جىل تۇيىندەلەتىن ساتكە دە جەتتىك. نە نارسەگە قولىمىز جەتتى؟ «اتتەگەن-اي» دەيتىن تۇسىمىز قايسى؟ وسىلايشا, وي جىبەرسەڭىز ءبىر جىلدا اتقارىلعان ءىستىڭ ءبارى كينو لەنتاسىنداي بولىپ كوز الدىڭىزدان كولبەڭدەي بەرەدى. دەگەنمەن, سولاردىڭ ىشىندە ءوڭىر ءۇشىن ەڭ ەلەۋلىسى رەتىندە ءبىر ماسەلەگە توقتالامىز. بيىل قىزىلوردا وبلىسىندا كۇرىشتەن رەكوردتىق ءونىم جينالدى. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى مۇنشا كولەمدە استىق قامباعا قۇيىلماپتى. بۇل دا جاراتقاننىڭ بەرگەنى, ەلدىڭ, مەملەكەتتىڭ جىلدان جىلعا ءوسىپ-وركەندەپ كەلە جاتقانىنىڭ بەلگىسى. وسى رەتتە ايماقتا كۇرىش شارۋاشىلىعىمەن دەندەپ اينالىسىپ كەلە جاتقان ءبىر كومپانيا بار. ول – «ابزال جانە ك» تولىق سەرىكتەستىگى. بيىلعى رەكوردتىق كورسەتكىشكە اتالعان سەرىكتەستىكتىڭ قوسقان ۇلەسى دە از ەمەس. سوندىقتان ءبىز بۇگىن اتالعان كومپانيانىڭ باس ديرەكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى ابزال ەراليەۆپەن سۇحباتتاسۋدى ءجون سانادىق.
جىل تۇيىندەلەتىن ساتكە دە جەتتىك. نە نارسەگە قولىمىز جەتتى؟ «اتتەگەن-اي» دەيتىن تۇسىمىز قايسى؟ وسىلايشا, وي جىبەرسەڭىز ءبىر جىلدا اتقارىلعان ءىستىڭ ءبارى كينو لەنتاسىنداي بولىپ كوز الدىڭىزدان كولبەڭدەي بەرەدى. دەگەنمەن, سولاردىڭ ىشىندە ءوڭىر ءۇشىن ەڭ ەلەۋلىسى رەتىندە ءبىر ماسەلەگە توقتالامىز. بيىل قىزىلوردا وبلىسىندا كۇرىشتەن رەكوردتىق ءونىم جينالدى. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى مۇنشا كولەمدە استىق قامباعا قۇيىلماپتى. بۇل دا جاراتقاننىڭ بەرگەنى, ەلدىڭ, مەملەكەتتىڭ جىلدان جىلعا ءوسىپ-وركەندەپ كەلە جاتقانىنىڭ بەلگىسى. وسى رەتتە ايماقتا كۇرىش شارۋاشىلىعىمەن دەندەپ اينالىسىپ كەلە جاتقان ءبىر كومپانيا بار. ول – «ابزال جانە ك» تولىق سەرىكتەستىگى. بيىلعى رەكوردتىق كورسەتكىشكە اتالعان سەرىكتەستىكتىڭ قوسقان ۇلەسى دە از ەمەس. سوندىقتان ءبىز بۇگىن اتالعان كومپانيانىڭ باس ديرەكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى ابزال ەراليەۆپەن سۇحباتتاسۋدى ءجون سانادىق.
– بيىل وڭىردە رەكوردتىق ءونىم جينالدى. وسىنىڭ جاي-جاپسارى تۋرالى نە ايتا الاسىز؟
– بيىل قىزىلوردا وبلىسى ءۇشىن وتە تابىستى جىل بولدى. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, بيىل گەكتارىنان 48,9 تسەنتنەردەن ءونىم جينالىپ, رەكوردتىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزدىك. ال «بۇل كورسەتكىشتىڭ نەگىزى نەدە جاتىر؟» دەگەنگە كەلسەك, وندا الدىمەن باسشىلىقتىڭ دۇرىس كوزقاراسىنىڭ ارقاسىندا دەۋگە بولادى. جىلدىڭ باسىندا ايماققا قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى اكىم بولىپ تاعايىندالدى. ول كىسى وبلىستاعى العاشقى جۇمىستارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ءاربىر سالانى دامىتۋعا ارنالعان كلاستەرلەر قۇرۋدان باستادى. سونىڭ ارقاسىندا كۇرىش شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ارنالعان جوبا ومىرگە كەلدى. وسىلايشا, وسى سالاداعى ناقتى پروبلەمالار انىقتالىپ, ونى جويۋدىڭ جولدارى تەز ارادا قاراستىرىلدى. سۋبسيديانى كوتەرۋدە دە ۇلكەن قاجىرلىلىق تانىتتى. وسى سەكىلدى جاسالعان ناقتى جۇمىستار ناتيجەسىز بولمادى. ەگىن وراعىنىڭ سوڭىندا تولايىم تابىسقا جەتتىك. ەكىنشى جاعىنان, قازىرگى كەزدى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىمەن سالىستىرا المايسىز. ول زامان قيىن ەدى. تەحنيكا جەتىسپەيتىن, تۇقىمدىق از بولاتىن. قارجى ءتىپتى جوق ەدى دەسەك تە بولادى. مىنە, 22 جىلدا ەل ەڭسەسىن تىكتەدى. بۇگىندە كۇرىش شارۋاشىلىعىمەن دەندەپ اينالىساتىن ادامعا ءبىرشاما جاعداي جاسالدى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, كۇرىش تە بالا سياقتى. مىسالى, بالاعا ۇيدە دۇرىس ءتالىم-تاربيە بەرىپ, ءجوندى تاماقتاندىرىپ, مىنەز-قۇلقىن قاداعالاپ وتىرساڭىز, جاقسى ازامات رەتىندە قالىپتاسادى. سول سياقتى كۇرىشتىڭ دە ءوزى «جەيتىن» تاماقتارى بولادى. ايتالىق, ازوت كۇرىشكە كادىمگىدەي كۇش بەرەدى. فوسفور بولسا, ءداندى نىعايتادى. ادامنىڭ دا مىقتى بولۋى ءۇشىن سۇيەگى قاتايۋى كەرەك ەمەس پە؟ بۇل دا سونداي. ال كالتسي كۇرىشتىڭ يممۋنيتەتىن كوتەرەدى. سۋدى بەرۋدىڭ دە وزىندىك ءتاسىلى بار. قىسقاسى, بۇل دا ءبىر ۇلكەن عىلىم. بالا تاربيەسى سەكىلدى دەگەنىم دە سول. ماسەلەن, ءبىر مينەرالدىق تىڭايتقىشتى كوپ بەرىپ, ەكىنشىسىن ءتىپتى بەرمەي قويساڭ, كۇرىش ولەدى. بالانى دا دۇرىس تاماقتاندىرماي, ءجوندى قاراماي, بەتىمەن جىبەرسەڭىز نە بولادى؟ تاعدىرى قيىنداپ كەتەدى عوي. ال ونى ماپەلەپ وسىرسەڭىز, وندا ۇلكەن ازاماتتى ءوسىرىپ, قوعامعا پايدالى ادامدى تاربيەلەپ شىعاسىز. مىنە, سوندىقتان كۇرىشكە دە سونداي كوزقاراس كەرەك. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ءبىزدىڭ ديقاندار دا كۇرىش ءوسىرۋدىڭ قىر-سىرىن ابدەن مەڭگەرگەن. بيىلعى رەكوردتىق ءونىم سونىڭ ءبىر دالەلى.
– وسى رەتتە ءسىزدىڭ كومپانيا دا اتالعان كورسەتكىشكە ەداۋىر ۇلەس قوستى. ال «ابزال جانە ك» سەرىكتەستىگىنىڭ بۇگىنگى تەحنيكالىق-ماتەريالدىق بازاسى قانداي؟
– شامامىز جەتكەنشە جىل سايىن تەحنيكامىزدى جاڭارتىپ وتىرۋعا تىرىسىپ جاتامىز. سونىڭ وزىندە جەتكىزبەيدى. بيىل ءبىز «قازاگروقارجى» ارقىلى 210 ميلليون تەڭگەگە تەحنيكا الدىق. دەگەنمەن, ءونىمدى شاشپاي-توكپەي جيناپ الۋدا باستى فاكتور تەحنيكاعا كەلىپ تىرەلمەيدى. مىسالى, رەسەيدىڭ كراسنودار ايماعى ءبىز سەكىلدى كۇرىش شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. سول ەلدە وندىرىلەتىن كۇرىشتىڭ 85 پايىزىن كراسنودار ايماعى ەگەدى. سونداعى ءبىر ديقان 10 كۇندە كۇرىشتى سەۋىپ شىققان. سوسىن وراق كەزىندە 25 كۇننىڭ ىشىندە جيناپ العان. ناتيجەسىندە گەكتارىنان 97,7 تسەنتنەردەن ءونىم جيناعان. ويتكەنى, وعان ايماقتىڭ اۋا رايى بولىسىپ تۇر. ال بىزدە ونداي جوق. ماسەلەن, كراسنوداردا جازدا كۇن 30 گرادۋسقا دەيىن ىسيدى. قىزىلوردا وبلىسىندا 40 گرادۋستان جوعارى بولىپ تۇرادى. بۇل تۇرعىدا قاي ايماقتىڭ جۇمىس ونىمدىلىگى جاقسى بولادى؟ ارينە, بىزدىكى ەمەس. ەكىنشىدەن, ولاردىڭ توپىراعى وتە قۇنارلى. سەبەبى, ول كۋرورتتىق ايماق. ۇشىنشىدەن, ولاردىڭ جەرى تەپ-تەگىس. ينفراقۇرىلىم جاسالعان. بىزدە ءبىر جەر بيىك بولسا, ەكىنشى جاعى تومەن. ال وعان سۋ بىردەي بارمايدى. سوسىن ونىمدىلىك ماسەلەسىنە كەلگەندە, ولاردىڭ بىزدەن جوعارى تۇراتىنى انىق. وسىنداي فاكتورلار بار. دەگەنمەن, مۇنىڭ بارلىعى ۋاقىت وتە كەلە رەتتەلەتىن, جۇيەگە تۇسەتىن دۇنيەلەر. ءبىز ءالى ول كۇنگە دە جەتەمىز. سوندىقتان وسى العان باعىتىمىزدان اينىماي جۇمىس ىستەي بەرسەك, وندا الدا ءبىزدى ءالى تالاي جەتىستىكتەر كۇتىپ تۇر.
– قازاقستاندا وندىرىلگەن كۇرىش پەن ۆەتنامنان اكەلىنگەن كۇرىشتىڭ باعاسى بىردەي ەكەن. وسى رەتتە «سونشاما شىعىندانىپ ءوزىمىز كۇرىش ەككەنشە ونى نەگە سول ۆەتنامنان ساتىپ الىپ وتىرمايمىز؟» دەگەن پىكىر بار. ءسىز بۇعان نە دەيسىز؟
– ءبىز بۇل ماسەلەنى زەرتتەدىك. ۆەتنامدا كۇرىشتى ءۇش رەت ورىپ الادى ەكەن. قىس بولمايدى عوي. بىلايشا قاراعاننىڭ وزىندە, كۇرىش 120 كۇندە پىسەدى. ال ونى ۇشكە كوبەيتىپ جىبەرسەڭىز 360 كۇن بولادى. سوسىن ءبىر گەكتارعا ءبىر ادام قارايدى. ويتكەنى, وندا جۇمىس كۇشى ارزان جانە جەتكىلىكتى. ال ءبىز ونى كوتەرە المايمىز. ءبىز 4400 گەكتار جەرگە 360 ادامدى بەكىتىپ وتىرمىز. قۇدايعا شۇكىر, سونىڭ وزىندە ونىمدىلىگىمىز كەمىپ جاتقان جوق. دەگەنمەن, ءبىر گەكتارعا ءبىر ادام قاراعان جەردەن ءونىم كوپ شىعا ما, الدە وتىز گەكتارعا ءبىر ادام بەكىتىلگەن ەگىستىكتەن بە؟ ايىرماسىن مەن ايتپاسام دا ءبىلىپ وتىرسىز. سودان ۆەتنامنان كۇرىش جەتكىزۋ ماسەلەسىن سۇرادىق. ولار شىمكەنتكە دەيىن جەتكىزىپ بەرە الاتىندارىن ايتتى. ال ول كۇرىش ۆەتنامنان شىعىپ بۇكىل قىتايدى باسىپ ءوتىپ, شىمكەنتكە جەتەدى ەكەن. سوندا و جاقتان كەلەتىن كۇرىشتىڭ كيلوسىن 120-125 تەڭگەگە شىعاتىن كورىنەدى. ءبىزدىڭ باعامىز دا وسى شامالاس. وسىلاي سالىستىرعاندا, كوپ ادامنىڭ جاڭاعى ءسىز ايتقان پىكىردە بولاتىنى انىق. بىراق مۇنىڭ سىرتىندا باسقا ماسەلە بار ەكەندىگىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. 80-جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي توقىراۋ كەلگەنىن بىلەسىز. دۇكەندەردىڭ سورەلەرىندە تۇك قالمادى. قالتاڭدا اقشاڭ بولعانمەن, ەشتەڭە ساتىپ الا المايتىن جاعداي قالىپتاستى. سوندا كەڭەس وكىمەتىنىڭ باسشىلىعىنا اۆستراليادان ۇسىنىس تۇسەدى. «1 ميلليون قويدى سۋ تەگىن كۇيىندە الىپ كەتىڭدەر» دەگەن. بىراق كسرو باسشىلىعى وعان كەلىسپەيدى. نەگە؟ ويتكەنى, 1 ميلليون قويدى اكەلەمىن دەگەنشە, ونىڭ جولىنا كەتەتىن اقشا قويدىڭ قۇنىنان اسىپ كەتەدى. سول سەكىلدى, بۇگىن دە ۆەتنام بىزگە كۇرىشتىڭ كيلوسىن 70-80 تەڭگەدەن الىڭدار دەۋى مۇمكىن. دەسەك تە كەلەر جىلى باعاسىن 100 تەڭگەگە كوتەرمەيدى دەي المايسىز. ال ودان ارعى جىلى 200 تەڭگە قىلمايتىنىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. ءتىپتى, وزىمىزگە جەتپەي جاتىر دەپ ساتپاي قويسا قايتەسىز؟ سوندىقتان بۇلاي ويلاۋدىڭ ءوزى قاتە دەر ەدىك. مەملەكەت بولعاسىن ءبىز حالىقتى ءوزىمىز قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. بۇدان بولەك, كۇرىش ەگۋدى توقتاتساق, وندا بىردەن جەردىڭ سورى شىعىپ كەتەدى. ەكىنشىدەن, كۇرىشتىڭ سىرتىندا تالاي ادام باۋ-باقشا ەگۋمەن اينالىسىپ, كۇن كورىپ جاتىر. ولارعا دا قيىن تيەدى. ۇشىنشىدەن, كۇرىش شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ جاتقان كوپتەگەن ادامعا جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا تۋرا كەلەدى.
– ءسىز ءوزىڭىزدى مىقتى مەنەدجەر, ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە دالەلدەگەن ادامسىز. ونى وبلىس قانا ەمەس, رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعى بىلەدى. وسى قاسيەتتەرىڭىزدى ەسكەرىپ, مەملەكەتتىك قىزمەتكە شاقىرسا, باراسىز با؟
– مەنىڭ نەگىزگى ماماندىعىم قۇرىلىسشى عوي. دەگەنمەن, كۇرىش شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقانىما جيىرما جىلدان استى. وسى سالانىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن, كەدىر-بۇدىرىن, ءبارىن بىلەمىن دەپ ويلايمىن. ونىڭ ۇستىنە وسى كاسىپ ارقىلى ناعي ءىلياسوۆ جانە بەسارىق اۋىلدارىنا كومەك كورسەتىپ, قالالىق تيپتەگى ەلدى مەكەنگە اينالدىرامىز دەپ ارەكەت ەتىپ جاتىرمىز. ماسەلەگە وسىلاي قاراعاندا, مەن كاسىپكەرلىك سالاسىندا ءجۇرىپ ەلگە كوپ پايدا كەلتىرەتىن سياقتىمىن. ال مەملەكەتتىك قىزمەتكە دە ەپ كەرەك. وسى جاسقا كەلگەندە مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ يىرىمىنە ءتۇسۋ دە اسا وڭاي شارۋالاردىڭ قاتارىنان ەمەس سەكىلدى. وزىمە ارتىلعان جۇك پەن جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز دارەجەسىندە اتقارا الماي قالىپ, ابىرويسىز اتانعىم كەلمەيدى. ويتكەنى, ماعان بارىنەن بۇرىن ازاماتتىق ابىرويىم قىمبات.
اڭگىمەلەسكەن
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان».
قىزىلوردا وبلىسى.
