قازاقستاندا پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا ينستيتۋتىنىڭ زاڭداستىرىلۋى – بۇرىن-سوڭدى بولماعان ماڭىزى زور قوعامدىق-ساياسي وقيعا. ول – ساياسي جۇيەنى جەتىلدىرۋدەگى ۇلكەن ءارى باتىل قادام. راس, بۇل – العاشقى قادام. ونىڭ ۇستىنە كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيەدەن شىققان قازاقستان ءۇشىن ۇيرەنشىكتى جاعداي ەمەس. بىزدە قاجەتتى تاجىريبە دە, قالىپتاسقان ءداستۇر دە جوق. زاڭدىق تۇرعىدان بۇعان ەشبىر كەدەرگىنىڭ جوقتىعىنا قاراماستان, جالپى وپپوزيتسيانىڭ پراكتيكالىق تۇرعىدا كەڭ قانات جايۋىنا قۇنارلى توپىراقتىڭ دا بولماعاندىعى بەلگىلى. ونىڭ قاناتىن كەڭىنەن جايۋى ءۇشىن, الدىمەن تامىرىن تەرەڭگە جىبەرۋى شارت. ورتالىق دەڭگەيدە نەمەسە بىرەن-ساران ءىرى قالالار مەن ءىرىلى-ۋاقتى ەلدى مەكەندەردە, ءباسپاسوز قۇرالدارىندا كورىنىس تاپقانىمەن, وسىعان دەيىنگى وزدەرىن وپپوزيتسيا سانايتىن ساياسي كۇشتەر بيلىكتەن تىپتەن بولەكتەۋ وي ايتىپ, ول ساياسي باعىتتىڭ كەڭىستىگىن ارتتىرۋ دەڭگەيىنە ءالى جەتە قويعان جوق. بۇل جەردە كونستيتۋتسيا شەڭبەرىندە ولاردىڭ بيلىككە تالاسۋ مۇمكىندىكتەرى تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى ورىنسىز.
دەيتۇرعانمەن, ەگەر ءبىز قازاقستاندىق قوعامدا باسقا بالامالى پىكىر مۇلدەم جوق دەسەك, ول دا شىندىققا جاناسپاس ەدى. سوندىقتان ءبىز كادۋىلگى تۇراقتى الەۋمەتتىك بازاسى بار, ەلدىڭ دامۋىنىڭ باسقا وڭتايلى جولىن ايقىنداپ, ونى حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى ءتۇسىنىپ, سەنىپ جانە قولدايتىنداي دارەجەگە جەتكەن ينستيتۋتسيونالدىق ءپىشىنى بار پارتيالار مەن قوزعالىستار تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. پارتيالاردىڭ ساياسي كوزقاراستارى ءارتۇرلى بولۋى ىقتيمال, تىپتەن ولار پارلامەنتتىك پارتيا اتانۋى دا مۇمكىن. الايدا ولاردى كلاسسيكالىق تۇرعىداعى وپپوزيتسيالىق پارتيالاردىڭ قاتارىنا جاتقىزا سالعان اسىعىستىق بولار ەدى. سەبەبى بۇلاردىڭ كوزقاراستارى ءارى كەتكەندە كونسەرۆاتيۆتىك, ليبەرالدىق, ۇلتشىل, سوتسياليستىك سياقتى ۇعىمداردى نەمەسە تۇسىنىكتەردى عانا ءبىلدىرۋى مۇمكىن. ال ولاردىڭ شىن مانىندە جوعارىدا كورسەتىلگەن باعىتتارداعى كونتسەپتۋالدى, مەتودولوگيالىق, يدەيالىق, يدەولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدا نەگىزدەلگەن ءوز ارەكەتتەرىنە دەگەن سەنىمدەرى بار ما؟ جانە وپپوزيتسيالىق ساياسي كۇشتەردىڭ سەنىم-نانىمدارى قازاقستاندىق شىندىقپەن ۇيلەسىپ, ونىمەن قالاي كىرىگە الادى؟ ولار مەملەكەت باسشىسى ايتقان «تاۋەلسىزدىك دەگەن ۇلى ۇعىم مەن قۇندىلىقتى تيىسىنشە قاستەرلەۋگە دايىن با؟».
مىنە, ولاي بولسا, وسىنىڭ بارلىعىن ءتۇسىنىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ ءۇشىن ساياسات جولىنا تۇسكەن كۇشتەردىڭ, اسىرەسە كەڭ بايتاق قازاقستان جاعدايىندا الەۋەتى مىقتى بولۋى كەرەك. قوعامدىق ۇدەرىستەرگە بەلگىلى دارەجەدە ىقپال ەتىپ, ستراتەگيالىق جوسپارلار مەن كۇن تارتىبىندە تۇرعان وزەكتى ماسەلەلەردى ۋاقتىلى جانە ساپالى تۇردە شەشۋگە دايىن بولعانى ابزال. سوندا عانا ولار قوعامدىق ساحنادان ورىن الىپ, ءوز جاقتاۋشىلارىن تابا الادى. باسقاشا بولۋى مۇمكىن ەمەس. ساياسي كۇشتەردىڭ باستى سۇيەنەتىنى سىندارلى كوزقاراس پەن ۇستانىمدار بولعانى ءجون. ويتكەنى قازاقستاندىق الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, قوعامدىق-ساياسي جانە ەتنودەموگرافيالىق احۋال رەۆوليۋتسيالىق قادامدار جاساۋدى كوتەرمەيدى. ايتپەسە, «ارتىق قىلام دەپ, تىرتىق قىلۋ» وڭاي بولعانىمەن, ونىڭ سالدارىنىڭ جويقىن بولاتىندىعىن دا ەستەن شىعارماعان دۇرىس.
ەندەشە, وپپوزيتسيانىڭ نىعايىپ, ءتيىمدى كۇشكە اينالۋى ءۇشىن ولار تامىرىن تەرەڭگە جايىپ, بۇكىل قوعامدى, بارلىق ايماقتى, تۇرعىنداردىڭ ءارتۇرلى توپتارىن قامتۋى كەرەك. سول كەزدە عانا ولاردىڭ تولىق قوعامنىڭ اتىنان بولماسا دا, ونىڭ بەلگىلى ءبىر توبىنىڭ مۇددەسىن بىلدىرە الاتىنداي دەڭگەيگە كوتەرىلۋگە مۇمكىندىگى پايدا بولماق. بۇل جاعدايدىڭ دا وپپوزيتسيانىڭ تولىققاندى ساياسي كۇشكە اينالۋىنا قاجەتتى العىشارتتار تۋدىرا الماۋى مۇمكىن. ويتكەنى ول قوعامداعى جالپى دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردىڭ دەڭگەيىنە تىكەلەي بايلانىستى. وپپوزيتسيانىڭ تولىققاندى قالىپتاسۋىنىڭ ءوزى وسىنداي احۋالدىڭ ءپىسىپ-جەتىلۋىنە, ولاردىڭ دا تامىرىنىڭ تەرەڭدەپ كۇش الۋىنا جانە سول تامىردىڭ نارىنەن ونىڭ قانشالىقتى سۋسىنداي الاتىندىعىنا تىكەلەي بايلانىستى بولماق. سوندىقتان وپپوزيتسيا بيلىككە ۇقساپ, جوعارىدان تومەن ەمەس, كەرىسىنشە, تومەننەن جوعارى قاراي ۇيىمداستىرىلىپ, ءوز ارەكەتىندە كولدەنەڭ قارىم-قاتىناستاردى دا بىرگە دامىتۋى كەرەك سياقتى. ول ەلدىڭ بارلىق تۇكپىر-تۇكپىرىن قامتىعان كەزدە, قاناتىن كەڭىنەن جاياتىن بولادى. ساياسي بەدەل دە, تاجىريبە دە وسىلاي جينالماق.
ال ەندى سول العىشارتتارعا توقتالعان ءجون بولار. ەڭ وكىنىشتىسى, ايماقتاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق-ساياسي دامۋىنىڭ دەڭگەيى مەن ونىڭ قارقىنى ورتالىقتاعىداي ەمەس. ويتكەنى حالىقتىڭ جارتىسىنان استامى وركەنيەتتىك دامۋ ۇردىسىنەن شەت قالىپ وتىر. ونداعى تۇرعىنداردىڭ قولدارى كۇنكورىستىڭ قامىنان بوساماي, كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىكتەن اسا الماۋدا. ولاردى بالالارىنىڭ ءبىلىم الۋىنىڭ ساپاسى, ىشەرلىك تازا سۋدىڭ بولماۋى مەن جولداردىڭ جوقتىعى جانە تاعى دا باسقا تولىپ جاتقان الەۋمەتتىك ماسەلەلەر مازالايدى. اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن نارىق, دەموكراتيا, تاۋەلسىزدىك سانا-سەزىم ءالى دە ساعىم بولىپ كورىنەتىنگە ۇقسايدى. ولار وزدەرىنشە ءوز كۇندەرىن وزدەرى كورىپ جاتقانداي. سوندا تۇرعىنداردىڭ جارتىسىنسىز بيلىكتى جارتىلاي بيلىك, پارتيالاردى جارتىلاي نەمەسە شالا پارتيالار دەۋىمىز كەرەك پە؟ سوندا ولاردىڭ وزدەرىن بۇكىل ەلدىڭ مۇددەسىن تولىققاندى تۇردە قورعايمىز دەۋگە مورالدىق قۇقىعى بار ما؟
ەندەشە, رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ايماعىن رەفورمالاۋدىڭ, سونىڭ ىشىندە ساياسي رەفورمالاردىڭ دا اۋماعىنا اينالدىرمايىنشا, تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك بەلسەندىلىگى ارتىپ, بيلىكتىڭ جۇمىسىنا باقىلاۋ ورنامايدى. بيلىك ورگاندارىنىڭ قابىلداعان شەشىمى حالىقتىڭ مۇددەسىن كوزدەمەسە, ونىڭ پايداسى جوق, ول تۇرعىندار تاراپىنان قولداۋ تاپپايدى. بۇل كەلەڭسىزدىكتىڭ جولىن كەسۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتىپ, دەموكراتيالىق ۇدەرىستەرگە قولايلى جاعداي تۋدىرۋ قاجەت. وسى ماسەلەلەر ءوز شەشىمىن تاپقان كەزدە عانا پىكىردىڭ ارالۋاندىلىعى تۋىپ, بۇقارانىڭ ساياسي مادەنيەتىنىڭ وسۋىنە جول اشىلادى. سوندا عانا تۇرعىنداردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعايتىن ۇكىمەتتىك ەمەس جانە باسقا دا قوعامدىق ۇيىمداردىڭ جۇمىستارى بەلسەندى تۇردە جۇرگىزىلەرى انىق. وسىلاردىڭ بارلىعى شىندىققا اينالۋى ءۇشىن جەرگىلىكتى باسقارۋ مەن ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ماسەلەسىنىڭ وڭتايلى شەشىلۋى قاجەت. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ ماڭىزى كۇن ساناپ ارتىپ وتىرعانىن ەستەن شىعارماعان ءجون.
سوندىقتان اكىمشىلىك رەفورمانىڭ بارىسىندا جەرگىلىكتى باسقارۋ مەن ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسىن دامىتۋ ماسەلەسىنە ۇلكەن ءمان بەرىلدى. ول كەزەڭ-كەزەڭمەن بيلىكتى ورتالىقسىزداندىرۋدى جانە ناقتى قۇزىرەتتەردىڭ ءبىر بولىگىن جەرگىلىكتى ورگاندارعا بەرۋدى كوزدەدى. الايدا بۇل سۇراق ۇزاق مەرزىمگە كەيىنگە قالدىرىلىپ وتىردى. جەرگىلىكتى باسقارۋ مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ شىن مانىندە ەكى بولەك ينستيتۋتتار بولۋىنىڭ سەبەبىنەن 1991-1993 جىلدارى قابىلدانعان ارنايى زاڭدار مەن العاشقى كونستيتۋتسيا دا جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە جاعداي جاساي المادى. وسىدان كەيىن دە جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارى جەرگىلىكتى كەڭەستەرمەن بايلانىستىرىلا قارالىپ, ءبىر-ءبىرىنىڭ جۇمىسىن قايتالاۋمەن بولدى. 1995 جىلعى كونستيتۋتسيادان كەيىن جەرگىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگاندار جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ ساناتىنا جاتقىزىلدى, جاڭادان دۇنيەگە كەلگەن ءماسليحاتتار جەرگىلىكتى جەرلەردەگى جاڭا وكىلدى ورگانعا اينالدى. بىراق ونىڭ مارتەبەسى ونشا وزگەرە قويعان جوق.
بۇل جاعدايدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ ءۇشىن ءماسليحاتتار دەموكراتيا جولىنا ءتۇسۋى كەرەك. ايتپەسە, ولار حالىقتىڭ مۇددەسىن قورعاپ, ماسەلەلەرىن شەشە الماسا, قوعامدا بەدەلگە دە يە بولا الماسى انىق. ەندەشە, ولار تۇرعىندار تاراپىنان الەۋمەتتىك قولداۋ دا تابا المايدى. ونى بولدىرماۋدىڭ ءبىر جولى بار. ول – جەرگىلىكتى قوعامداستىق, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ قىزمەتى, جەرگىلىكتى وكىلدى ورگان رەتىندە مəسليحاتتار جəنە اكىمدەردىڭ ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەۋى. «بىرلىكسىز تىرلىك جوق» دەگەندەي بۇلاردىڭ ارقايسىسى ءوز دەگەنىن ىستەسە, وندا تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ قوردالانا تۇسەرى انىق. اۋىل تۇرعىندارى وزدەرىن تولعاندىراتىن قوعامدىق, ەتنوسارالىق كەلىسىمگە, əلەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالاعا قاتىستى پروبلەمالارعا جاۋاپ تابا الماي جانە بيلىكتىڭ ارەكەتىنە كوڭىلدەرى تولماي, ولاردى بۇرىنعىشا سىناۋمەن بولادى. ال ءالسىز ءماسليحاتتار حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەۋگە شاماسى كەلمەي, اتقارۋشى بيلىكتىڭ ىعىندا كەتىپ, ونىڭ ىقپالىندا قالدى. ولاردىڭ قىزمەتىنە كوڭىلدەرى كونشىمەگەن ادامدار دەپۋتاتتاردى دا سىنعا الۋدا. سەبەبى ونىڭ اتقارۋشى بيلىكتەن ەشبىر ارتىقشىلىعىنىڭ جوقتىعىن تۇسىنگەنگە ۇقسايدى. مəسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ ءوز سايلاۋشىلارىنىڭ ەمەس, əكىمدەردىڭ ارقاسىندا سايلانعاندىقتارىنا تۇرعىنداردىڭ كوزدەرى جەتتى. وسىنداي جاعدايدا وكىلەتتى ورگان رەتىندە ءماسليحاتتاردىڭ دەربەس ينستيتۋتقا اينالۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. ال ەگەر ولاردىڭ ارقايسىسى ءوز جۇمىسىن تىڭعىلىقتى ىستەپ, حالىقتىڭ مۇددەسىن كەشەندى تۇردە ويلاپ, ءتيىستى ىستەر اتقارسا, وندا تۇرمىس تا تۇزەلەر ەدى.
ولاي بولسا, اكىمشىلىك رەفورمالار ساياسي رەفورمالاردان كەيىن عانا جۇرگىزىلىپ, ساياسي قايتا قۇرۋدىڭ ناتيجەسى بولۋى كەرەك ەدى. ءوز شەشىمىن كۇتىپ وتىرعان وزەكتى ساياسي ماسەلەلەر كەزىندە كەزەكتى اكىمشىلىك رەفورمامەن الماستىرىلماعاندا جەرگىلىكتى باسقارۋدىڭ ءتيىمدى قۇرىلىمىن جاساۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالىپ, ءبىراز ىستەر وڭ شەشىمىن تابار ەدى. سوندا عانا ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قىزمەتى ءىس جۇزىندە جالپىۇلتتىق ستراتەگياعا باعىنار ەدى. سول كەزدە عانا ساياسي رەفورمالاردى اينالىپ وتۋگە مۇمكىندىك بولماي, قوعامدىق ومىردە كوپتەگەن پروبلەما تۋىنداماس ەدى.
وسىنداي ۇستانىمنىڭ سالدارىنان 2001 جىلى قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ تۋرالى» زاڭ دا شىن مانىندە مەملەكەتتىك باسقارۋدى رەتتەپ, ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ماسەلەسىن تاعى دا اينالىپ ءوتتى. ويتكەنى 2000-جىلدارى جۇرگىزىلۋى جوسپارلانعان ساياسي رەفورمالار شەڭبەرىندە پارلامەنتتىڭ ءرولىن كوتەرۋ بارىسىندا ءبىر مەزگىلدە ءماسليحاتتاردىڭ ماسەلەسى دە قارالاتىن بولىپ ۇيعارىلدى. وسى كەزدەرى اكىمشىلىك رەفورماسىنىڭ باستى مىندەتى اۋىلدىق دەڭگەيدەگى الەۋەتى قاۋقارلى مەملەكەتتىك بيلىك ينستيتۋتىن قالىپتاستىرىپ, جەرگىلىكتى اكىمنىڭ ءرولىن ارتتىرۋعا باعىتتالدى. سودان كەيىن عانا بارىپ جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى زاڭدى قولعا الۋعا كىرىسۋ كوزدەلدى. ءسويتىپ ۋاقىت ۇتتىرىپ الدىق.
وسى تۇستا ساراپشىلار مەن عالىمداردىڭ ماسليحاتتارعا قاتىستى پىكىرلەرىنە توقتالا كەتسەك, ارتىق بولماس. ولار ءماسليحاتتاردىڭ جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى ءوز موينىنا الۋى ءۇشىن ونى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنەن شىعارعان دۇرىس دەگەن پىكىر ايتۋدا. ويتكەنى ءماسليحاتتاردى تۇرعىندار تىكەلەي سايلايدى. ەندەشە, ءماسليحاتتاردىڭ سايلاناتىندىعى مەن اكىمدەردىڭ دە بولاشاقتا سايلانۋ مۇمكىندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, ولاردى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگانىنا اينالدىرۋدىڭ تولىق مۇمكىندىگى بار.
تۇپتەپ كەلگەندە, ءماسليحاتتاردىڭ الەۋەتتى كۇش ەكەندىگىن تۇسىنەتىن كەز كەلدى. بىراق بيىلعى سايلاۋعا دەيىن مəسليحاتتاردىڭ اتقارۋشى بيلىككە, ياعني əكىمدەرگە تəۋەلدىلىگى ساقتالىپ كەلدى. بۇدان بىلايعىسىن ءومىر كورسەتەر. الايدا ونى ەڭسەرۋدىڭ ءبىر جولى حالىقپەن تىعىز بايلانىس ورناتۋدا جاتىر. سوندا عانا بار پروبلەمالاردىڭ كەسكىنىن ءدال انىقتاپ, ولاردى دەپۋتاتتاردىڭ وي-ەلەگىنەن وتكىزىپ, شەشۋگە مۇمكىندىك تۋارى ءسوزسىز. جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگاندار قوعاممەن تىعىز كەرى بايلانىس ورناتۋ نەگىزىندە عانا حالىققا ءوز ءسوزىن ءوتىمدى ەتە الادى. وسىلاي عانا قوعامدى الاڭداتىپ جۇرگەن كوكەيكەستى ماسەلەلەرگە باسا نازار اۋدارىپ, ونى جان-جاقتى تالقىلاۋعا ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى مەن اۋىل تۇرعىندارىن تارتىپ, ولاردى ورتاق ىسكە جۇمىلدىرۋدىڭ ماڭىزى ارتادى. ول جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى الەۋمەتتەندىرۋ ۇدەرىسىنە تارتىپ, ولاردىڭ الەۋەتىن جەرگىلىكتى ماڭىزى بار الەۋمەتتىك جانە قوعامدىق ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتاۋعا العىشارتتار تۋعىزادى.
ازاماتتىق قوعام دەموكراتيانى دامىتۋدىڭ توتە جولى بولماق. ول سونىمەن بىرگە حالىقتىڭ قوعامدىق-الەۋمەتتىك, مادەني-رۋحاني جانە ساياسي مادەنيەتىن كوتەرەدى. قوعامنىڭ الەۋمەتتەنۋى بارىسىندا وسى تاجىريبە ازاماتتاردىڭ بويىنا ءسىڭىپ, ولاردىڭ اراسىنداعى بايلانىستاردى دامىتا تۇسەدى. وسىنداي ۇدەرىستىڭ ارقاسىندا دۇنيەگە كەلگەن قوعامدىق ۇيىمدار ازاماتتىق قوعامنىڭ كۇرەتامىرىنا اينالىپ, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ ءرولى ارتا باستايدى جانە ءتيىستى سانا-سەزىمنىڭ قالىپتاسۋىنا جاعداي تۋادى. سوندا اۋىل-ايماقتاعى, جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى ماسەلەلەر ازاماتتىق قاتىسۋ ارقىلى شەشىلەتىن بولادى. بالاما كوزقاراستار مەن پىكىرلەردىڭ ورىن الۋى نەگىزىندە وپپوزيتسيا تابيعي تۇردە دۇنيەگە كەلىپ, جاريا شەشىم قابىلداعانداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ارتىپ, باسقارۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسى قالىپتاسادى. ءبىزدىڭ قوعامعا جاساندى تۇردە پايدا بولعان, «تاعايىندالعان» وپپوزيتسيادان گورى, تومەننەن, حالىقتىڭ اراسىنان, قوعامنىڭ قايناعان ورتاسىنان ءوسىپ-ونگەن وپپوزيتسيا تيىمدىرەك. جەرگىلىكتى جەردەن ىسىلىپ, الەۋمەتتىك تۇرعىدا شىنىققان وپپوزيتسيا بارلىق دەڭگەيدە قىزمەت اتقارىپ, قالىڭ بۇقارانىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتاي الادى.
ويتكەنى شەشىم قابىلداۋدا, قوعامدىق ماسەلەلەردى تالقىلاۋلاردا پىكىرى ەسكەرىلمەگەندىكتەن, شەشىم قابىلدانعاننان كەيىنگى ارەكەتتەردىڭ جان-جاقتى ويلاستىرىلماعاندىعىنان ازاماتتار بۇل ۇدەرىسكە اتسالىسۋعا سەكەمدەنىپ, سەنىمسىزدىكپەن قاراۋدا. سوندىقتان بولار, ولار بەلسەندىلىككە كوپ جاعدايدا قۇلشىنىس تانىتپاي, قالىس قالىپ وتىر. بيلىك ورگاندارى ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىنىڭ جاساعان ساراپتاماسىن, ۇسىنىس-پىكىرلەرىن تىڭداماسا, ولاردى ىنتالاندىرىپ, سەرىكتەسى رەتىندە قابىلداي قويماسا, قوعام قالاي العا باسىپ, ونىڭ ازاماتتارىنىڭ بەلسەندىلىگى قالاي ارتسىن؟ جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتپايىنشا, جالپى مەملەكەتتى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگى وزگەرمەيدى. تەك مەملەكەتتىك باسقارۋ ماسەلەلەرىن رەتتەۋگە عانا باعىتتالعان ارەكەتتەردىڭ قاجەتتى ناتيجەگە اكەلمەسى اقيقات.
قازاقستانداعى بارلىق رەفورما مەن باستامانىڭ ناتيجەلەرى وبلىستىق دەڭگەيدەن اسىپ, اۋىلداعى قايماعى شايقالماي وتىرعان حالىققا جەتپەي جاتاتىندىعى جاسىرىن ەمەس. ونىڭ باستى سەبەبى جەرگىلىكتى الەۋمەتتىڭ, جۇرتشىلىقتىڭ الەۋەتىنىڭ ىسكە قوسىلماۋىندا جاتىر. ويتكەنى قازىر ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ ۇدەرىسى تومەننەن جوعارى قاراي ەمەس, كەرىسىنشە, جوعارىدان تومەن قاراي جۇرۋدە. ياعني, جوعارىدان «تاڭىلىپ» جاتىر دەۋگە دە بولادى. ورتالىق جەرگىلىكتى جەرلەردەگى وزەكتى ماسەلەلەر مەن مۇددەلەردى ادەتتە بىلە بەرمەيدى. ونىڭ شەشىمدەرىنىڭ ءتيىمسىز بولىپ جاتاتىندىعى دا سوندىقتان. ونى ناقتى جاعدايدى باستارىنان كەشىرىپ, ءومىردىڭ اششىسى مەن تۇششىسىن ءوز باسىنان كەشىرىپ, سوعان شىن نيەتىمەن ۋايىم جەپ وتىرعان سول جەرلەردىڭ تۇرعىندارى عانا جاقسى ءبىلۋى مۇمكىن. سوندىقتان ولار جەرگىلىكتى جەرلەردىڭ تۇيتكىل ماسەلەلەرىن تالقىلاۋعا بەلسەندى قاتىسىپ, شەشىم قابىلداۋ ىسىنە دە ارالاسۋى قاجەت. ول ءۇشىن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ اۋاداي قاجەت. جالپى العاندا, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ اۋىلعا دا, قالاعا دا, ياعني بۇكىل قوعامعا قاتىسى بارلىعىن ەسكەرگەن ءجون. ويتكەنى ازاماتتىق بىرلەستىكتەر مەن تۇرعىنداردىڭ ءارتۇرلى قاۋىمداستىقتارى نەمەسە قوعامداستىقتارى بارلىق سالالار مەن اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەردە قۇرىلىپ, بارلىعى بىرلەسىپ, قوعام يگىلىگىنە جۇمىس ىستەگەنى ابزال.
پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا ينستيتۋتىنىڭ بولۋى دەموكراتيانى ىلگەرىلەتىپ, ەلىمىزدە كوپ پارتيالىلىقتى, سونىڭ ىشىندە ساياسي ازشىلىقتى دامىتۋدا دا جاڭا سەرپىلىسكە جول اشارى انىق. ول كوپ ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ, ساياسي جۇيەنى جەتىلدىرىپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمانى ىلگەرىلەتەتىن بولادى. ال ەگەر وپپوزيتسيا, سونىڭ ىشىندە پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا دا, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن مەملەكەتتىلىگىنىڭ نىعايۋىنا باعىتتالعان ساياسي قوزقاراستارى جانە قول جەتكىزگەن ناقتى تابىستارى ارقىلى بارلىق وبلىستا, ونداعى اۋىل-ايماقتاردا ءوزىنىڭ جاقتاستارىن تاۋىپ, ءوز قاتارىنا تارتا بىلسە, وندا ولار تامىرىن تەرەڭگە جىبەرەر ەدى.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
قوعام قايراتكەرى, ساياساتتانۋشى
