Project Syndicate جوباسى اياسىندا «Egemen Qazaqstan» بۇگىن جاريالاپ وتىرعان ماقالالار توپتاماسىندا ەكى ماسەلە قوزعالماق. ءبىرىنشىسى – اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى دونالد ترامپقا قاتىستى يمپيچمەنت, ەكىنشىسى – جەرگىلىكتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ماسەلەسى.
ۆاشينگتوندىق جۋرناليست ەليزابەت دريۋ تاياۋدا اقش سەناتىنىڭ د.ترامپقا يمپيچمەنت جاريالاماۋ جونىندەگى شەشىمىن سىنعا الادى. ونىڭ ايتۋىنشا, كونگرەستىڭ جوعارعى پالاتاسى بۇگىندە بۇرىنعىداي دەڭگەيدە ەمەس. ماقالا اۆتورى رەسپۋبليكالىق پارتيا ءوزىنىڭ الەۋەتىن جوعالتىپ, ءبىر ادامنىڭ سويىلىن سوعىپ وتىر دەپ ايىپتايدى.
كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حالىقارالىق جانە قوعاممەن بايلانىس مەكتەبىنىڭ اعا وقىتۋشىسى انيا شيفرين كوروناۆيرۋس پاندەمياسى كەزىندەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ احۋالىنا توقتالادى. اۆتوردىڭ پايىمداۋىنشا, كورونا-داعدارىس قازىرگى تاڭدا مەديا وكىلدەرىنە وڭايعا ءتيىپ وتىرعان جوق. ىندەت سالدارىنان كوپتەگەن باق جابىلىپ قالماس ءۇشىن كەڭ كولەمدى شارالار قابىلداۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى اۆتور.
ەستەرىڭىزگە سالايىق, الەمدەگى ماڭىزدى دا وزەكتى تاقىرىپتار جونىندە بىرەگەي كونتەنت ازىرلەيتىن Project Syndicate جوباسىنىڭ ماقالالارى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن جاريالانىپ وتىر.
امەريكانىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار اتا زاڭدى قابىلداعاندا مىنانى ەسكەردى. سەناتتىڭ شەشىمىمەن يمپيچمەنت جاريالاپ, مەملەكەت باسشىسىن قىزمەتىنەن كەتىرۋگە ماجبۇرلەي الادى. بىراق بۇل زاڭدا قاراستىرىلعان قىلمىس بولماۋى مۇمكىن. يمپيچمەنت جاريالاۋعا قاجەتتى داۋىستىڭ ۇشتەن ەكىسىن جيناۋ وتە قيىن. سەناتورلار ەلدەگى كوڭىل كۇيدىڭ اسەرىنەن پرەزيدەنتتى قىزمەتىنەن بوساتۋعا بولمايدى دەپ سانادى.
ەشقانداي پرەزيدەنت وسىنداي تاسىلمەن قىزمەتىنەن كەتكەن جوق. ياعني وكىلدەر پالاتاسىنىڭ يمپيچمەنتىن سەنات ەشقاشان قولداعان ەمەس. ريچارد نيكسون ءوز ەركىمەن ورنىن بوساتتى. ويتكەنى كونگرەستەگى رەسپۋبليكاشىلاردىڭ باسشىلارى ونىڭ سەناتتاعى كوپشىلىك قولداۋىنان ايرىلعانىن حابارلاعان-دى. نەگىزىندە, پرەزيدەنتتى قىزمەتىنەن كەتىرۋ حالىقتىڭ داۋىسىن جوققا شىعارۋمەن تەڭ. وعان قوسا, يمپيچمەنت جاريالانعان ادام پارتيانىڭ ىشىندەگى كەيبىر سالالاردى باسقارۋىن جالعاستىرا بەرۋى دە ىقتيمال. راسىندا, اقش تاريحىندا ساياساتكەرلەر يمپيچمەنت تاقىرىبىن تالقىلاۋعا اسا نيەت تانىتا قويمايتىن.
نيكسونعا تولىقتاي يمپيچمەنت جاريالانۋعا ءسال قالىپ, ونىڭ 1973-1974 جىلدارى قىزمەتىنەن كەتۋى تاريحي تۇرعىدان ماڭىزدى ءسات ەدى. نيكسون ارنايى پروكۋرور ارچيبالد كوكستى قىزمەتىنەن كەتىرۋ ءۇشىن بىرقاتار باس پروكۋروردى جۇمىستان شىعارعاننان كەيىن وعان يمپيچمەنت جاريالاۋ تۋرالى اڭگىمە ايتىلا باستاعاندا كوپشىلىك مۇنى الاڭداتاتىن, ءتىپتى قورقىنىشتى ۇسىنىس دەپ سانادى. مۇنداي تاقىرىپتىڭ قوزعالۋى 1868 جىلى پرەزيدەنت ەندريۋ دجونسونعا يمپيچمەنت جاريالانعاننان كەيىن قايتا قوزعالعان-تۇعىن. نيكسوننان كەيىن وسىنداي ءتاسىلدى قولدانۋ ءجيى كوتەرىلەتىن بولدى.
پرەزيدەنتتى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ ءتاسىلى رەتىندە يمپيچمەنتتى پايدالانۋدىڭ نەگىزگى پروبلەماسى مىنادا. 1787 جىلى جازىلعان كونستيتۋتسيانىڭ ءتيىستى باپتارى وزگەشە ساياسي كەزەڭدە قابىلداندى. سودان بەرى اقش تاريحىندا جاڭاشا كەزەڭ باستالدى. سول كەزدە ەلدە ناقتى ساياسي پارتيالار جوق ەدى. مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار «فراكتسيا» نەمەسە پارتيا دەگەن سوزدەردەن قورىقتى. ويتكەنى ولار فەدەرالدى ۇكىمەتتىڭ ءتيىستى ءرولى تۋرالى پىكىرتالاستى ورشىتەتىن ەدى.
دجوردج ۆاشينگتون ءوزىنىڭ قوشتاسۋ جولداۋىندا «پارتيا رۋحىنىڭ زياندى اسەرلەرى تۋرالى» ەسكەرتكەن. ۆاشينگتون بۇل رۋحتىڭ تامىرى «ادامنىڭ اقىل-ويىنىڭ ەڭ كۇشتى قۇمارلىعىندا» ەكەنىن ەسكەرتتى. سونىمەن قاتار دجەيمس مەديسون جازعان 10-نشى فەدەرالدى قۇجات كونستيتۋتسيانىڭ ساياسي پارتيالارعا قارسى تۇرۋ رۋحىندا جازىلعانىنىڭ جارقىن ۇلگىسىنە اينالدى.
پرەزيدەنتتى الىپ تاستاۋ قۇرالى سانالاتىن يمپيچمەنت پەن سوت ۇكىمىنىڭ تيىمدىلىگىنە كۇماندانۋدىڭ ءبىر سەبەبى مىنادا. ءار شتاتتا ەكى سەناتور بولعاندىقتان, تۇرعىندارى اۋىلدىق جەردى مەكەندەيتىن, كونسەرۆاتيۆتى كوزقاراس ۇستاناتىن شاعىن شتاتتار سالىستىرمالى مولشەرىنە قاراماستان, شامادان تىس كۇشكە يە. بىراق ەكى پارتيانىڭ دا كەلىسىمى بولعان نيكسونعا قاتىستى يمپيچمەنت پروتسەدۋرالارى مەن ترامپقا قاتىستى يمپيچمەنتتىڭ اراسىنداعى ۇلكەن ايىرماشىلىق, نەگىزىنەن, رەسپۋبليكالىق پارتياداعى تەرەڭ وزگەرىستەرگە بايلانىستى.
نيكسوننىڭ كەزىندە رەسپۋبليكاشىلار ترامپتىڭ ارىپتەستەرىنە قاراعاندا بارىنشا تسەنتريستىك كوزقاراس ۇستاناتىن ءارى كەكشىل ەمەس ەدى. نيكسون رەسپۋبليكالىق پارتيا مۇشەلەرىنىڭ ادالدىعىن ساقتادى. ونى قىزمەتىنەن بوساتۋدى سۇراعانى ءۇشىن حالىققا قاۋىپ تونگەن جوق. رەسپۋبليكاشىل دۆورياندار اق ۇيگە بارىپ, ونىڭ وكىلدەر پالاتاسىندا نەمەسە سەناتتا ساياسي قولداۋى جوق ەكەنىن ايتتى. سونداي-اق ماڭىزدى ماسەلەدە داۋىس بەرۋگە تۋرا كەلگەن جوق. مۇنىڭ ءبارى كەلەشەكتە تۋىنداۋى مۇمكىن وپپوزيتسيادان قورقۋ بولاتىن.
ناعىز كونسەرۆاتور, وكىلدەر پالاتاسىنىڭ دەپۋتاتى ەليزابەت چەيني (بۇرىنعى ۆيتسە-پرەزيدەنت ديك چەينيدىڭ قىزى) ترامپقا يمپيچمەنت جاريالاۋدى قولداپ داۋىس بەرەتىنىن مالىمدەگەندە بىلاي دەدى: «بۇعان دەيىن اقش پرەزيدەنتى ءوز كەڭسەسى جانە كونستيتۋتسيا الدىنداعى مىندەتىنە مۇنداي ساتقىندىق جاساعان ەمەس». چەيني ترامپتىڭ بىرنەشە اپتا بويى راديكال-وڭشىلدارعا سايلاۋدى ۇرلاپ الدى دەپ جالعان مالىمدەمە جاساپ, سودان كەيىن توبىردى ءدال سايلاۋشىلار القاسىنىڭ بيۋللەتەندەرى سانالىپ جاتقاندا كاپيتوليگە بارۋعا شاقىرىپ, «توزاقتاعى كۇرەس» سەكىلدى ارەكەت ەتۋگە ۇگىتتەۋىن قاتاڭ سىنعا الدى.
بۇعان جاۋاپ رەتىندە چەيني ۆايومينگ شتاتىندا رەسپۋبليكالىق پارتيادان سوگىس الدى. ونىڭ وكىلدەر پالاتاسىنداعى رەسپۋبليكاشىلار قاتارىندا ءۇشىنشى ورىن يەلەنۋىنە قاتىستى پارتيانىڭ ماجىلىسىندە داۋ ايتىلدى.
وكىلدەر پالاتاسىنىڭ جەتەكشى پروكۋرورى دجەيمي راسكين ءوزىنىڭ سەگىز ارىپتەسىمەن بىرگە ترامپقا قارسى ءىس قوزعاۋدا شەبەر جۇمىس جاسادى. راسكين – كونستيتۋتسيالىق زاڭ پروفەسسورى. سەناتتاعى تالقىلاۋ اياقتالار تۇستا, سەنبى كۇنى كەشكە ونىمەن سويلەسكەنىمدە, كونستيتۋتسيا جازىلعان ۋاقىت پەن قازىرگى ۋاقىتتىڭ اراسىنداعى ءارتۇرلى جاعدايلاردى, شاعىن شتاتتارداعى ارتىقشىلىقتاردى ەسكەرسەك, سەناتتا داۋىستىڭ ۇشتەن ەكىسىن جيناۋ قانشالىقتى مۇمكىن ەكەنىن سۇرادىم. راسكين بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى:
«مەن ارقاشان 67 داۋىسقا قاراعاندا, 100 داۋىس الۋىمىزدىڭ مۇمكىندىگى جوعارى دەپ ويلادىم. ءبىز ءىستى ۇسىنعان كەزدە ترامپتى قىزۋ قولدايتىنداردىڭ وزدەرى دە قارسى شىعادى دەگەن وي بولدى.
بىراق رەسپۋبليكالىق پارتياداعى كەي ارىپتەستەرىمىز وزىمشىلدىكتىڭ شىڭىنا شىققان ەكەن. ءبىز كەزىندەگى ۇلكەن پارتيا جەكە باسقا تابىنۋ سەكىلدى ارەكەت ەتەتىن تاريحي ساتكە كەلىپ جەتتىك. فاكت, لوگيكا, زاڭ ۇستەمدىگى تارازى باسىنان ءتۇسىپ قالدى», دەدى ول. راسكين مۇنى ولاردىڭ باسشىلارى قولداۋشىلارىنا پسيحولوگيالىق, قارجىلىق جانە ساياسي باقىلاۋ جاسايتىنىمەن تۇسىندىرەدى. سونداي-اق رەسپۋبليكاشىلاردىڭ اراسىندا قورقىنىش ورناتاتىن «سوعىس ساندىعىن» قۇراستىردى دەپ ەسەپتەيدى.
راسكيننىڭ پايىمداۋىنشا, ساياسي پارتيالىق جۇيە كونگرەستىك جۇيەدەن جوعارى شىعىپ كەتتى. «بۇل – كونگرەستى باسقاراتىن ەكى تارماق ەمەس, ەكى پارتيا جانە ونىڭ ءبىرى اقىل مەن پاراساتتان ماقۇرىم قالدى», دەدى ول.
ءيا, ترامپ امەريكانىڭ كاپيتوليىنە شابۋىل جاساپ, كىسى ولىمىنە اكەپ سوققان ارەكەتى ءۇشىن كونگرەستىڭ ايىپتاۋىنان قۇتىلىپ كەتۋى مۇمكىن. دەگەنمەن وسى ءۇشىن تاريح الدىندا جاۋاپ بەرەتىنى انىق.
ەليزابەت دريۋ,
ۆاشينگتوندىق جۋرناليست جانە كوپتەگەن كىتاپتىڭ اۆتورى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
