استانادا جەڭىلدىكپەن بەرىلەتىن قولجەتىمدى باسپانالاردىڭ سانى جىل سايىن ارتقانىمەن, جالدامالى جاتاقحانالارعا دەگەن سۇرانىس ازايعان ەمەس. سەبەبى – قاراپايىم. قارا حالىقتا ءۇي الۋعا قارجى تاپشى. سوندىقتان دا اۋىلدان قالاعا اعىلعان اعايىننىڭ دەنى اپاتتى بولسا دا ەسكى-قۇسقى جاتاقحانالاردى جاعالاۋعا ءماجبۇر. باراق ۇلگىسىندە سالىنعان جاتاقحانا قوجايىندارىنىڭ كوبى بولمەلەرىن زاڭسىز جالعا بەرەدى. جالعا الۋشىمەن ءتيىستى كەلىسىمشارت جاسالمايدى. سايكەسىنشە, قاجەتتى سالىق تا تولەنبەيدى. ياعني «كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ» كورىگىن قىزدىرىپ جاتىر دەگەن ءسوز. ەلوردا جاتاقحانالارىنىڭ جاعدايىن ءبىلۋ ءۇشىن م. جۇماباەۆ كوشەسىندەگى ءبىر-ەكەۋىنە باس سۇعىپ كورسەڭىز دە جەتكىلىكتى.
جۇماباەۆتىڭ جاتاقحانالارى
اقىن ماعجان جۇماباەۆ اتىنداعى كوشەمەن وتكەن سايىن سىرتى جاماۋ-جاماۋ, ەسىك-تەرەزەسى اڭعال-ساڭعال, قابىرعالارى قاقىراپ جاتقان 2 قاباتتى جاتاقحانا ەرىكسىز كوزگە تۇسەدى. جانىنان ءوتىپ بارا جاتىپ, ۇنەمى دəل جولدىڭ جيەگىندە الاڭسىز ويناپ جۇرگەن بالالاردى كورەسىڭ. ويتكەنى, جاتاقحانانىڭ ماڭىندا ويىن الاڭى تۇرماق, بوس جاتقان الاقانداي الاڭقاي دا جوق. ال جۇماباەۆ كوشەسىندە كولىك اعىنى ءبىر سəت تولاستاعان ەمەس...
«وڭتۇستىك-شىعىس», قاراپايىم حالىقتىڭ اراسىندا «يۋگو-ۆوستوك» دەگەن اتاۋمەن بەلگىلى بۇل اۋداندا مۇنداي تيپتەگى جاتاقحانالار جەتىپ ارتىلادى. ءبىر عانا م.جۇماباەۆ كوشەسىنىڭ بويىندا ونشاقتىسى بار. Əۋ باستا كەيبىرىنىڭ 2-3 قاباتتى عيمارات, قايسىبىرىنىڭ كوتتەدج ۇلگىسىندە سالىنعانىن سىرتقى نوبايىنان-اق اڭعارۋعا بولادى. بىراق دەنى ۇزىن-سونار ءدəلىزىنىڭ قوس قاپتالى شاعىن بولمەلەرگە تولى جاتاقحانالار. مۇنداي جاتاقحانالاردىڭ كىرەبەرىس ەسىگى ءومىرى جابىلمايدى, قاشان كورسەڭ ارسيىپ اشىق جاتادى. ولمەستىڭ كۇنىن كەشىپ جۇرگەن كوپ قازاقتىڭ باسپاناسى دا وسى – «جۇماباەۆتىڭ جاتاقحانالارى». جاقىندا 2-3 جاتاقحاناعا ارنايى كىردىك. ء«بىر تانىسىم وسى اۋداننان بولمە ىزدەپ ءجۇر ەدى» دەگەن سىلتاۋمەن ءبىر جاتاقحانانىڭ قوجايىنى, ەندى ءبىرىنىڭ كومەندانتى, ءۇشىنشىسىنىڭ تۇرعىندارىن سوزگە تارتىپ كوردىك.
«ول جاقتا قاباعان يت بار!»
باس سۇققان العاشقى جاتاقحانا – ءبىر كولىك كەلىپ تۇمسىعىن تىرەي قالسا قۇلايىن دەپ تۇرعان قوس قاباتتى ءۇي. ىشكە كىرە بەرگەنىم سول ەدى ءنəجىس پەن ساسىعان كوكتىڭ بە, بورسىعان سۋدىڭ با قولقانى جارعان يىسىنە شىداي الماي كەرى بۇرىلدىم. كىرەبەرىس قابىرعا مەن باسپالداقتىڭ لاستىعى سونشا, باتتاسقان كىرىن جۋىپ ەمەس, قىرىپ الۋعا بولادى. سىرتقا بەتتەگەندە القام-سالقامى شىعىپ, ايقارا اشىق تۇرعان سىرتقى ەسىكتەگى «ەسىكتى جاۋىپ جۇرىڭىزدەر!» دەگەن جازبا مەن ءبىر حابارلاندىرۋعا كوزىم ءتۇستى. «جاتاقحانا بولمەلەرى جالعا بەرىلەدى» دەپ تەلەفون نومىرلەرى جازىلعان ءبىر جاپىراق قاعازدىڭ جالبىراعان جىرتىندىلارىنان دىم قالماپتى. سوعان قاراعاندا مۇنداي جەرلەرگە دە سۇرانىس بولار دەپ ءتۇيدىم...
ەسىكتىڭ الدىندا ءۇش ەر بالا جاقىن ماڭداعى دۇكەننىڭ قوقىسىندا جاتقان بوس قوراپپەن سىرعاناپ ويناپ ءجۇر. ەڭ كىشىسىنىڭ قولىندا – قۇرت, بۇتىندا –جۇقا شالبار, ۇشەۋى دە جۇقالتاڭ كيىنگەن. جاتاقحاناعا جاپسارلاس سالىنعان ءۇش ەسىكتى تاعى ءبىر تاپال ءۇي بار ەكەن. ەكى ورتانى جالعاپ تۇرعانى – كىر جايۋعا دەپ كەرىپ قويعان ايقىش-ۇيقىش جىپتەر عانا. ارى وتە بەرگەنىمدە əلگى بالالاردىڭ ءبىرى: «ول جاققا بارماڭىز! قاباعان يت بار!», دەپ ايقاي سالدى. سول كەزدە عانا ۇزىنداۋ شىنجىردا بايلاۋلى تۇرعان ءيتتى بايقادىم. ابالاپ الدىمنان شىعا كەلدى. «بۇل جەرگە نەگە يت بايلاپ قويعان؟», دەدىم ساسقانىمنان. ويىن بالالارىنىڭ ىشىندەگى ەس توقتاتقانى:
«انا ۇيدە «وبششاگانىڭ» باستىعى تۇرادى. بالالار ۇيگە كىرىپ كەتپەسىن دەپ ءيتىن وسىلاي بايلاپ قويادى», دەدى. وسى سəتتە جاتاقحانادان قولىندا قۇنداقتاۋلى ءسəبيى بار جاس كەلىنشەك شىقتى...
– ءسىز وسىندا تۇراسىز با؟
– تۇرام. تۇرعاندا... انام وسىندا تۇرادى. سوعان كەلگەم... (نەگە ەكەنى سەنىمسىزدەۋ جاۋاپ بەردى).
– جاتاقحانادا بوس بولمەلەر بار ما, ءسىز بىلمەيسىز بە؟
– بار سياقتى. مىندا تەلەفوندار تۇر عوي, سوعان حابارلاسىڭىز (يەگىمەن قۇلايىن دەپ تۇرعان ەسىكتى مەڭزەدى).
– باعالارى قانشا ەكەن, سونى بىلەيىن دەپ ەدىم...
– ءƏرتۇرلى. ءبىر بولمەلىلەر كولەمدەرىنە قاراي 25 مىڭنان باستالادى, 40-45 مىڭدىقتار دا بار. ال ەكى بولمەلىلەر 60 مىڭنان.
– جۋىناتىن بولمەلەرى, دəرەتحانالارى بار ما؟
– Əر بولمەدە دəرەتحانا بار. بىراق «دۋشى» جوق. سەبەبى مۇندا ىستىق سۋ جوق.
– سوندا ىستىق سۋسىز قالاي...
– انا جاقتا وسى «وبششاگانىڭ» قوجايىنى تۇرادى. سولار اپتا سايىن مونشا جاعادى. سوعان بارۋعا بولادى.
– سىزدەر ەكى بولمەسىندە تۇراسىزدار ما؟
– جوق, ءبىر بولمەدە, 30 مىڭدىقتا تۇرامىز. تۇرعاندا... انام تۇرادى...
جاس كەلىنشەك ارى قاراي əڭگىمەلەسۋگە ق ۇلىق تانىتا قويمادى. مەن دە قولقالامادىم. قولىنداعى شاقالاقتى تازا اۋاعا الىپ شىققانى كورىنىپ تۇر. الايدا, ارى-بەرى اعىلعان كولىك پەن جاقىن ماڭداعى جەر ۇيلەردىڭ مۇرجاسىنان شىققان كوك تۇتىننەن قايدا قاشىپ قۇتىلارىن بىلمەگەندەي جول جيەگىندە ارى-بەرى ءجۇردى دە قويدى. بەل جازىپ وتىراتىن ورىندىق تا جوق. ءبىرىنشى قاباتى شاشتاراز, دۇكەن مەن اتەلە, ءتىپتى, كولىك دوڭگەلەكتەرىن جوندەيتىن ورىنمەن تولىپ قالعان كەلەسى جاتاقحانا جۇماباەۆ پەن وباعان كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا ەدى...
«ايەلدەر كومەندانت بولىپ جارىتپايدى...»
ءۇش قاباتتى بۇل جاتاقحانا الدىڭعىسىنا قاراعاندا تازا, جارىق, ەڭسەلىلەۋ ەكەن. ءوزىن وسى جاتاقحانانىڭ كومەندانتىمىن دەپ تانىستىرعان ەرجان ەسىمدى تولىق دەنەلى جىگىت اعاسى قۇددى ءبىر اۋىلدىڭ əكىمى سەكىلدى شىرەنىپ تۇر. سوزىنەن تۇسىنگەنىم, ءوزى دە وسىندا تۇرادى ەكەن. «Əدەتتە كومەندانتتار əيەلدەر بولۋشى ەدى...» دەگەن مىسقىل استارلاس ءسوزىمدى جاقتىرماي قالعان ول: «مۇنداي جەرگە əيەلدەر كومەندانت بولىپ جارىتپايدى. وزدەرى-اق شىداماي قاشىپ كەتەدى», – دەدى شالقايا ءتۇسىپ. ورىسشا-قازاقشا ارالاستىرىپ, اسىعىس ايتقان سوزىنەن تۇسىنگەنىم – جاتاقحانادا 15 شارشى مەترلىك شاعىن بولمەلەر 35 مىڭ تەڭگەدەن باستالىپ, كولەمىنە قاراي باعا 40, 45, 50-گە دەيىن وسەدى. ەكى بولمەلى «پəتەرى» – 60 مىڭنان جوعارى. جارىققا جاققاندارىنا قاراي əر بولمە تۇرعىندارى بولەك تولەيدى. دəرەتحانا مەن جۋىناتىن بولمەلەرى əر قاباتتا ورنالاسقان. ەرلەر مەن əيەلدەردىكى بولەك. ىستىق, سۋىق سۋى بار. تازالىققا جاۋاپ بەرەتىن جەكە قىزمەتكەرى دە بار بولىپ شىقتى.
– ءسىز وزىڭىزگە ىزدەپ ءجۇرسىز بە؟
– ءبىر تانىسىم ءوتىنىش ايتىپ ەدى... جۋىناتىن بولمەلەرىڭىزدى كورۋگە بولا ما؟
– ونىڭ نەسىن كورەسىز؟! كəدىمگى «دۋشەۆوي»... «كابينكالارعا» بولىنگەن. نەگىزى تۇراتىن ادام ءوزى كەلىپ كورگەنى دۇرىس قوي. سىزگە ۇناعان وعان ۇناماۋى مۇمكىن...
– بوس بولمەلەرىڭىز بار عوي سوندا؟
– بار. ەكى بولمەلىكتەن بىرەۋ, ءبىر بولمەلىكتەن ەكەۋ بار.
Əر نəرسەنى تəپتىشتەپ سۇراعانىمنان جالىعىپ كەتتى مە, əلدە, بولمەدە تۇراتىن ءوزىم بولماعاندىقتان جاقتىرا قويمادى ما, كومەندانت قالعان سۇراقتارىما جۇرە جاۋاپ بەردى دە, بولمەسىنە كىرىپ كەتتى. تومەنگى قاباتقا قولىندا ءبىر دوربا قوقىسى بار əيەلمەن بىرگە ءتۇستىم. وسى جاتاقحانانىڭ تۇرعىنى ەكەنى جەلەڭ كيە سالعان كيىمىنەن-اق كورىنىپ تۇر. سىر تارتىپ كورىپ ەدىم, سالدىرلاپ ءبəرىن ءوزى-اق جايىپ سالدى.
ء«بىزدىڭ جاتاقحانا باسقالارىنا قاراعاندا قۇدايعا شۇكىر عوي. انا قۋىستاعى ۇيلەرگە بارىپ كوردىڭ بە؟! تۇرۋ مۇمكىن ەمەس. تۇنگە قالساڭ قورقىنىشتى, قاراڭعى. مىنا جەر راحات! جولدىڭ بويى. اۆتوبۋستان تۇسە قالدىڭ دا, كىرە سالاسىڭ. ءوزىم 47-اۆتوبۋستا كوندۋكتور بولىپ جۇمىس ىستەيمىن. تاڭەرتەڭ جۇمىسقا وسى جاقتان شىعا سالامىن. دۇكەننىڭ قاي ءتۇرى كەرەك, ءبəرى جاقىن. ەكى ۇلىم وسى ماڭداعى مەكتەپكە بارادى. وزدەرى بارىپ, وزدەرى كەلەدى. ولاردى جەتەكتەپ جۇرۋگە ۋاقىت تا جوق. تاڭنان كەشكە دەيىن جۇمىستامىز... بولمە ىزدەپ ءجۇرسىڭ بە؟ بوس تۇرعان بولمەلەر بار...». ارى قاراي كومەندانت ايتقان باعالاردى تىزبەلەي باستادى.
– سىزدەردىڭ مۇندا تۇرعاندارىڭىزعا كوپ بولدى ما؟
– ونى نەسىنە سۇرادىڭ؟
– جاي, جالپى جاتاقحانا تىنىش پا دەگەنىم عوي...
– ءۇش جىلدان اسىپ بارادى. تىنىش قوي. جۇرت مۇندا قونۋعا عانا كەلەدى. ءبəرى جۇمىستا. شۋلاسا سول بالا-شاعا شىعار... ەندى وينايتىن جەر جوق, ولارعا نە دەيسىڭ؟! وسى ءۇش قاباتتىڭ ىشىندە ءبىر-ءبىرىن قۋىپ وينايدى دا. جولعا شىعىپ كەتپەسە بولدى عوي...
قولىندا ءبىر دوربا قوقىسى بار قازاق əيەلىنىڭ ءسوزى مەن كوزىنەن ءبىر نəرسەنى انىق اڭعارۋعا بولار ەدى. ول – وسىنداي كۇيكى تىرلىككە كونتەرى كونبىستىك. كۇنكورىستى كۇيتتەگەن كەلىنشەكتىڭ ءجۇزى سولىڭقى كورىندى. بىراق... كۇيكەنتايدىڭ كۇركەسىندەي تار بولمەدە كۇنەلتىپ جاتقان ادامنىڭ ەڭسەسى قايدان كوتەرىلسىن؟!
جۇرتتىڭ كۇيتتەگەنى – كۇنكورىس
ەلوردادا جىل سايىن «ۋچاسكە» جەدەل الدىن الۋ ءىس-شاراسى وتەدى. استانانىڭ əر اۋدانىن قامتيتىن شارا شەڭبەرىندە ەلوردالىق ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورلارى 80 مىڭنان استام پəتەر مەن 10 مىڭنان استام جەكە ءۇيدى ارالاپ شىعادى. دəل وسى وپەراتسيا بارىسىندا پاتەرلەرىن زاڭسىز جالعا بەرەتىندەر دە انىقتالىپ جاتادى. ءتيىستى قۇجاتسىز ءۇيىن جالعا بەرىپ, نəپاقا تاۋىپ جۇرگەندەردىڭ قاتارىندا جۇماباەۆ جاتاقحانالارىنىڭ قوجايىندارى دا بار. «وڭتۇستىك-شىعىس» اۋدانىنا جاۋاپتى ءتورت ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورى بار. ءدال ءبىز ءسوز ەتكەن كوشەگە بەكىتىلگەن پوليتسيا قىزمەتكەرى ازامات كوكىشەۆتەن «جۇماباەۆ جاتاقحانالارىنداعى» قىلمىستىق احۋال تۋرالى سۇراستىرعانىمىزدا, پوليتسيا كاپيتانى مۇنداعى جاتاقحانالاردا تىركەلەتىن قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ دەنى وتباسىلىق-تۇرمىستىق كيكىلجىڭنەن تۋىندايتىنىن ايتتى. «كورشىلەردىڭ ءبىر-بىرىمەن كەلىسپەي قالۋى, ماس بولىپ, تۇرعىنداردىڭ مازاسىن الۋ, جانجال شىعارۋ, تازالىق ءۇشىن بەت جىرتىسۋ – مىنە, بىزگە كەلىپ تۇسەتىن ارىز-شاعىمداردىڭ دەنى وسىنداي. ەسىكتەرى اشىق-شاشىق قالاتىن بولمەلەرگە ۇرى دا ءتۇسىپ جاتادى. جاتاقحانالاردىڭ كوبىندە بەينەباقىلاۋ كامەرالارى ورناتىلماعاندىقتان ۇرلىقتاردى əشكەرەلەۋ وڭاي ەمەس», دەيدى پوليتسيا كاپيتانى.
جول جيەگىن ويىن الاڭىنا اينالدىرعان بالالار قاۋىپسىزدىگىن العا تارتقانىمىزدا ۋچاسكەلىك ينسپەكتور: «جاتاقحانا ماڭىن قورشاۋدى, ويىن الاڭدارىن سالدىرۋدى تالاپ ەتۋ – ءبىزدىڭ قۇزىرىمىزعا جاتپايدى. راس, جاتاقحانالاردىڭ ەشقايسىسىندا بالالار وينايتىن ارنايى جەر جوق. بىراق ءوزىڭىز دە ءبىلىپ تۇرسىز عوي... جاتاقحانادا تۇراتىنداردىڭ 100 پايىزى بولمە جالداپ كۇنەلتىپ جۇرگەن اۋىلدان كەلگەن قاراپايىم حالىق. جارىمجان جالاقىسىمەن وتباسىن اسىراپ وتىرعان جۇمىسشى جۇرتتىڭ كۇيتتەگەنى – جەكە قاۋىپسىزدىكتەن بۇرىن, كۇنكورىس قامى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – وزىمىزگە تيەسىلى ۋچاسكەدە كىمدەر تۇرادى, قايدان كەلدى, بۇرىن سوتتالعان با, قارۋلارى بار ما, بولسا تىركەلگەن بە – وسىنداي مəسەلەلەردى نازاردا ۇستاۋ, تۇرعىندارمەن پروفيلاكتيكالىق سۇحباتتار جۇرگىزۋ, قانداي دا ءبىر قۇقىق بۇزۋشىلىق, قىلمىس تىركەلسە, اق-قاراسىن انىقتاۋ», دەدى.
ءسوز سوڭى. نۇر-سۇلتان قالاسى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ مəلىمدەۋىنشە, ءبىر عانا «وڭتۇستىك-شىعىس» اۋدانىندا 369 جاتاقحانا بار ەكەن. ەدەنى سىز تارتىپ, قابىرعاسىنا قىراۋ قاتقان جاتاقحانادا ەشكىمنىڭ جەتىسكەننەن تۇرمايتىنى اقيقات. ءسəنى مەن سالتاناتى جاراسقان ەلوردانىڭ سول جاعالاۋىنداي ەمەس, بۇل جاتاقحانالاردا ءومىر ءسۇرۋدىڭ ءوز زاڭى مەن جازىلماعان ەرەجەسى بار. مۇندا كەلسەڭىز ازۋىن ايعا بىلەگەن ەلوردانىڭ باسقا ءبىر əلەمىنە ەنگەندەي بولاسىز...
