشقان­داي قيىندىق تۋدىرمايدى. بۇگىندە ميب قۇ­رىپ، جينالعان قارجىنى ساپالى ءارى ماقساتتى تۇردە پايدالانىپ جاتقان كوپ ­قاباتتى تۇرعىن ۇيلەر جەتەرلىك.

مۇنىڭ ارتىقشىلىعى دا كوپ. بىرىن­شىدەن، م ۇلىك يەلەرى بىرلەستىگىنە نەمەسە سەرىك­تەستىككە سول تۇرعىن ءۇيدىڭ ادامدارى عانا مۇشە بولىپ، باسقارا الادى. ەكىن­شىدەن، ورتاق م ۇلىككە اعىمداعى ەسەپ­شوت پەن كۇردەلى جوندەۋگە ارنالعان جيناق شوتى اشىلادى. شوتتاعى اقشا «قوزعالىسىن» توراعا مەن ءۇي كەڭەسىنىڭ مۇ­شەلەرى باقىلاپ وتىرادى. سونداي-اق شوتتا كۇردەلى جوندەۋگە قاجەتتى قا­را­جاتتىڭ 50 پايىزى جينالعان جاع­دايدا، ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەن تو­مەن پايىزدىق مولشەرلەمەمەن قا­رىز الۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان. ۇشىن­­­شىدەن، سەرۆيستىك سۋبەكتىلەردىڭ قىز­­مەتى اي سايىن ورىندالعان جۇمىس اك­تىسى نەگىزىندە قابىلدانادى جانە سول بويىنشا اقى تولەنەدى. تورتىنشىدەن، مۇ­لىك يەلەرى بىر­لەستىگىنىڭ/سەرىكتەستىكتىڭ تو­راعاسى اي سايىن تۇرعىندار الدىندا اتقا­رىلعان جۇ­مىستار تۋرالى ەسەپ بە­رەدى، – دەدى قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋ­نالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى كومي­تەتى تورا­عاسىنىڭ ورىنباسارى.

شەنەۋنىكتەر تۇرعىن ءۇيدى باس­قا­رۋ­­­دىڭ جاڭا نىسانىنا كوشۋدە ەش­قان­­داي قيىندىق تۋىندامايدى دەپ سەن­دىرگەنىمەن، شەشىلمەگەن ماسەلە كوپ. نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ تۇرعىنى، بەلگىلى جۋرناليست اينۇر كوسكينانىڭ ايتۋىنشا، زاڭ جوباسى دۇرىس ازىرلەنبەگەن. 

– ءبىز تۇراتىن ءۇيدىڭ تۇرعىندارى م ۇلىك يەلەرى بىرلەستىگىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قا­بىلدادى. الايدا ءۇيدى باسقارعان بۇرىنعى كومپانيا نىسانعا قاتىستى تەحنيكالىق، قارجىلىق جانە باسقا دا قۇجاتتاردى بەرمەي وتىر. قولىمىزدا قابىلداۋ اكتى­سى بولماعاندىقتان، كوممۋنالدىق قىز­مەت­تەردى ۇسىناتىن كاسىپورىندارمەن كەلىسىمشارت جاساۋ مۇمكىن ەمەس. دەمەك، ءبىزدىڭ ءۇي 2021 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىنان باس­تاپ سۋسىز، جىلۋسىز، ەلەكتر جارىعىنسىز قالادى. نەلىكتەن مۇنداي جاعداي زاڭدا بىردەن قاراستىرىلماعان؟

مول پايداعا كەنەلىپ وتىرعان باسقارۋ­شى كومپانيانىڭ سالاداعى وزگەرىستەرگە قارسى بولارى اۋەلدەن بەلگىلى ەدى عوي. ويت­كەنى، ولارعا ەسكى جۇيە ءتيىمدى. بۇل نا­رىقتان وڭايلىقپەن كەتپەيتىنى دە سون­دىقتان. زاڭدا وسى جاعى جەتە ەسكەرىلۋى كەرەك ەدى. ءبىز بۇرىنعى باسقارۋشى كومپا­نياعا اقپان ايىنىڭ باسىندا م ۇلىك يەلەرى بىرلەستىگى قۇرىلاتىنىن حابار­لادىق. سودان بەرى قۇجاتتار ءبىز­دىڭ قولعا وتۋگە ءتيىس-ءتىن. بىراق شارۋا ءالى شەشىل­گەن جوق. جارايدى، سوتقا جۇگى­نەر­مىز. بىراق ءبىز سوتپەن الەك بولىپ جۇر­گەندە، ءۇي­دىڭ جاعدايى نە بولماق؟ جانە بۇل تەك ءبىزدىڭ باسىمىزداعى جاعداي ەمەس. زاڭ جوباسىنىڭ جەرىنە جەتكىزە ازىرلەن­بەگە­نىن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولادى، – دەيدى ا.كوسكينا.

«تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشى­لى­عىن جاڭعىرتۋ مەن دامىتۋدىڭ قازاق­ستاندىق ورتالىعى» اق وڭىرلىك دامۋ جانە ءادىسناما دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى مارعۇلان ابدىكارىموۆتىڭ ايتۋىنشا، ميب نەمەسە سەرىكتەستىك قۇرىلعاننان كەيىن ءۇش جۇمىس كۇنى ىشىندە جاڭا باس­قارۋ نىسانىنىڭ باسشىسى بۇرىنعى باس­قارۋشى كومپانيا مەن تۇرعىن ءۇي ينسپەكتسياسىنا حابارلاما جىبەرۋى كەرەك. ال مۇنداي حابارلامانى العان باس­­قارۋشى كومپانيا ۇيگە قاتىستى قۇ­جات­تاردىڭ ءبارىن جاڭادان قۇرىلعان ميب-كە/سەرىكتەستىككە بەرۋگە مىندەتتى. كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە كەلەر بولساق، ءاربىر پاتەر يەسى قىزمەت ۇسىنۋشىلارمەن تىكەلەي كەلىسىمشارتقا وتىرا الادى. بۇل جەردە باسشىلاردىڭ، باسقارۋ نىسانىنىڭ اۋىسۋى كوممۋنالدىق كاسىپورىندار كورسەتەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسى مەن سانىنا كەدەرگى كەلتىرمەيدى، دەپ سەندىردى ول.

م.ابدىكارىموۆ پيك-تەر مەن باسقارۋ­شى كومپانيالار تاراپىنان مۇنداي قار­سىلىقتىڭ بولاتىنىن بىلدىك دەيدى. سەبەبى جىلىكتىڭ مايلى باسىنان ەشكىم وڭاي­لىقپەن ايىرىلا قويماسى انىق.

– زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ بارىسىندا قۇجاتتاردى ۇسىنباي، اۋرەگە سالاتىن پيك توراعالارى مەن باسقارۋشى كوم­پانيالارعا قاتىستى اكىمشىلىك جازا قولدانۋ باستاماسى ۇسىنىلدى. بىراق جازانى ىزگىلەندىرۋ باعىتىنداعى جۇمىس­قا سايكەس، باستاما قولداۋ تاپپادى. وكى­نىش­كە قاراي، تاجىريبە كورسەتكەندەي، پيك-تەر مەن باسقارۋشى كومپانيالار ارا­سىنان ورىنسىز ارەكەتكە باراتىندار توبە كورسەتۋدە. ولاردى تەزگە سالماي، جۇمىس العا باسپايدى. سوندىقتان زاڭعا ءتيىستى تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ۇسىنىلۋدا. نورمالار قابىلدانسا، ءۇيدىڭ قۇجاتتارىن مۇلدەم بەرمەيتىن نەمەسە تولىق ۇسىنبايتىن جەكە تۇلعا­لارعا 50 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش، ال زاڭ­دى تۇلعالارعا 100 ايلىق ەسەپتىك كور­سەتكىش كولەمىندە ايىپپۇل سالىنادى. جاعداي بۇدان كەيىن دە وڭالماسا، جازا قاي­تالانادى. بۇل جولى ايىپپۇلدى ەكى ەسە كوبىرەك تولەيدى. الايدا مۇنىڭ ءبارى ءالى بەكىتىلمەگەن نورمالار، – دەپ ناقتىلادى م.ابدىكارىموۆ.

بىراق ايىپپۇلمەن جاعداي رەتتەلە قويسا جاقسى عوي. ويتكەنى تابىس­تى كۇرەپ تاباتىن باسقارۋشى كومپانيا­لار مەن پيك-تەر ءۇشىن 200-300 مىڭ تەڭگە كولەمىندەگى ايىپپۇلدى تولەۋ تۇك تە ەمەس. سوندىقتان ولار تۇرعىن ۇيلەر­دى باس­قارۋدىڭ ەسكى نورماسى ءبىرجولا جويىل­عانشا، ياعني 2022 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن نارىقتان كەتپەي، تابانداپ تۇرىپ الۋى ابدەن مۇمكىن.

ايتپاقشى، تۇرعىندار ءۇيدىڭ قۇجات­تارىن بەرمەي وتىرعان باسقارۋشى كومپانيالار مەن پيك-تەردى ازاماتتىق كودەكس­كە سايكەس سوتقا بەرە الادى. ول ءۇشىن ءتيىستى نورماتيۆتەر مەن ەرەجەلەر قاراستىرىلعان. الايدا سوت دەگەن ال­تىن ۋاقىتتى ء«ولتىرۋ» عوي. مۇنداي ىرىڭ-جىرىڭدى تۇرعىنداردىڭ قالاپ وتىرماعانى تاعى بەلگىلى. 

– بۇعان دەيىن قىزمەتى مۇلدەم باقى­لانباعان، رەتتەلمەگەن پيك-تەر مەن باسقارۋشى كومپانيالار پايداعا كەنەلىپ كەل­گەنى راس. ويتكەنى قازىر كوپ پاتەرلى تۇر­عىن ۇيلەر تابىستى ورىنعا اينالدى. الايدا مۇنى تۇرعىنداردىڭ ءبارى بىر­دەي بىلە بەرمەيدى. ەسكى جۇيەدەگى باس­قارۋ نىساندارى پاتەر يەلەرىنەن جينالاتىن تولەمنەن بولەك، تۇرعىن ۇيگە ىلىنەتىن جارنامادان، وعان ورناتىلاتىن قۇرىلعىلاردان، ءۇي-جايدى جالعا بەرۋدەن قىرۋار اقشا الادى. الايدا ونىڭ ەسەبى قاراپايىم تۇرعىندارعا ايتىلمايدى. سوندىقتان پيك-تەر مەن باسقارۋشى كومپانيالار قۇجاتتاردى بەرۋ پروتسەسىن بارىنشا سوزۋعا تىرىسادى. قورقىتۋ، بوپسالاۋ دا ورىن الماي قويمايدى، – دەيدى م.ابدىكارىموۆ.

توبەسى قىلتيعان تاعى ءبىر ماسەلە بار. ەندىگى جەردە ءبىر ۇيدە ەكى باسقارۋ نىسانى بولۋى مۇمكىن. «تۇرعىندار مۇنداي جاع­دايدا نە ىستەۋى كەرەك؟» دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى.

«تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشى­لى­عىن جاڭعىرتۋ مەن دامىتۋدىڭ قا­زاق­­ستاندىق ورتالىعى» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى نۇربەك سەرى­كوۆتىڭ سوزىنشە، قازىر ادىلەت مينيستر­لىگىمەن وسى باعىتتا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جات­قان كورىنەدى. ياعني ءبىرىن-ءبىرى قايتا­لايتىن باسقارۋ نىساندارىن بولدىرماس ءۇشىن ارنايى سەرۆيس جاسالماق. تيىسىنشە، ولاردى تىركەۋ ەرەجەسىنە تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ۇسىنىلعان. وندا ادى­لەت مينيسترلىگى ماماندارىنىڭ م ۇلىك يەلەرى بىرلەستىگىن قالاي تەكسەرۋ كەرەك­تىگىنە ەرەكشە باسىمدىق بەرىلمەك.

وكىنىشكە قاراي، قاراپايىم حالىق كۇردەلى سالا بولعاندىقتان شىعار، تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىنداعى جاڭاشىلدىقتار مەن وزگەرىستەرگە تىم تەرەڭدەپ بويلاي بەرمەيدى. سوندىقتان تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر دە ءجيى تۋىندايدى. بۇل جولى دا سول ستسەناري قايتالاندى. ءبىر جىل بۇرىن قابىلدانعان زاڭنىڭ ولقى تۇسىمەن بەتپە-بەت كەزىككەندە عانا حالىقتىڭ ءۇنى ەستىلە باستادى. دەسە دە، جاعدايدى رەتتەۋگە ءالى مۇمكىندىك بار. 

سوڭعى جاڭالىقتار

ءسوزدىڭ جەتى بوياۋى

تانىم • كەشە

ورازانىڭ ءار ءساتى ساۋاپ

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار