ارىسقا ءتۇسۋ دەگەنىمىز, ەكى ەل نەمەسە ەكى قاۋىم وزدەرىنىڭ بالۋاندارىن ورتاعا الىپ كەلەدى. كورەرمەندەرگە اسەرلى بولۋ ءۇشىن ونى شىنجىرلاپ, نوقتالاپ ءارى كوز-سۇق تيمەسىن دەگەن نيەتپەن جابۋلاپ ۇستايدى. بالۋاندى كۇرەس الاڭىنا, ياعني ارىسقا اكەلە جاتقان مەزەتتە شىنجىرلى بالۋان ءوز جاقتاستارىن شىنجىرىمەن قوسا سۇيرەپ ايبات كورسەتەدى. بۇل, ناقتىراق ايتقاندا, پسيحولوگيالىق شابۋىل ءارى تەاترلاندىرىلعان كوڭىل كوتەرۋ. وسىلاي ەكى بالۋان ارىسقا ءتۇسىپ قاي جەڭگەنى جۇلدە الادى, يا بولماسا, «مەنىمەن كۇش سىناساتىن تاعى كىم بار» دەپ كوپشىلىككە قولقا سالادى. كۇرەس وسىلاي جالعاسا بەرەدى...
قازاق كۇرەسىنىڭ عىلىمي جۇيەلەنۋى 1920 جىلدان باستالادى. العاش رەت 1936 جىلى سەمەي قالاسىندا قازاق كۇرەسىنەن قازاقستان چەمپيوناتى وتەدى. وعان الماتى, باتىس قازاقستان (ورال, اتىراۋ, اقتوبە), قوستاناي, وڭتۇستىك قازاقستان (بۇرىنعى شىمكەنت جانە جامبىل ءوڭىرى), سەمەي, پاۆلودار وبلىستارىنىڭ بالۋاندارى قاتىسادى. ولار ءۇش سالماق دارەجەسى بويىنشا كۇش سىناسادى. جەڭىل سالماقتا م.قۇرمانباەۆ (الماتى وبلىسى), ورتا سالماقتا ەڭسەپ دوسقاليەۆ (باتىس قازاقستان), اۋىر سالماقتا ا.مۋسين (پاۆلودار) جەڭىمپاز اتانادى. تۇيە بالۋان اتاعى ءۇشىن التى بالۋان بەلدەسەدى. ەڭسەپ اۋەلى وڭتۇستىكتىڭ بالۋانى س.قاسىقباەۆتى جەڭەدى. شەشۋشى باسەكەدە ە.دوسقاليەۆ وزىنەن التى جاس ۇلكەن, ءارى سالماعى توعىز كيلو اۋىر ا.ءمۋسيندى جەڭىپ, قازاق كۇرەسى تاريحىندا تۇڭعىش رەت «تۇيە بالۋان» اتانادى. وكىنىشتىسى, جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن اتاقتى بالۋان 1944 جىلى سوعىستا قازا تاۋىپتى.
1938 جىلى رەسپۋبليكالىق اۋىل سپارتاكياداسىندا قازاق كۇرەسىنىڭ جاڭا ەرەجەسى قابىلدانعان. 1940 جىلى قاڭتار ايىندا الماتى قالاسىندا قازاق كۇرەسى وكىلدەرى ەكىنشى رەت باس قوسىپ, جوعارىداعى ەرەجەگە وزگەرىس ەنگىزەدى. ءارى جاڭا ەرەجە بويىنشا ءبىر عانا سالماق دارەجەسىمەن قازاقستان چەمپيوناتىن وتكىزەدى. وعان الماتى, باتىس قازاقستان, قاراعاندى, قىزىلوردا, وڭتۇستىك قازاقستان, پاۆلودار, وسكەمەن, سەمەي وڭىرلەرىنىڭ بالۋاندارى قاتىسادى. تاعى دا ورتا سالماقتاعى ەڭسەپ دوسقاليەۆ ەشكىمگە دەس بەرمەي ءبارىن جەڭەدى. وسى جىلى (1940) شىلدە ايىندا ماسكەۋ قالاسىندا قازكسر-ءنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي ورتالىق «دينامو» ستاديونىندا مىڭداعان كورەرمەننىڭ الدىندا ءبىزدىڭ بالۋاندار قازاق كۇرەسىنىڭ ۇلگىسىن كورسەتەدى.
بۇل جەردە, ياعني ماسكەۋدە قازاق كۇرەسىنەن باسقا وزبەك, تاجىك جانە تۇرىكمەن حالىقتارى دا ءوز كۇرەس تۇرلەرى بويىنشا كورسەتىلىم جاساعان. بىراق كەڭەستىك سپورت ماماندارى قازاق كۇرەسى ۇلگىسىن وڭتايلى كورىپ, وسى ۇلگى بويىنشا 1941 جىلى اقپان ايىندا فرۋنزە (بىشكەك) قالاسىندا ورتالىق ازيا جانە قازاقستان حالىقتارىنىڭ چەمپيوناتىن وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى. بۇل بىرىنشىلىككە ەلىمىز اتىنان 10 بالۋان قاتىسىپ, ەڭسەپ دوسقاليەۆ باستاعان ءبىزدىڭ ازاماتتار كوماندالىق ەسەپتە باس جۇلدەگە يە بولعان. بۇلار – قازاق كۇرەسى تاريحىندا حالىقارالىق جارىسقا قاتىسىپ, تۇڭعىش رەت چەمپيون بولعان بالۋاندار.
وسىلاي قازاق كۇرەسى حالىقارالىق دارەجەدە قارقىن الىپ كەلە جاتقاندا, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالىپ كەتىپ, ارادا ونداعان جىل ۇزىلىستەن كەيىن 1952 جىلى عانا ورتالىق ازيا جانە قازاقستان سپورتشىلارى سپارتاكياداسىندا جوعارىداعى ەرەجە نەگىزىندە جارىس وتكەن ەكەن.
قازاق كۇرەسى تاريحىندا ايتا جۇرەرلىك وقيعا سوعىس اياقتالعان 1945 جىلدىڭ كۇزىندە سەمەيدە ابايدىڭ 100 جىلدىق تويى وتەدى. دەرەككوزگە جۇگىنسەك, سوعىستان بۇرىن قازاق كۇرەسىمەن اينالىسقان ازاماتتاردىڭ بارلىعى دەرلىك سوعىستان ورالماعان. امان-ەسەن كەلگەندەرىنىڭ ءوزى مۇگەدەكتىگىنە بايلانىستى كىلەمگە شىعا الماعان. ۇلى اقىننىڭ 100 جىلدىق تورقالى تويى سوعىستىڭ زاردابىنان ابدەن ەڭسەسى ەزىلگەن حالىقتىڭ رۋحاني سىلكىنىسىن وياتقان زور وقيعا بولعانى ءسوزسىز. تويعا اتاقتى بالۋان, بيىل تۋعانىنا 150 جىل تولعالى وتىرعان قاجىمۇقان اتامىزدىڭ ءوزى كەلىپ قاتىسقان. كۇرەس 1940 جىلى قابىلدانعان ەرەجە بويىنشا ءوتىپ, سەمەيدىڭ اقسۋاتىنان كەلگەن بالۋان داۋلەن مەن ابىرالى ەلىنىڭ جويقىن كۇش يەسى اشكەن ەكەۋى شەشۋشى ارىسقا تۇسەدى. داۋلەن ابىكەنوۆ قارسىلاسىن توڭكەرىپ تاستايدى. وسى كۇرەستىڭ باسى-قاسىندا بولىپ, ارىستاردىڭ ايقاسىن كوزبەن كورگەن حالىق اقىنى تولەۋ كوبدىكوۆتىڭ:
بالۋاندار جاعالاسىپ جارماسقاندا,
الىسىپ ايداھارداي ارباسقاندا,
بالۋانى اقسۋاتتىڭ لاقتىرىپ,
شىعاردى بۇرق ەتكىزىپ شاڭدى اسپانعا… – دەيتىن ۇزاق جىرى بار. ءسويتىپ قارسىلاسىن «شاڭدى اسپانعا شىعارىپ» جەڭگەن داۋلەن بالۋان اتان تۇيە بايگەسىن قاجىمۇقانعا سىيعا تارتىپ, قوناقكادە جاسايدى. وسى توي كەزىندە قاجىمۇقاندى ورتاعا الىپ, داۋلەن ابىكەنوۆ, ماريام جاگورقىزى مەن ونىڭ كۇيەۋى دۇيسەن قاتارلى كوپ ادام بىرگە تۇسكەن فوتو ساقتالعان (سۋرەتتە).
سەرىك رزاتاەۆ,
قازاق كۇرەسىنىڭ جاتتىقتىرۋشىسى
