– قانات قاماي ۇلى, ۇزاق جىلعى باپكەرلىك قىزمەتىڭىزدى ويمەن شولىپ وتىرعاندا, «اتتەگەن-اي» دەپ وكىنەتىن كەزدەرىڭىز بولا ما؟
– وكىنىش دەگەن جوق... وتىز ەكى جاسىمدا «ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشى» اتاعىن الدىم. ەل قاتارلى ەڭبەك ەتىپ, شاكىرت تاربيەلەدىك. ازدى-كوپتى تابىسىمىز بولدى...
– اتاقتى شاكىرتىڭىزدىڭ پەشەنەسىنە وليمپيادا چەمپيونى بولۋ بۇيىرمادى. بۇل وكىنىش ەمەس پە؟
– ارينە, وكىنىشتى-اق... شىن مانىندە اركادي توپاەۆ وليمپيادا چەمپيونى بولۋعا لايىقتى بوكسشى ەدى. 1992 جىلى وتكەن بارسەلونا وليمپياداسىنداعى العاشقى جەكپە-جەگىن ەسكە السام, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ازا بويىم قازا بولادى. 1996 جىلى اتلانتا وليمپياداسىنىڭ چەمپيونى بولساق دەپ ارماندادىم. بىراق ول ىسكە اسپادى... بوكستى تاستاپ كەتۋگە دە شاق قالعان ەدىم. جالپى, وليمپيادا چەمپيونىن تاربيەلەپ شىعارۋ ءاربىر باپكەردىڭ اسقارالى ارمانى عوي. تاعدىردىڭ جازۋى وسىلاي بولدى, نە ىستەيىن ەندى...
– بارسەلونا دەمەكشى, ءسىز سول وليمپيا ويىندارىندا توپاەۆتىڭ جانىندا بولدىڭىز با؟
– جوق. وليمپياداعا مەن تۋريست رەتىندە باردىم. جول ءجۇرىپ بارا جاتىپ اركاديدىڭ جەڭىلگەنىن تەلەديداردان كوردىم. شىنىن ايتقاندا, اركاديدىڭ جەرەبەدە جولى بولمادى: العاشقى جەكپە-جەگىندە كۋبالىق بوكسشىعا تاپ بولدى. ال ول 1991 جىلعى الەم چەمپيونى حۋان كارلوس لەمۋس بولاتىن... سول جەكپە-جەكتى كەيىن تالاي رەت كەرى اينالدىرىپ بەينەتاسپادان كوردىك قوي. ءبىرىنشى راۋند ءوتىپ جاتقان. ەكى بوكسشى قويان-قولتىق كەلىپ قالعان ءبىر تۇستا تورەشى «توقتا!» دەگەن ءامىر بەردى. سول كەزدە اركادي قولىن ءتۇسىرىپ, كەيىن شەگىنە بەرگەندە اككى لەمۋس وڭ قاپتالدان «كروسس» دەگەن سوققىمەن وڭدىرماي ۇردى عوي. جاس بولدى, تاجىريبەسى دە جەتىسپەدى. جاسىراتىنى جوق, اركادي بارسەلونا وليمپياداسىنا دەيىن تۇركيادا وتكەن حالىقارالىق جارىستان باسقا شەتەلدەگى بىردە-ءبىر جارىسقا قاتىسپاعان بولاتىن.
– وسى جەڭىلىس سول كەزدە بار-جوعى 19 جاستاعى اركاديگە دە, سىزگە دە اۋىر تيگەنى ءسوزسىز عوي. كۇيزەلىستەن قالاي شىقتىڭىزدار؟
– ايتپاڭىز, سۇمدىق كۇيزەلدىك... ءالى ەسىمدە, سول كەزدەگى قازاقستاننىڭ سپورت ءمينيسترى كەلىپ, مەنى قۇشاقتاپ تۇرىپ: «قانات, وكىنبەي-اق قوي, بالاڭ جاقسى بوكستاستى», دەپ جۇباتتى. وسى ءبىراۋىز جىلى ءسوز ماعان ۇلكەن دەمەۋ بولدى... ايتايىن دەگەنىم, وسىنداي اۋىر سىننان كەيىن اركادي سىر بەرمەدى, جاسىمادى. سونىڭ ايعاعى ەمەس پە, ارادا ءبىر جىل وتپەي جاتىپ, تمد بىرىنشىلىگىندە توپ جاردى, ودان كەيىن تايلاندتا وتكەن الەم كۋبوگى سىنىندا چەمپيون بولىپ, ءتۋرنيردىڭ ەڭ ۇزدىك بوكسشىسى اتاندى.
– اركادي توپاەۆ سىندى تۋما تالانت ءسىزدىڭ قاراماعىڭىزعا قالاي تاپ بولدى؟
– اركادي قارقارالى اۋدانىنداعى پروگرەسس (قازىرگى تومار) دەگەن اۋىلدا تۋىپ-وسكەن. مەن ءاليا مولداعۇلوۆا اتىنداعى سپورت مەكتەبىندە جاتتىقتىرۋشى بولىپ قىزمەت ەتىپ جۇرگەنىمدە ونى سەرعازى باكەەۆ دەگەن اۋىل مۇعالىمى الىپ كەلدى. ءوزى كەزىندە بوكسشى بولعان ەكەن, وقۋشىسىنا ازداپ بىلگەنىن ۇيرەتىپتى. سودان, بالاعا قاراپ تۇرسام, يكەمى بار: جاقسى جۇگىرەدى, سەكىرەدى. سپاررينگكە قويىپ ەدىم: ارا قاشىقتىقتى ءتاپ-ءتاۋىر سەزىنەدى, ەڭ باستىسى – ۇرا بىلەدى, ال بىراق وزىنە سوققى دارىتپايدى ەكەن. ال بۇل – بوكسقا كەرەكتى ەڭ باستى قاسيەت.
ءسويتىپ, اركاديدى وزىمە الىپ, جاتتىقتىرا باستادىم. از عانا ۋاقىتتان كەيىن, ناقتىراق ايتقاندا, پەنزا قالاسىندا وتكەن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا كسرو بىرىنشىلىگىندە توپ جارىپ, 15 جاسىندا «كسرو سپورت شەبەرى» ءنورماتيۆىن ورىندادى.
– قازىرگى بالالاردىڭ ىشىندە اركادي توپاەۆقا ۇقسايتىن, تابيعاتىنان بوكسشى بولىپ جارالعانداي دارىندار بار ما؟
– ونداي بالانى تابا الماي ءجۇرمىز عوي. اركادي سياقتى تۋما تالانتتار تابيعاتتا سيرەك كەزدەسەدى. شىنىندا دا, ول بوكسقا بولا جارالعانداي ەدى. رينگتى ەركىن سەزىنەتىن: ەكى اياقتا جەڭىل سالماقتاعى بوكسشىلارداي جۇمىس ىستەيتىن. تەحنيكاسى سۇمدىق ەدى. سونان سوڭ, ونىڭ سوققىلارى وتە اۋىر بولدى. ءالى ەسىمدە, بىردە جاتتىعۋ كەزىندە اركادي مەن ۆاسيلي جيروۆ جۇپ قۇرىپ, «شارتتى-ەركىن» دەپ اتالاتىن سپاررينگكە شىقتى. ءبىرىنشى راۋندتان كەيىنگى ۇزىلىستە اركاشا ماعان: «اعا, انانى قاراڭىزشى, كادىمگىدەي بوكستاسىپ ءجۇر», دەدى. «سەن دە اياما!», دەپ جىگەرلەندىرىپ قويدىم. اركاديدىڭ سالماعى 75 كيلو, جيروۆ بولسا 81 كيلودا ونەر كورسەتەدى. سول كەزدىڭ وزىندە ۆاسيانىڭ اتاعى جەر جارا باستاعان. تامپەرەدە وتكەن الەم چەمپيوناتىندا قولا جۇلدەگەر بولعان. سودان نە كەرەك, اركاشا ىڭعايى كەلگەن ساتتە سول قولمەن ۇرىپ, جيروۆتى شالقاسىنان ءتۇسىردى: نوكاۋت. جالپى, توپاەۆ كەزىندە ەرماحان ىبرايىموۆ, قانات مۇساتاەۆ, نۇرجان سمانوۆ سىندى ەلىمىزدىڭ ەڭ مىقتى بوكسشىلارىن دا جەڭگەن.
– بارسەلونادان كەيىنگى اتلانتا-1996 وليمپياداسىنا بارار الدىندا توپاەۆ سارى اۋرۋمەن اۋىرىپ قالدى. سول كەزدە ەل اراسىندا «توپاەۆتى ادەيى ۋلاپتى», دەگەن قاڭقۋ سوزدەر ءجۇردى. وسىنىڭ شىندىققا قانشالىقتى جاقىندىعى بار؟
– مۇنداي سوزدەردىڭ بولعانى راس, مەن دە ەستىدىم. بىراق مۇنىڭ انىق-قانىعىن مەن بىلمەيمىن... ءبىر عانا ايتارىم: اركادي سول كەزدە ءوز سالماعى بويىنشا الەمدەگى ەڭ ۇزدىك بوكسشىلاردىڭ قاتارىندا تۇرعان ەدى.
– ءسىزدىڭ جاتتىقتىرۋشى رەتىندەگى مانەرىڭىز, ۇستانىمىڭىز قانداي؟ جالپى, ءوزىڭىزدى قاتال باپكەر سانايسىز با؟
– مەن بوكسشى بولىپ جۇرگەنىمدە ايگىلى مۇحامەد ءاليدى كۋمير تۇتتىم. ال جاتتىقتىرۋشى بولىپ ەڭبەك ەتە باستاعاندا كسرو قۇراما كومانداسىنىڭ باپكەرى ۆيكتور يۆانوۆيچ وگۋرەنكوۆ سىندى ۇلاعاتتى ۇستازدان كوپ ءتالىم-تاربيە الدىم. جالپى, مەن كەڭەستىك بوكس مەكتەبىنىڭ قاعيداتتارىن ۇستانامىن. نەگە دەسەڭىز, بۇل مەكتەپ ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن, ۇزدىك ەكەنىن بۇكىل الەمگە الدەقاشان دالەلدەپ قويعان.
– قازىر بۇل مەكتەپتىڭ ءۇردىسى ەسكىرىپ قالعان جوق پا؟ بوكس دەگەنىڭىز كوز ىلەسپەس شاپشاڭدىقپەن دامىپ جاتقان جوق پا؟
– جوق, ەسكىرمەيدى, بۇل – كلاسسيكالىق ۇلگى. قازىرگى تاڭدا بىزدەن باسقا, الەمدەگى كوشباسشى بوكس دەرجاۆالارى – رەسەي مەن ۋكراينا جانە وزبەكستان وسى كەڭەستىك بوكس مەكتەبىنىڭ ءۇردىس-ۇلگىسىن ۇستانادى. ياعني بوكس دۋلىعا-شلەم, جۇدىرىق تولىق جۇمىلمايتىن قولعاپتى تاستاعان سوڭ, سپورتتىڭ بۇل تۇرىندەگى «جابىق» ءتاسىل وزگەرىپ, ءوزىنىڭ باياعىداعى جورعا مانەرىن تابا باستادى. بۇل – شارشى الاڭدا سەرىك قوناقباەۆ, سەرىك نۇرقازوۆ, اركادي توپاەۆ سىندى ساڭلاقتارداي وزىق تەحنيكا مەن ويلى بوكسقا يەك ارتقان بوكسشىلار ءالى دە بولسا رينگ تورىندە سالتانات قۇرادى دەگەن ءسوز.
– جاتتىقتىرۋشىلىق كارەراڭىزدا شاكىرتىڭىزگە قول جۇمساعان كەزىڭىز بولدى ما؟
– (كۇلدى) مەنىڭ اركادي توپاەۆتان كەيىنگى اتاعى شىققان نۇرلان قالىباەۆ دەگەن شاكىرتىم بولدى. جەڭىل سالماقتا ونەر كورسەتتى, كەرەمەت دارىندى, تەحنيكاسى تاڭداي قاقتىراتىن شەبەر بوكسشى ەدى. ءالى ەسىمدە, 1988 جىلى گوركي قالاسىندا بۇكىلوداقتىق جاستار ويىنى ءوتتى. قالىباەۆ ءتورت جەكپە-جەكتە جەڭىسكە جەتىپ, فينالعا شىققان. اقتىق ايقاستاعى ونىڭ قارسىلاسى ازەربايجاندىق مىقتى بوكسشى ەدى: حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورت شەبەرى, كسرو قۇراما كومانداسىنىڭ مۇشەسى. سودان, ءبىرىنشى راۋند باستالىسىمەن نۇرلانىمدى تانىماي قالدىم: رينگتە سۇمىرەيدى دە قالدى. ءتىپتى, ءبىر رەت نوكداۋن الدى. ۇزىلىسكە شىققان بەتتە سۋلاپ الىپ, شيىرشىقتاپ قويعان سۇلگىمەن بەتىنەن وسىپ ءوتتىم دە, قارىنان جانىن شىعارا مىتىپ جىبەردىم. اكەدەن سىلقيتىپ تۇرىپ: ء«بۇيتىپ ماسقارا بولعانشا كەت بوكستان!», دەپ ايقاي سالدىم. سىزگە وتىرىك, ماعان شىن, سول كەزدە ونىڭ ەكى كوزىندە وت جالت ەتە قالدى. ۇيقىدان شوشىپ ويانعانداي اتىپ تۇردى دا, ايقاستى. ءسويتىپ, الگى ازەربايجان بوكسشىسىن بىت-شىت قىلىپ ايقىن باسىمدىقپەن جەڭگەنى بار-تىن...
– جالپى, وسى بوكسقا, باپكەرلىك ونەرگە قالاي كەلدىڭىز؟ جاس كەزىڭىزدە مىقتى بوكسشى بولىپسىز...
– ءوزىم قاراعاندى وبلىسىنداعى بۇقار جىراۋ اۋدانىنىڭ كوكپەكتى دەگەن اۋىلىندا تۋىپ-ءوستىم. مەكتەپتە ۆيكتور ميحايلوۆيچ وركۋنوۆ دەگەن مۇعالىمىمىز بولدى. سول كىسىنىڭ ارقاسىندا سپورتپەن تىنىستاپ وستىك: قىستا حوككەي, جازدا فۋتبول, ۆولەيبول, باسكەتبول وينايمىز. سەگىزىنشى سىنىپتى بىتىرگەن جىلى قاراعاندىداعى دەنە تاربيەسى تەحنيكۋمىندا وقىپ جۇرگەن ەسىركەپ دەگەن اعام قالاعا الىپ كەلىپ, ءاليا مولداعۇلوۆا اتىنداعى سپورتتاعى دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرناتقا ورنالاسۋىما كومەكتەستى. اعامنىڭ ءوزى دە كەزىندە جاقسى بوكسشى بولعان, ۇزاق جىلدار باپكەر بولىپ قىزمەت ەتتى.
سپورت مەكتەبىن بىتىرگەن جىلى 17 جاستاعى مەنى جامبىل قالاسىندا ەرەسەكتەر اراسىندا وتكەن قازاقستان چەمپيوناتىنا قاتىستىردى. مۇندا ءۇش جەكپە-جەك وتكىزىپ, جارتىلاي فينالدا حاسەنوۆ دەگەن الماتىلىق سپورت شەبەرىنەن ۇتىلدىم. سودان, باپكەرلەر اسكەر جاسىنا جەتكەن مەنى ارمياشىلاردىڭ ورتالىق سپورت كلۋبىنىڭ (تسسكا) قۇرامىنا الدى. ەكى جىل ىشىندە مەن كسرو قارۋلى كۇشتەرىنىڭ چەمپيوناتى جانە كسرو كۋبوگى جولىنداعى سىننىڭ فينالىندا ونەر كورسەتتىم. ورتالىق ازيا قارۋلى كۇشتەرىنىڭ چەمپيونى بولدىم.
اسكەردەن كەيىن ۋنيۆەرسيتەتتە وقىدىم. قازاق كسر-ءنىڭ چەمپيوناتىن ءۇش رەت جەڭىپ الدىم, قازاقستان حالىقتارىنىڭ سپارتاكياداسىندا توپ جاردىم. سودان كەيىن جايلاپ جاتتىقتىرۋشىلىق قىزمەتكە اۋىستىم...
– اركادي توپاەۆ, نۇرلان قالىباەۆتان باسقا دا شاكىرتتەرىڭىز بولدى عوي...
– ارينە. باپكەرلىك قىزمەتتى باستاعان جىلى قاراماعىما العان بالالاردىڭ ىشىندە شەريزات قازتاەۆ, جانداربەك سرايىلوۆ, سەمسەر سلامبەكوۆ, دۋلات دارىبەكوۆ سىندى شاكىرتتەرىم جاسوسپىرىمدەر, جاستار اراسىنداعى وداقتىق دەڭگەيدەگى ءتۇرلى جارىستاردا جۇلدە الىپ, سپورت شەبەرلەرى اتانعان.
– بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندە كەلىسىمشارت بويىنشا جاتتىقتىرۋشىلىق قىزمەت ەتتىڭىز. ەڭبەگىڭىزدىڭ جەمىسى قانداي بولدى؟
– بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە 2005 جىلى باردىم. ۇلتتىق قۇراما كوماندانىڭ بۇرىنعى باس باپكەرى تۇرسىنعالي ەدىلوۆ ەكەۋمىزدى ول جاققا قازاقستان بوكس فەدەراتسياسى جىبەردى. ەدىلوۆ مەملەكەت استاناسى دۋبايدا قالدى دا, مەن ەلدىڭ تۇپكى جاعىنداعى ءال-ەين دەگەن قالاعا باردىم. مۇندا ىلعي باداۋيلەر تۇراتىن كورىنەدى. حالىقتىڭ كوپشىلىگى ءابۋ-دابي, دۋبايداعىداي توق تۇرمىس شايقاعان ەتجەڭدى ەمەس, تارامىس بولىپ كەلەدى ەكەن.
– بوكسقا كەلگەن اراب بالالارىنىڭ ءبىزدىڭ قارادومالاقتارمەن سالىستىرعاندا قانداي ايىرماشىلىقتارى بار ەكەن؟
– ءتىپتى دە سالىستىرۋعا كەلمەيدى. جەر مەن كوكتەي. ءبىزدىڭ بالالار جاۋىنگەر حالىقتىڭ ۇرپاعى عوي. ەڭبەك ەتكەن ءبىر جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ توعىز چەمپيونىن دايىنداپ شىعاردىم. ەكى شاكىرتىم ماروككودا وتكەن جاستار اراسىنداعى الەم چەمپيوناتىنا قاتىستى.
ال ءۇندىستان قۇراما كومانداسىمەن جۇمىس ىستەگەن كەزىمدە مىناداي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدىك: ۆيجەندەر كۋمار دەگەن شاكىرتىم بەيجىڭ وليمپياداسىنىڭ قولا جۇلدەسىن 75 كيلو سالماقتا جەڭىپ السا, ءتورت بوكسشىم وسى ويىنداردا ونەر كورسەتتى. سونداي-اق التى شاكىرتىم چيكاگودا وتكەن الەم چەمپيوناتىنا قاتىستى. ءبىر بوكسشىم تايلاند كورولىنىڭ كۋبوگى ءۇشىن بولعان جارىستىڭ جەڭىمپازى بولدى. التى بىردەي شاكىرتىم ءۇندىستاننىڭ چەمپيونى اتاندى.
– جاقسىباەۆ باپكەردىڭ بوكس ونەرىندەگى ءستيلى قانداي؟
– مەن تەحنيكالىق شەبەرلىككە قۇرىلعان, قارسى شابۋىلدى باستى قارۋ ەتەتىن بوكستى ۇناتامىن. بوكس – سەرىك قوناقباەۆتار سياقتى رينگتە اسەم قيمىلمەن ويناق سالىپ جۇرەتىن, اقىل-ويعا جۇگىنەتىن كوركەم مانەردەگى شەبەرلەرىمەن قىزىقتى, قۇندى. مەن ءوزىمنىڭ باپكەرلىك كارەرامدا شاكىرتتەرىمنىڭ بويىنا ءدال وسىنداي, جانكۇيەرگە تەك ءسۇيسىنىس اكەلەتىن ادەمى بوكستىڭ ءدانىن سىڭىرۋگە تىرىستىم.
– جاس باپكەرلەرگە قانداي اقىل-كەڭەس ايتار ەدىڭىز؟
– ۇيىرمەگە كەلگەن بالانىڭ بارىنەن بىردەي وليمپيادا چەمپيونىن شىعارۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ءار بالانىڭ ىشكى جان-دۇنيەسىنە ۇڭىلە ءبىلۋ كەرەك. ونىڭ مىنەز-قۇلقىن زەرتتەپ, قابىلەتىن تانىپ, تالانتىن اشا بىلگەن باپكەردىڭ عانا ەڭبەگى جانادى. ياعني ءار بالا, ءار بوكسشىعا جەكە تۇلعا رەتىندە قۇرمەتپەن قاراۋ كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قايرات ءابىلدا,
«Egemen Qazaqstan»
قاراعاندى
سۋرەتتەردە: 1. قانات جاقسىباەۆ; 2. ۇستاز بەن شاكىرت: قانات جاقسىباەۆ پەن اركادي توپاەۆ (جاقسىباەۆتىڭ جەكە ارحيۆىنەن)
