ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋ – قازاقستان دامۋىنىڭ باستى باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «2012 جىلى استانانىڭ تمد مەن تۇركى الەمىنىڭ مادەني استاناسى» بولۋى تۋرالى ايتىلعانى كوپشىلىكتىڭ ەسىندە. ارتىنشا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى بۇل يگىلىكتى باستامانى جالعاستىرىپ اكەتىپ, 25 اقپاندا اتاۋلى جىلدىڭ اشىلۋ سالتاناتى ءوتتى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋ – قازاقستان دامۋىنىڭ باستى باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «2012 جىلى استانانىڭ تمد مەن تۇركى الەمىنىڭ مادەني استاناسى» بولۋى تۋرالى ايتىلعانى كوپشىلىكتىڭ ەسىندە. ارتىنشا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى بۇل يگىلىكتى باستامانى جالعاستىرىپ اكەتىپ, 25 اقپاندا اتاۋلى جىلدىڭ اشىلۋ سالتاناتى ءوتتى. سول كەزدەگى مينيستر دارحان مىڭباي بۇل ورايدا 30-عا جۋىق ءىس-شارا وتەتىنىن مالىمدەگەن. 2012 جىلدىڭ سوڭىندا مادەني شارانى ابىرويمەن اياقتاعان استانا تۇركى مادەنيەتىنىڭ وسىناۋ اۋىسپالى كيەلى جادىگەرىن رەسمي تۇردە تۇركياداعى ەسكىشاھارعا تابىستاعان بولاتىن. ودان بەرى دە ءبىر جىلدىڭ ءجۇزى ءوتتى. بيىل بۇل قالا كوپتەگەن ءىس-شارالارعا مۇرىندىق بولدى. باعدارلاما اياسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى كۇنى مەرەكەسىن تويلاۋ دا قاراستىرىلىپتى. ساباقتى ينە ساتىمەن دەگەندەي, الىس ەلدەن شاقىرتۋ الىپ جولعا شىقتىق.
استانا ۋاقىتى بويىنشا كەشكى ساعات 19.30-دان وتە ءبىز مىنگەن ۇشاق تۇنگى اسپاننىڭ تۇڭعيىعىنا سۇڭگىپ بارا جاتتى. ىستامبۇلدان ءارى كولىكپەن دىتتەگەن جەرىمىزگە جەتكەندە جەرگىلىكتى ۋاقىت ءتۇن جارىمنان اۋىپ بارادى ەكەن. ۇزاق جولدان شارشاپ كەلگەن ءبىز قوناقۇيگە جايعاسا بەرە جاستىققا باس قويعانبىز. ەكى-ءۇش ساعاتتان كەيىن تاڭعى ازاننىڭ داۋسىنان وياندىق. مەشىتتەردەن بىرىنە-ءبىرى جالعاسا ايتىلعان اۋەزدى ءۇن قالانىڭ تىمىق اسپانىن ون-ون بەس مينۋتتاي تەربەپ تۇردى دا, اللانى ۇلىقتاپ, ادامزاتقا ۇيقىدان نامازدىڭ قايىرلى ەكەنىن جەتكىزىپ, باياۋلاپ بارىپ باسىلدى. بۇل قۇلشىلىققا شاقىرۋ عانا ەمەس, جاڭا كۇننىڭ, تىرشىلىكتىڭ باستالۋى ىسپەتتى ەدى.
مىنە, ءسويتىپ, وسى قالادا وتكىزگەن بىرنەشە كۇندە كورگەنىمىز بەن تۇيگەنىمىز تۋرالى اعايىنعا ايتۋدى ءجون كوردىك.
سونىمەن, ەسكىشاھار (تۇرىكشە ايتىلۋى ەسكيشەحير) تۇركيانىڭ سولتۇستىك باتىسىنداعى قالا. انكارادان باتىسقا قاراي 250, ىستامبۇلدان وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي 350 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. تۇرىك تىلىنەن اۋدارعاندا – «كونە قالا» دەگەن ماعىنا بەرەدى. شىندىعى سولاي, ءحىV عاسىردىڭ باسىندا جاس وسمان مەملەكەتىنىڭ استاناسى بولعان. سودان بەرگى جەتى عاسىرلىق تاريحىندا تىرشىلىگىن توقتاتپاي, ادامزات وركەنيەتىنەن قالىسپاي, دامۋ ىرعاعىنان جاڭىلماي ۇزدىكسىز وسۋمەن كەلە جاتقان جايى بار.
1921 جىلى كوكتەمدە قالانى گرەك باسقىنشىلارى قۇرساۋعا الىپ, تالقانداماق بولدى. سول تۇستا ول اسكەري قيمىلدار ورتالىعىنا اينالدى. قيان-كەسكى شايقاستا گرەكتەر جەڭىسكە جەتتى. بىراق تۇرىك اسكەرى جانقيارلىقپەن قورشاۋدى بۇزىپ شىعادى. 1921 جىلى 27 ماۋسىم مەن 10 شىلدە ارالىعىندا وتكەن شايقاسقا تۇرىكتەر تاراپىنان 95 750, گرەكتەر جاعىنان 110 مىڭ ادام قاتىسقان ەكەن. تۇرىك ارمياسى ۋاقىتشا جەڭىلىسكە ۇشىراسا دا ەڭسەلەرىن تۇسىرمەدى. اۋەلى مۇستافا يسمەت-پاشا, كەيىننەن مۇستافا فەۆزي-پاشا سەكىلدى گەنەرال باسقارعان تۇرىك اسكەرى جاۋدى تالقانداپ, تۋعان جەرلەرىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالدى. ءيا, قالانىڭ سان عاسىرلىق ومىرىندە وسى تاقىلەتتەس ەرلىكتەر از بولماعان.
قالانىڭ جالپى تاريحى ىقىلىمدا جاتىر. انادولىداعى قاراڭعىلىقتىڭ پەردەسىن تۇرگەن ويانۋ كەزەڭى ەسكىشاھار توپىراعىنان باستاۋ الادى. ادامزاتتىڭ رۋحاني ومىرىندە وزىندىك ءىز قالدىرعان سەيىت باتتال عازى, يۋنۋس ەمرە, قوجاناسىر ءتارىزدى تۇلعالاردىڭ ءومىرىن تۇرىك زەرتتەۋشىلەرى وسى قالامەن بايلانىستىرادى. ولاردىڭ تۇرىك دۇنيەسىندە, سونىڭ ىشىندە ەسكىشاھار تاريحىندا الار ورنى ەرەكشە.
تۇرىكتەر انادولىعا اتباسىن تىرەگەننەن كەيىن كوركەم ادەبيەتىندە كوپتەگەن ۇمىتىلماس كەيىپكەرلەر بەينەسى سومدالعان. سولاردىڭ ءبىرى سەيىت باتتال عازى ەدى. ول ءارى باتىر, ءارى دانىشپان جانە دە كورەگەن تۇلعا رەتىندە ەسىمى اڭىزعا اينالعان. ءومىر سۇرگەن ۋاقىتى سەگىزىنشى عاسىرعا جاتادى دەگەن پىكىر شىندىققا جاناسادى. ماسەلەن, يسلام ەنتسيكلوپەدياسىندا «ۆيزانتياعا قارسى جورىقتاردا داڭققا يە بولعان ارابتان شىققان اماۋيلەردىڭ قولباسشىسى» دەگەن تۇسىنىك بەرىلەدى. سونىمەن قاتار, يسپانياعا قارسى جورىقتارعا قاتىسقانى تۋرالى دا ايتىلادى. تەگى اراب بولعانىنا قاراماستان, تۇرىكتەر اراسىندا دا ءۇلكەن بەدەل مەن سۇيىسپەنشىلىككە يە بولىپتى. باتىردىڭ ءومىرى مەن كۇرەسكەرلىگى «باتتالنامە» شىعارماسىندا شىنايى جىرلانعان.
ەسكىشاھار قالاسىنىڭ تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى تۇلعالاردىڭ ءبىرى – يۋنۋس ەمرە. سەلجۇكتەردىڭ سوڭى, وسمان مەملەكەتىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە, ياعني ءحىىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن ءحىV عاسىردىڭ باسىندا ءومىر سۇرگەن تۇرىك اقىنى. ءدال وسى عاسىردا انادولىدا ءتۇرلى كوتەرىلىستەر مەن توڭكەرىستەر ءبىرىنىڭ سوڭىنان ءبىرى جالعاسىپ جاتتى. مىنە, وسىنداي كەزەڭدە ەسكىشاھاردان شىققان يۋنۋس ەمرەنىڭ ءۇنى بۇكىل انادولى جەرىنە تارالعان سەنىم مەن ءۇمىتتىڭ, بەيبىتشىلىك پەن باۋىرلاستىقتىڭ جارشىسى تارىزدەس ەدى. ءبىلىم-ءىلىم العان جەرى – كونيا قالاسى. اتاقتى ءماۋلانانىڭ (جالالاددين رۋمي) شاكىرتى. كەي دەرەكتەردە قىرىق جىل ءبىلىم العان دەلىنەدى, بۇل جاي سيمۆوليكالىق ۇعىم عانا, شىندىعىندا ونىڭ ىزدەنىسى بۇدان دا ۇزاق ۋاقىتتى قامتىسا كەرەك. ول انادولى جەرىن تۇگەلدەي جانە ءوزى «جوعارى ايماق» دەپ اتاعان ازەربايجان ەلىن دە ارالاپ شىعادى. وسىلايشا, ءيسى تۇركىگە يسلامنىڭ نەگىزىن, ونداعى جاراتىلىس تۋرالى تۇسىنىكتەردى تۋعان تىلىندە جەتكىزەدى, جىرلايدى. قالىڭ ەلدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا ۇلەس قوسادى. جۇرتتى باۋىرلاستىققا, بىرلىككە شاقىرادى. ماجبۇرلەۋگە ەمەس, ءومىردى جەڭىلدەتۋگە ۇندەيدى. داۋ مەن ۇرىس-تالاستى ەمەس, بەيبىتشىلىكتى ءبىرىنشى ورىنعا شىعارادى. يۋنۋس ەمرەنىڭ ويىنشا, ءدىن كىتاپتارىنىڭ ماقساتى ءبىر – ادام مەن ادامدى تابىستىرۋ, جاقىنداستىرۋ جانە ءوزىن-ءوزى تانۋ.
«كەلىڭىز تانىس بولايىق,
ءىستى وڭاي قىلايىق,
سۇيەيىك, سۇيىكتى بولايىق
مىنا الەم ەشكىمگە قالماس», – دەيدى.
ەسكىشاھاردان شىققان ءۇشىنشى كەيىپكەر قوجاناسىر (تۇرىكشە ناسرەددين قوجا). بۇل ەلدە ونى ومىردە بولعان ادام رەتىندە سانايدى. سەلجۇكتەردىڭ قۇلاۋى كەزەڭىندە ءومىر سۇرگەن. 1208 جىلى سيۆريحيسساردىڭ حورتۋ (قازىر ناسرەددين قوجا دەپ اتالادى) اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. كونيادا مەدرەسەدە ءبىلىم العاننان كەيىن سيۆريحيسساردا قىزمەت اتقارعان, كەيىننەن اقشاھارعا كوشكەن. ءومىرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى وسى قالادا وتكەن. 1284 جىلى وسى جەردە قايتىس بولعان دەيدى. ول كەزدە سيۆريحيسسار ەسكىشاھاردىڭ اكىمشىلىك اۋماعىنا كىرگەن ەكەن. قوجاناسىر ەسىمىنىڭ ەسكىشاھار قالاسىمەن بايلانىستىرىلۋى دا وسى سەبەپتەن بولۋى كەرەك. تۇرىك قوجاناسىرىنىڭ بەينەسى قازاقتىكىنەن الىس ەمەس. ەكەۋى دە ەشقاشان رەنجىمەگەن, ءومىردىڭ قيىندىقتارىن ازىلمەن جەڭۋگە ۇندەيدى. قوجاناسىرىن سىيلايتىن ەل ەكەنى بايقالادى. وعان ەسكەرتكىش ورناتقان – ەسەگىنە تەرىس قاراپ وتىر. اپەندەلىك ءارى دانالىق. ەسەك اقىماقتىڭ بەينەسى بولسا, ونىڭ باعىتىمەن جۇرۋگە بولمايدى دەگەنگە مەڭزەيتىندەي...
ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ءۇش ادام قالانىڭ وتكەنىنە قاتىستى تاريحي تۇلعالار عانا ەمەس, ونەگەسى كەيىنگى جۇرتىنا دارىعان اۋليەلەر دەۋگە ابدەن بولادى. يۋنۋس ەمرەنىڭ ولەڭىندەگىدەي: «كەلىڭىز, تانىسىڭىز, ءبىز باۋىرلاس تۇركى جۇرتىمىز, تامىرىمىز ءبىر» دەگەن لەبىز وسى كۇنى ءار ادامنىڭ اۋزىندا. كۇتىپ العاننان, اتتاندىرىپ سالعانشا بىزگە ءمىنسىز قىزمەت كورسەتتى.
قالانى ارالاتۋعا الىپ شىققان تاكسيست جىگىت ءوزى تۋرالى ءبىرسىپىرا مالىمەت ايتتى. جەكە فيرماسى بار ەكەن. جولاۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋمەن اينالىسادى. «قازاقستاننان رەسمي قوناقتار كەلدى دەگەن سوڭ قىزمەتكەرلەرىمدى جىبەرمەي, ءوزىم شىقتىم. سىزدەرمەن تانىسقىم كەلدى جانە ءبىزدىڭ ەلدەن ريزا بولىپ اتتانساڭىزدار, مەنىڭ جۇرەگىم قۋانىشتا بولادى. مىنا كولىكتى فيرماعا بۇگىن تاڭەرتەڭ عانا ساتىپ الدىق, كەلگەن قوناقتاردى وسى كولىكپەن الىپ جۇرگەن دۇرىس دەپ ويلادىم. ىشىنە توڭازىتقىش جانە باسقا كەرەكتىلەردى ءالى ورناتىپ ۇلگەرمەدىك, سوندىقتان دا ايىپ ەتپەڭىزدەر», دەپ جاقسى نيەتىن ءبىلدىرىپ جاتىر.
حV عاسىردىڭ باسىنان باستاۋ الاتىن وسى ءبىر كونە قالانىڭ تاريحي-مادەني مۇرالارىنىڭ دا تامىرى تەرەڭدە. ارحەولوگيالىق مۋزەيلەر, قالانىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى ەجەلگى ورامدار, XVI عاسىردان جەتكەن كۇرشۇنلۇ-كامىي مەشىتى, سەلجۇكتەر داۋىرىنەن قالعان بەكىنىس بۇگىنگە دەيىن مۇرتى بۇزىلماي ساقتالىپتى. سونداي-اق, تۇركيانىڭ تاريحىنا قاتىستى ەڭ تانىمال 160 تۇلعانىڭ بالاۋىزدان جاسالعان مۇسىندەرىنىڭ مۇراجايى قازىرگى كۇننىڭ جەتىستىكتەرى ەكەندىگى راس. جادىگەرلىكتەر بوتەن قولدىڭ تەپەرىشىنە تۇسپەپتى. تۇرىكتەر ءوز تۋىندىلارىنا عانا ەمەس, وزگەنىكىنە دە تۋرا سولاي قارايدى. ءبىر عانا مىسال – ىستامبۇلداعى ايا سوفيا مۇراجايىنىڭ باستاپقى جوباسىن وزگەرتپەۋى, اسىرەسە, يسلامعا جات, حريستياندىق سيپاتتاعى كارتينالاردىڭ دا سول قالپىندا بۇگىنگى كۇنگە جەتۋى بۇل ەلدە جاۋىزدىق پيعىلدىڭ جوقتىعىن كورسەتەدى. تاريحتان ءوزىمىز بىلەتىن, باتىستان شىعىسقا اتتانعان باسقىنشىلارعا ءتان, وزگە جۇرتتىڭ تاريحي تامىرىن جۇلۋ, ياعني ج ۇلىنىن ءۇزۋ پيعىلى بۇل ەلدە مۇلدەم بايقالمايدى.
وزگە ەلدىڭ بودانىندا بولماعان سان عاسىرلىق ءبىرتۇتاس تاريح, مادەنيەت نەگىزگى قۇندىلىقتاردىڭ اينالاسىنا شوعىرلانعان ۇعىم-تۇسىنىك, ءبىرتۇتاس كوزقاراس. بۇل كەدەرگىسىز دامۋدىڭ ناقتى كەپىلى. تۇرىكتىڭ سان عاسىرلىق وتكەنى وسىلاي دەيدى. سالىستىرىپ, ءوز تاريحىڭا ۇڭىلەسىڭ, وتكەن كۇن وزگەرمەيدى. كەلەر تاڭنىڭ نۇرلانىپ اتۋى ءۇشىن ەندى نە ىستەۋگە بولادى. ەلباسىنىڭ «تۇراقتىلىق» دەيتىن مىندەتى وسىندايدا ويعا ورالادى. ەڭ ءبىرىنشى تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇراقتىلىعى, ەكىنشى كوزقاراستىڭ تۇراقتىلىعى, ءۇشىنشى بارشا دامۋدىڭ تۇراقتىلىعى. بۇل تۇراقتىلىق ءبىز ءۇشىن دە, بىزدەن كەيىنگى بولاشاق ءۇشىن دە اۋاداي قاجەت. انادولىدان تۋعان جەرگە قايتار جولدا تۋعان ويىمىز مىنە وسى ەدى.
بەكجان ابدۋالي ۇلى,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ مادەنيەت جانە رۋحاني دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى.
استانا – ىستامبۇل – ەسكىشاھار – استانا.
