كەڭەستىك قيعاش سوت جۇيەسى ەكونوميكاعا قاجەتسىز دەپ تانىلسا دا, الەۋمەتتىك رەفورمالاردىڭ ءسولىن قالدىرماعان زامان كەلمەسكە كەتسە دە, نەلىكتەن وسى كۇنگە دەيىن سوت جۇيەسىندەگى كەمشىلىكتەرگە قايتا-قايتا ورالا بەرەمىز؟ الدە, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى نارىق قاتىناسىنا بايلانىستى پىكىرتالاستاردا نارىقتىق ەكونوميكا تەك قانا قۇقىقتىق بولا الادى, ول بارىنە ورتاق ەرەجەلەر بويىنشا جۇرگىزىلۋى شارت جانە قۇقىقتىق مەملەكەت ءبىرىنشى كەزەكتە ەكونوميكا سالاسىندا قالىپتاسۋى كەرەك دەگەن ويلاردىڭ ەسكەرۋسىز قالعانى ما؟ ونى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز, تەك قۇقىق قانا ەرەجەسىز شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدەن ناقتى جانە وڭتايلاندىرىلعان ەكونوميكاعا جول اشادى. ەكونوميكا تۇزەلىپ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى وڭالعان جاعدايدا عانا قازاقستان تولىققاندى ادىلەتتى مەملەكەتكە اينالۋى مۇمكىن. بۇل ىرگەلى كوزقاراس ىسكە اسىپ, ورتا تاپتىڭ قاتارى وسكەن كەزدە قۇقىقتىق نيگيليزم بولماي, ەسكى جۇيەدەن ميراس بولعان قۇقىقتىق ينستيتۋتتاردىڭ سارقىنشاعى دا قالماس ەدى.
قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ وتكەننىڭ «مۇراسى» مەن تاۋەلسىزدىك جىلدارى جىبەرىلگەن «جاڭا» قاتەلىكتەردى ەڭسەرۋدى تالاپ ەتتى. سوتتار مەن سۋديالار جاڭا جاعدايدا جۇمىس ىستەۋگە دايىن بولماعاندىقتان, كادرلاردىڭ جاڭا بۋىنىن ءوسىرۋ كەرەك بولدى. ياعني ونى دەربەس جانە تاۋەلسىز مەملەكەتتىك ورگان دەڭگەيىنە كوتەرۋ ماسەلەسى قولعا الىندى. الايدا زاڭنامالىق جۇمىستاعى تۇراقسىزدىق پەن تەڭگەرىمسىزدىك زاڭدار مەن زاڭ اكتىلەرىنىڭ جۇيەسىزدىگىنە, سايكەسسىزدىگىنە اكەلىپ, ونىڭ بىرىزدىلىك سيپاتقا يە بولۋىنا كەدەرگى جاساپ, ۆەدومستۆالىق مۇددەلەردىڭ قايشىلىعىنا ۇرىندىردى. بۇعان سوت جۇيەسىندە كەزدەسەتىن سىبايلاس جەمقورلىقتى, پروتسەسسۋالدىق ەمەس بايلانىستاردى, كورپوراتيۆتى وقشاۋلانۋدى قوسار بولساق, وندا الدا تۇرعان مىندەتتەر مەن جۇمىستاردىڭ اۋقىمىن تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە بولادى.
ەلدە جۇرگىزىلگەن سوت رەفورماسى سوت جۇيەسىنىڭ مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ تاۋەلسىز تارماعى رەتىندەگى مارتەبەسىن كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتتى, ءار ازاماتتىڭ ادىلەت پەن سوت تاراپىنان قورعالۋىن قامتاماسىز ەتتى. دەگەنمەن سوت ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋگە جانە سۋديالاردىڭ دەربەستىگى مەن تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزۋ شارالارىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا قاراماستان, سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ جاقسارمادى, ولاردىڭ جۇمىسىنا قاتىستى شاعىمدار لەگى تولاستاي قويمادى. سوت جۇيەسىن ۇيىمداستىرۋ مەن ونىڭ قىزمەت ەتۋ تاجىريبەسى جانە قابىلدانعان ارنايى زاڭداردىڭ ورىندالۋ بارىسى كورسەتكەندەي, سوت ورگاندارىن اتقارۋشى بيلىكتىڭ ىقپالىنان تولىقتاي شىعارۋ قيىنعا سوعۋدا. ادىلەت ورگاندارى ولارعا قورعانشىلىق پەن باقىلاۋ جاسايتىن تەتىكتەر مەن ساڭىلاۋدى قولىنان جىبەرەر ەمەس. بۇل, وكىنىشكە قاراي بىرىنشىدەن, قازاقستاندا دەموكراتيالىق سوت ءداستۇرىنىڭ ءالى قالىپتاسا قويماعانىن, ەكىنشىدەن, سوتتاردىڭ كەڭەستىك داۋىردەن قالعان ايىپتاۋشىلىق تاسىلىنە بەيىمدىلىگىنەن ايىرىلعىسى كەلمەيتىنىن كورسەتەدى. ۇشىنشىدەن, بۇل تولىققاندى, بەدەلدى سوت بيلىگىنىڭ ءالى قۇرىلماعانىنىڭ دالەلى. تورتىنشىدەن, قوعامدا سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىنە شارتتى تۇردە قاراۋدىڭ ءبىر ۇشى ولاردىڭ اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرىمەن بەيرەسمي كەزدەسۋلەرىنىڭ جالعاسۋىنا كەلىپ تىرەلۋدە.
وسىنداي جاعدايلاردىڭ ورىن الۋىنا سۋديالاردىڭ زاڭدارداعى قاراما-قايشىلىقتار مەن ولقىلىقتاردى ءوز قالاۋلارىنشا ءتۇسىنىپ, ىڭعايلارىنا قاراي ەركىن پايدالانۋلارى دا ىقپال ەتۋدە. وعان كەيبىر سۋديالاردىڭ كاسىبي دايىندىعىنىڭ, قۇقىقتىق ساناسى مەن قۇقىقتىق مادەنيەتىنىڭ تايازدىعى ولاردىڭ زاڭدىق تۇرعىداعى قاتەلىكتەر جىبەرۋلەرى تۇگىل, جەمقورلىققا بارۋلارىنا تۇرتكى بولۋدا. بۇلار سوت جۇيەسىنە دەگەن سەنىمنىڭ السىرەۋىنە اكەلۋدە. ادامداردى سۋديالار اراسىندا كەزدەسەتىن جەمقورلىق, تامىر-تانىستىق, كورپوراتيۆتىك مۇددەلەر, جابىقتىق, كاسىبي دەڭگەيلەرىنىڭ تومەندىگى, ادىلەتسىزدىك, تاۋەلدىلىك, بوپسالاۋعا بەيىمدىلىك, ارىن ساتۋ, تاكاپپارلىق سياقتى جاعىمسىز قىلىقتار الاڭداتادى. ويتكەنى سوت ىستەرىن قاراۋدا نەمقۇرايلىلىققا, شىنايى ماتەريالداردى وتىرىكپەن الماستىرۋعا, پارا الۋ, بيۋروكراتيزم مەن ورەسكەل قاتەلىكتەرگە جول بەرىلۋدە. سوندىقتان سۋديالاردىڭ مورالدىق سيپاتى مەن مادەنيەتىنە نازار اۋدارۋ ارقىلى عانا سوت بيلىگىنىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە بولادى.
قورىتا ايتقاندا, رەفورمانى رەفورمالاۋدىڭ ورنىنا ادىلدىك پەن ادىلەتتىلىكتى ناقتى ىسپەن, وڭ ناتيجەلەر ارقىلى ءومىر شىندىعىنا اينالدىرعان كەزدە عانا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتى تۇزەلىپ, قوعامدا الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتىڭ ورنىعارى انىق.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
قوعام قايراتكەرى, ساياساتتانۋشى
