م.قۇل-قۇحاممەد «قازاق – وتكەن تاريحتا ەسەسى كوپ كەتكەن حالىق» دەپ دۇرىس ايتادى. ال سول كەتكەن ەسەپسىز ەسەمىزدى ەلىمىزدىڭ ارايلاپ اتقان تاۋەلسىزدىك تاڭى بىرتىندەپ قايتارىپ جاتقانىنا مىڭ شۇكىر, ءجۇز تاۋبە دەمەسە بولماس.
سونىڭ ىشىندە كەشەگى ەل ەركىندىگى, ۇلت ازاتتىعى, ۇرپاعى ءۇشىن جانىن سالعان باھادۇرلەرىمىز بەن الاش تۋىن كوتەرگەن اسىلدارىمىزدان باستاپ, نەمىس-فاشيستەرىنە قارسى سوعىستا قان مايداننىڭ بوزالا شاڭىن شىعارعان ەرجۇرەك باتىرلارىمىزدىڭ ارقايسىسى ۇلت ماقتانىشى, ۇرپاقتىڭ مىزعىماس قۇندىلىقتارى ەكەنى بارشاعا ايان.
وسى تۇستا جەتپىس جىل ەتەگىنەن قىزىل جەل ەسكەن كەزەڭنىڭ تايعاناق ساياساتىنا نۇكتە قويىلعانى دا اقيقات. تاباندى تىرلىكتەردىڭ ارقاسىندا قازاق حالقى قابانباي مەن ناۋرىزباي, بوگەنباي مەن ەسەت, احمەت پەن ءاليحان, تۇرار مەن مۇستافا, ساكەن مەن بەيىمبەت سىندى مىڭداعان تاۋ تۇلعالى ۇلت پەرزەنتتەرىنىڭ ەسىمدەرىن وتە جاقىن تاني باستادى.
تورتكۇل دۇنيەگە فاشيزم ءدانىن سەپپەكشى بولعان قانقۇيلى گيتلەردىڭ قاھارىنا قارسى شىققان, بىراق ەرلىكتەرى ەلەنبەي قالعان قانشاما ازاماتتارىمىز بار دەسەڭىزشى؟! ءبىر عانا جاۋجۇرەك باتىر, العىر تاكتيك, داڭقتى قولباسشى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ قايسار مىنەزى مەن ەرلىك جولى نە تۇرادى؟!
ابىروي بولعاندا قاراقۇرىم حالقى كوزىنىڭ تىرىسىندە-اق ەشكىمنەن تايسالماي «باتىر» دەپ اتاعان باۋىرجان مومىش ۇلىنا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى قازاق حالقىنىڭ اتىنان تاپجىلماي تالاپ ەتكەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ارقاسىندا الەمدىك كارتادان «سسسر» دەگەن مەملەكەتتىڭ جويىلۋ ساتتەرىندە «قىزىل كۇرەڭنىڭ» تىزگىنىن بوساتىپ, شىلبىرىن تاستاپ, ۇزەڭگىسىنەن اياعىن الۋعا دايىندالا باستاعان ميحايل گورباچەۆتىڭ جارلىعىمەن بەرىلدى.
ال قازاقستان دەربەس مەملەكەت اتانىپ, ءوزىنىڭ جوعارى ماراپاتتارىن بەلگىلەگەن شاعىندا ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى اتتارى اڭىزعا اينالعان, بىراق ەرلىكتەرى لايىقتى باعاسىن الا الماعان, ءفاشيزمنىڭ ورداسىنا اينالعان رەيحستاگقا ەڭ العاشقى تۋ تىككەن راحىمجان قوشقارباەۆ پەن داڭقتى پارتيزان قاسىم قايسەنوۆكە, ۇشقىشتار باقتىوراز بەيسەكباەۆ پەن حيۋاز دوسپانوۆاعا «حالىق قاھارمانى» اتاعىنىڭ بەرىلۋىنە ۇلت بولىپ قۋانعان ەدىك. وسىنداي يگى قادام جۇرتتىڭ جۇرەك سىزداۋىن تارقاتقانى شىندىق. ويتكەنى سۇراپىل سوعىستا جاۋ جۇرەك اتالارىمىز بەن ەر جۇرەك اپالارىمىز ەرلىكتىڭ جالاۋىن كوتەرىپ, جەڭىستىڭ تۋىن تىكتى. بۇل قاسيەتتى قازاق جەرىنەن شىققان جاۋجۇرەك باتىرلاردىڭ ەرلىككە تولى جەڭىستى جولى ەدى. سوندىقتان دا, تەڭدەسى جوق بۇل سوعىستىڭ باعاسى, ول سول باتىرلار اكەلگەن – ۇلى جەڭىسپەن ەرەكشەلەندى.
ال مۇحتار قۇل-مۇحاممەد ءوزىنىڭ تاريحي ماقالاسىندا « ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن 12 777 ادام كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الىپتى» دەگەن مالىمەتتى كەلتىرە وتىرىپ, ونىڭ ىشىندە 104 قازاقتىڭ سول زاماننىڭ ايبىندى اتاعىنا يە بولعانىن كورسەتىپ وتىر. وسىلاي ءوز ويىن وكىنىشپەن جالعاستىرا بىلگەن اۆتور وسى جوعارى اتاققا وتە لايىق دەپ تانىلىپ, ۇسىنىلعان (كەيبىرى بىرنەشە رەت) ۇلتىمىزدىڭ باتىر بابالارىنىڭ رۋحىنان ءنار العان, تۋعان وتانىن قورعاۋعا بەرگەن انتىنا ادالدىق تانىتقان ۇلتىمىزدىڭ ەرەن ۇلدارىنىڭ اتى-جوندەرى بەلگىسىز جاعدايدا «سىزىلىپ» كەتە بارعانىن اسكەري مۇراعاتتاردا ساقتالعان سارعايعان قۇجاتتار ارقىلى دالەلدەپ وتىر. سونىڭ بىرەگەيى, ەرلىگى مايدان دالاسىن اڭىزعا بولەگەن مانشۇكتەي شىعىستىڭ اياۋلى باتىر قىزىمەن يىق تىرەسىپ, نەۆەل قالاسىن جاۋدان قورعاپ, قازا بولعان ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆ ەدى.
دانا حالقىمىزدا «باتىرسىز حالىق, وجەت ۇلسىز ەل بولمايدى» دەگەن دارا ءسوز بار. ال كەشەگى اتتارى اڭىزعا اينالعان, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ بەل ورتاسىنان كەلگەن بالتاباي ادامباەۆ, قاسىم ءشارىپوۆ, ءازىلحان نۇرشايىقوۆ سىندى سوعىستىڭ «اششى ءدامىن ەرىكسىز تاتقان» ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆتىڭ كوزىن كورگەن قارۋلاستارى ونىڭ ەرلىگىنە لايىقتى باعا بەرىلۋىن سوڭعى دەمدەرى تاۋسىلعانشا ايتىپ وتكەنىنە ەل كۋا. اڭىز ادام قاسىم قايسەنوۆ قاسيەتتى اۋليەاتا جۇرتى قادىرلەگەن جاتاي جۇمادىلوۆپەن بىرگە جامبىل قالاسى (قازىرگى تاراز) مەن ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆتىڭ ەلى سارىسۋ اۋدانىنا دەيىن بارىپ, باتىر ۇلدىڭ ەرلىگىن ەل ىشىندە كەڭىنەن ناسيحاتتاپ, ەسىمىن ۇلىقتاۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ كەتكەن ەدى.
سوعىس جىلدارى ءاربىر جاۋىنگەرىنىڭ ەرلىگىنە ءادىل باعاسىن بەرۋگە ۇمتىلعان گەنەرال-لەيتەنانت ك.ن.گاليتسكي, گەنەرال-مايورلار ا.ي.ليتۆينوۆ پەن ف.يا.زۋەۆ سىندى اسكەر باسىلاردىڭ ى.سۇلەيمەنوۆتى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى سياقتى مارتەبەلى اتاققا شىن پەيىلدەرىمەن ۇسىنعاندارىمەن, نازاردان تىس قالا بەرگەنى وكىنىشتى-اق. ال قابىرعالى قوعام 1418 كۇنگە سوزىلعان قان مايدانداعى جەڭىس كۇنىن جاقىنداتقان ءاربىر جاۋىنگەردىڭ جانقيار ەرلىگىنە جەتپىس جىلدان استام ۋاقىت باس ءيىپ, تاعزىم ەتۋدەن جاڭىلعان ەمەس.
دەگەنمەن, وسى ۋاقىت مەزگىلىنە دەيىن سول شەجىرەگە تولعان شەرلى قۇجاتتار كورسەتىپ وتىرعانداي, سول اتاقتىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارى ايرىقشا ەرلىكتىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتكەن بار قازاققا ورتاق سنايپەر ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆكە بۇيىرماعانىن ەلى ءىشى جاقسى ءبىلىپ كەلدى.
ۇزاق ىزدەنۋ مەن تاپجىلماي تياناقتى زەرتتەۋلەردىڭ ارقاسىندا وسى ءبىر قاستەرلى دۇنيەنى ءبىرتۋار ازاماتىمىز مۇحتار ابرار ۇلى قايتا كوتەرىپ, ۇلتاراقتاي جەر ءۇشىن جاعا جىرتىسىپ, باستارىن وتان ءۇشىن, ۇرپاق بولاشاعى ءۇشىن ولىمگە تىككەن قىزىل ارميا جاۋىنگەرلەرى قاتارىندا 289 جاۋدىڭ كوزىن جويعان ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆتىڭ الدىنداعى قارىزىمىز بەن باتىرىن قاشان دا توبەسىنە كوتەرىپ ارداقتاپ قۇرمەتتەي بىلگەن تۋعان حالقىمىزدىڭ الدىنداعى پارىزىن اسقاقتاتا اقتاپ وتىر. ەندىگى جەردە باتىرىن ىزدەگەن, ەرلىگىن قايتا دارىپتەگەن اسىل ازامات مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ ەنبەگى جانسىن دەمەكپىن.
ەندى, مىنە, بيىلعى ۇلى دالا ەلىنىڭ تابالدىرىعىن اتتاعان ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىق مەرەيلى جىلىندا تۋعان حالقىمىز ۇزاق جىلدار كۇتكەن «اسقان ەرلىك ەسكىرمەي», وعان دەگەن سەنىم جوعالماي, دەنەسى جات جەردە قالعانىمەن, رۋحى قازاق ورتاسىنان كەتپەگەن ىبىرايىمداي ەسىل ەردىڭ ەرلىگى «حالىق قاھارمانى» اتاعىمەن ەرەكشەلەنە تۇسەدى دەگەن ءۇمىت الدىمىزعا قايتا ورالىپ وتىر. ەندىگى جەردە بۇل ارداقتى اتاق ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى مەن ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعىنا يە بولار جاس بۋىن جاستارىمىزعا اسا قاجەت ەكەنى داۋسىز. ويتكەنى ەرلىك – ۇلتقا مۇرا, ۇرپاققا ونەگە. ول – ۇلتجاندىلىققا تاربيەلەۋدىڭ تەمىرقازىعى.
ەل جادىنان, ۇرپاق جۇرەگىنەن ورىن الار ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ وشپەس تاريحى دا, ونداعى باتىرلىق بەينەسى بولەك ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆتەي ءاربىر جەڭىس سولداتىنىڭ ەسىمدەرى دە زامانىمىزبەن ۇندەسىپ, ۇرپاعىمىزدىڭ سانالى ويىمەن ساباقتاسىپ, ۇمىتىلماسى حاق. تاريح تارازىسىنا تۇسكەن سول شۋاقتى كۇندەرىمىز بەن جاقسى جاڭالىق كۇتەتىن سارسەنبىلى ءساتىمىز جاقىن بولعاي!
قىرعىزالى تىلەۋوۆ
تاراز
