ازاتتىق العان ۇلتتىڭ العاشقى مىندەتىنىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى – ەرىك-جىگەردەن ايىرىپ, تۇپكى مۇراتىنان جاڭىلدىرعان دويىر عاسىرلاردىڭ رۋحاني زاردابىنان ارشىلۋ. ەلىڭ مەن جەرىڭدى وزىمدىكى دەپ سەزىنىپ, عالامدا الىمساقتان بار ەكەنىڭە, كوپتىڭ ەلەۋسىز ءبىرى ەمەس, دارا ەكەنىڭە قۋانۋ ءۇشىن دە وسىلاي جاساۋىڭ كەرەك. ال رۋحاني ارشىلۋ دەگەنىمىز – ۇلتتىق سانا مەن زەردە قالىپتاستىراتىن, بۇكىل جان جىلۋىڭ مەن سەزىمىڭە سۋارىلاتىن, ءانىڭ بولىپ اۋەلەيتىن, كۇيىڭ بولىپ توگىلەتىن, جىرىڭ بولىپ ورىلەتىن, تۋعان تىلىڭدە عانا تۇلەيتىن ءتول مادەنيەتىڭدى قايتا جاڭعىرتۋ. ۇلت پەن ادامزاتتىڭ يماندىلىعىنا دەمەۋ بولىپ كەلە جاتقان, جالپىلاما ايتقاندا, وركەنيەت دەلىنەتىن سول مادەنيەت جايلى ەلباسى ءتاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تۇتاس فيلوسوفيالىق رۋحاني بايلام قالىپتاستىردى.
«ءۇشىنشى قازىنامىز: تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە تۇلەگەن ءتول مادەنيەتىمىز بەن تۋعان ءتىلىمىز».
ن.ءا.نازارباەۆ,
تاۋەلسىزدىك كۇنىنە ارنالعان سالتاناتتى
جيىندا سويلەگەن سوزدەن.
ازاتتىق العان ۇلتتىڭ العاشقى مىندەتىنىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى – ەرىك-جىگەردەن ايىرىپ, تۇپكى مۇراتىنان جاڭىلدىرعان دويىر عاسىرلاردىڭ رۋحاني زاردابىنان ارشىلۋ. ەلىڭ مەن جەرىڭدى وزىمدىكى دەپ سەزىنىپ, عالامدا الىمساقتان بار ەكەنىڭە, كوپتىڭ ەلەۋسىز ءبىرى ەمەس, دارا ەكەنىڭە قۋانۋ ءۇشىن دە وسىلاي جاساۋىڭ كەرەك. ال رۋحاني ارشىلۋ دەگەنىمىز – ۇلتتىق سانا مەن زەردە قالىپتاستىراتىن, بۇكىل جان جىلۋىڭ مەن سەزىمىڭە سۋارىلاتىن, ءانىڭ بولىپ اۋەلەيتىن, كۇيىڭ بولىپ توگىلەتىن, جىرىڭ بولىپ ورىلەتىن, تۋعان تىلىڭدە عانا تۇلەيتىن ءتول مادەنيەتىڭدى قايتا جاڭعىرتۋ. ۇلت پەن ادامزاتتىڭ يماندىلىعىنا دەمەۋ بولىپ كەلە جاتقان, جالپىلاما ايتقاندا, وركەنيەت دەلىنەتىن سول مادەنيەت جايلى ەلباسى ءتاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تۇتاس فيلوسوفيالىق رۋحاني بايلام قالىپتاستىردى.
«ەلباسى ءتاۋەلسىزنىڭ ەڭ ءبىر باي دا بىرەگەي مادەنيەتى – قازاق مادەنيەتى», – دەپ اسقاقتاتتى. «مادەنيەت – ۇلتتىڭ بەت-بەينەسى, رۋحاني بولمىسى, جانى, اقىل-ويى, پاراساتى», – دەپ تۇپكى ءمانىن ايقىنداپ بەردى. «مادەنيەتى جوعارى, تاريحي تانىمى ورنىقتى, ويى سەرگەك ەلدىڭ رۋحى دا بيىك. رۋحى بيىك حالىقتىڭ ىرگەسى دە بيىك, الەۋەتى دە قۋاتتى, ىنتىماعى دا جاراستى بولماق», – دەپ قادىر-قاسيەتىن اشىپ بەردى. «ءححى عاسىر – مادەنيەتتىڭ, عىلىم مەن اقىل-وي باسەكەسىنىڭ عاسىرى بولماق», – دەپ سەرگەك زامانعا ساي شيرىعۋ قاجەت ەكەنىن ەسكەرتتى. ال بۇگىن, تاۋەلسىزدىگىمىز نىعايعان, مەملەكەتتىگىمىز ءبىرجولا قالىپتاسقان شىرايلى شاقتا: «ازاتتىقپەن بىرگە ۇلتتىق رۋحىمىز اسقاقتاپ, مادەنيەتىمىز ماڭگىلىك قۇندىلىققا اينالعانىن», «ءمادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرىپ, عاسىرلارمەن سىرلاسقانىمىزدى, داۋىرلەرمەن تىلدەسكەنىمىزدى, تاريحىمىزدى تۇگەندەگەنىمىزدى, قازاقتىڭ اسقاق ونەرى مەن باي مادەني مۇراسى الەم حالقىنىڭ رۋحاني بايلىعىنا قوسىلعانىن سالتاناتپەن پاش ەتىپ وتىر.
اشىعىن ايتايىق, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى قازاق حالقىنىڭ رۋحاني ورلەۋ جولىنداعى تەڭدەسى جوق تاريحي باستاماعا اينالدى. ءبىز بۇكىل قالىپتاسۋ كەزەڭىمىزدە العاش رەت الىس-جاقىن عالامنان شەجىرەلى دەرەكتەرىمىزدى ىجداھاتپەن جينادىق. از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە قىتاي, تۇركيا, موڭعوليا, رەسەي, جاپونيا, ەگيپەت, امەريكا قۇراما شتاتتارى مەن ەۋروپادان اسا قۇندى 5 مىڭ مۇراعات الىندى. سولار ارقىلى ەجەلگى ساق, عۇن زاماندارى مەن كوك تۇرىكتەرى عاسىرلارىنا دەيىنگى تاريحي دەرەكتەردىڭ سىرىنا قاندىق. دالا حالقى, اتا-بابالارىمىز الەمگە جاۋجۇرەكتىگىمەن عانا ەمەس, عالامات اۋىز ادەبيەتىمەن, اقىل-پاراساتىمەن, ءوز كەزەڭى ءۇشىن كەرەمەتتەي كورىنگەن تۇرمىستىق مادەنيەتىمەن دارالانعانىن دالەلدەيتىن ۇلان-عايىر مالىمەت تاپتىق. بريتانيا, پاريج, مادريد, سەۆيليا, فلورەنتسيا مەن بەرليننىڭ ۇلتتىق كىتاپحانالارىنان ءبىر كورۋ ارمان بولىپ كەلگەن 77 كونە قولجازبانىڭ كوشىرمەسى الىندى. مۇنى از دەسەڭىز, ۇلى دالا تاريحى مەن وركەنيەتى جايلى باياندايتىن ەكى جۇزگە جۋىق بايىرعى باسىلىم تابىلدى. التىن وردا حاندارىنىڭ حاتتارىنا كوز قۋانتتىق. جالپى, تۇرىك تاريحىن تاراتاتىن سيرەك قولجازباعا كەزىكتىك. 1440 جىلعا قاتىستى بۇل قولجازبا قازاق عالىمدارىنا بەلگىسىز بولىپ كەلگەن تاريحي وقيعالاردىڭ سىرىنا قاندىردى. بۇلارعا ۆاتيكاننىڭ تالايلاردىڭ قولى جەتپەي جۇرگەن قورىنان الىنعان سيرەك مۇرالاردى قوسىڭىز.
زەرتتەۋشىلەر وسى قىرۋار تاريحي دەرەكتەردى جيناقتاپ ۇلگەرگەنشە, ءمادەني قازىنامىز ءۇستى-ۇستىنە تولىعۋمەن بولدى. افريكا, ازيا مەن ەۋروپا ەلدەرىنەن تۇرىك-قازاق تاريحىنا قاتىستى مالىمەتتەرى بار 209944 ميكروفيلم جازىلىپ اكەلىندى. اتالعان قۇرلىقتارداعى ءىرى شاھارلاردىڭ مۇراعاتتارىنان ءسۇزىلىپ الىنعان 17568 پاراق كوشىرمە مەن 52 كولەمدى كينوقۇجات تا ءبىز ءۇشىن بارىنشا باعالى.
وسىناۋ مول رۋحاني قازىنا قازاق عالىمدارىنىڭ ۇلت پەن ءوڭىر تاريحىن الەمدىك اۋقىمدا قايتا زەردەلەۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزدى. قازاق تاريحى قىتاي, اراب, رەسەي, تۇرىك, موڭعول, پارسى مەن ەۋروپا دەرەكتەمەلەرىندە دەپ اتالاتىن ونداعان تومدىق سەريالار وتكەن داۋىرلەردىڭ شەجىرەلى بايانىنا شولدەگەن ەلدىڭ قولىنا ءتيدى. وسى دەستەنىڭ ءار كىتابى كيەلى مۇراداي قابىلدانعانىنا, قولى جەتكەندەر مارقايىپ, تابا الماعاندار قىنجىلعانىنا كۋامىز. اۋىلداعى كوكىرەگى وياۋ ءبىر اعامىزدىڭ: «اينالايىن, سول تاريحي كىتاپتاردى ءتۇگەل اكەلسەڭ, ايعىر ءۇيىرلى جىلقى بەرەيىن», – دەگەنى ەسىمىزدە. اسىرا ايتقان دا شىعار, ءتول تاريحىما ەمىن-ەركىن ءبىر قانسام دەگەن قۇشتارلىعى بولار.
وسى جەردە رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, اتالعان سەريانى دۇركىن-دۇركىن قايتا باسىپ شىعارىپ تۇرساق, دۇرىس بولار ەدى. ەلباسىنىڭ ەرەكشە قامقورلىعىمەن جيناقتالىپ, شارتاراپتان جەتكىزىلگەن باي قازىنا بۇكىل حالىقتىڭ يگىلىگىنە اينالۋعا ءتيىس. ءار ءۇيدىڭ تورىندە تۇرعانى ابزال. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ ماقساتى دا وسى.
تاريح تۇگەندەلسە, قازىرگى تولقىن قاريا عاسىرلارمەن ەركىن ءتىلدەسەدى عوي. وتكەن كەزەڭدەردەگى ەرلىك بۇگىنگى ورلىككە ۇلاسادى. قاھارماندىق تا, دانالىق تا تامىرلاس. باعزىدا بازارلى بولعانىن بىلگەن ەل بۇگىندە اجارلى بولۋعا اسىعادى. باباسى زور بولعانىن سەزگەن ۇل زامانىندا نار بولۋعا ۇمتىلادى. ەلباسى تۋعان ەلىنىڭ شەجىرەسىن شەرتىپ بەرىپ, جىگەردى وسىلاي ۇشتادى. تاريحي ءتالىمىن كوركەم كەستەلەگەن جىر-اڭىزدارىن دا قايتا جاڭعىرتتى. قازاقتىڭ بايىرعى قيسسا-داستاندارى تۇڭعىش رەت ءجۇز توم بولىپ باسىلىپ شىقتى. اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ جەتەكشىلىك ەتكەن «بابالار ءسوزى» دەپ اتالاتىن ءجۇز تومدىق ادەبي دەستە وسىلاي دۇنيەگە كەلدى. مۇنىڭ قاتارىنا قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ كوپ تومدىعى قوسىلدى. ارعى-بەرگى عۇلامالار مەن بەرتىنگى عالىم-زەرتتەۋشىلەردىڭ كوز مايىن تاۋىسقان ەڭبەكتەرى رەت-رەتىمەن سارالاندى. ال ۇلتىمىزدىڭ كونە زامانداردان قازىرگى كۇنگە دەيىنگى فيلوسوفيالىق مۇرالارىنىڭ جارىق كورۋى ەرەكشە رۋحاني جەتىستىك ەدى. سول ارقىلى ءبىز قازاقتا فيلوسوفيالىق ويلاۋ ماشىعى بولعان جوق دەگەن كورگەنسىزدىكتىڭ ك ۇلىن كوككە ۇشىردىق.
شىندىعىن ايتايىق, قازىرگى عاسىردا كوركەم ادەبيەت پەن كوركەم ونەرگە ءدال قازاقستانداعىداي قامقورلىق جاساپ وتىرعان ەلدى تمد كولەمىندە كەزدەستىرە المايسىز. رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, رەسپۋبليكادا 2 ميلليوننان استام تارالىممەن 600 اتالىمدى كىتاپ شىعارىپپىز. بۇل ءۇردىس «وتاندىق الەۋمەتتىك-مادەني ونىمدەردى جاڭعىرتۋدىڭ 2012-2016 جىلدارعا ارنالعان جوسپارى» قابىلدانۋىنا وراي ءساتتى جالعاسىن تابۋدا. ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن بۇگىندە شىعارماشىلىق الەۋەت پەن يننوۆاتسيالىق قىزمەتتى ىنتالاندىرۋ جانە مادەنيەت سالاسىنداعى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى جەتىلدىرۋ اياسىنداعى ءىس-شارالار ءجۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. سوعان سايكەس مادەنيەتتى قارجىلاندىرۋ كولەمى جىل ساناپ ۇلعايا تۇسكەن. ناتيجەسى دە تولىمدى. تاۋەلسىزدىك العان جىلداردىڭ ىشىندە ەلىمىز بويىنشا 18 جاڭا تەاتر بوي كوتەردى. سوڭعى ون جىلدا كىتاپحانالار – 579-عا, مۇراجايلار – 58-گە, مادەنيەت ۇيلەرى – 1,5 مىڭعا كوبەيدى. ال استاناداعى وپەرا جانە بالەت تەاترى مەن ورتالىق كونتسەرت زالى – ەۋرازيادا تەڭدەسى جوق ونەر وشاقتارى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى رۋحاني ءومىردى جاڭعىرتۋ جونىندە ۇزبەي ايتىپ كەلەدى. وسى ىڭعايداعى ءار كەزدەگى ويلارى تۇتاس ۇلتتىق باعدارلامالارعا وزەك بولارلىقتاي سالماقتى. «رۋحاني قۇندىلىق, بيىك ادامگەرشىلىك جوق جەردە ۇلكەن وركەنيەت ورناتۋ مۇمكىن ەمەس», دەيدى پرەزيدەنت. راس قوي. جالپى العاندا دا, ناقتى قايىرعاندا دا, مادەنيەت, ونىڭ ىشىندە ادەبيەت پەن ونەر, رۋحاني تازالىقتى, ار مەن جان تازالىعىن ايرىقشا قاجەت ەتەدى عوي. سۇلۋ سەزىم ارۋ جۇرەكتەن ورىلەدى. «رۋحى ەركىن حالىق قانا ۇلى ىستەردى اتقارا الادى», – دەپ جىگەرلەندىرگەن تۇلعا ءوز زامانىنداعى, ودان بۇرىنعى رۋحاني قايراتكەرلەرىن كوككە كوتەرۋمەن كەلەدى. ەلوردادان باستاپ, قازاقتىڭ بارلىق قالالارىندا دانا بيلەر مەن جەزتاڭداي جىراۋلاردىڭ, دارىندى ءانشى-كۇيشىلەردىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەرى اسقاقتايدى. بۇگىنگى كورنەكتى قالامگەرلەر مەن ونەر يەلەرى پرەزيدەنتتىڭ جەكە قامقورلىعىنا دا, مەملەكەتتىڭ جالپى قامقورلىعىنا دا بولەنگەن. سول ىلتيپاتقا جاۋاپ رەتىندە تالانتتى شىعارمالار بەرۋ پارىز. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى اتاپ كورسەتكەنىندەي: «تالانت – جاراتقاننىڭ سىيى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ءوزىڭنىڭ الدىڭداعى, قوعام مەن وتان الدىنداعى جوعارى جاۋاپكەرشىلىك تە».
پرەزيدەنت مادەنيەتتى, ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن ۇلتتىق سانانى ءوزارا بىرلىكتە قارايدى. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» جولداۋىندا وسى ورايداعى پايىمدارىن تەرەڭدەتە ءتۇستى. «رۋحاني ماسەلەلەر ەكونوميكالىق, ماتەريالدىق ماسەلەلەردەن ەشبىر كەم باعالانبايتىن دامۋ كەزەڭىنە كەلگەنىمىزدى» ەسكەرتە وتىرىپ, ينتەلليگەنتسيانىڭ مادەنيەتتى دامىتۋداعى جەتەكشى كۇش ەكەندىگىنە, سوندىقتان دا پروگرەسسيۆتى يدەالدار قوعامىن قۇرۋدا الدىڭعى قاتاردان كورىنۋگە تيىستىگىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. زيالى قاۋىم ەندى جاڭا جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتار جاساۋعا كوشۋگە ءتيىس. ناقتىراق ايتساق, شىعارماشىلىق تالانتقا يە تۇلعا بۇدان بىلاي, جيىرما ءبىرىنشى وركەندى عاسىر العاشقى شيرەگىنە تايالعان شاقتا تۋعان ۇلتىن عالاممەن جاراستىرۋ ءۇشىن:
- ەلگە, سونداي-اق, عالامعا ورتاق ساياسي جانە كوركەم شىعارماشىلىق يدەيالار بەرە الاتىن;
- ادامنىڭ, ادامزاتتىڭ جانە ءار ۇلتتىڭ بەيبىت وركەندەۋىنە ءوز ءۇلگىسىمەن ۇلەس قوسا الاتىن;
- بارلىق ماسەلەلەردە ادامگەرشىلىك پەن يماندىلىققا جۇگىنەتىن قوعام قۇرۋعا ىقپال ەتەتىن قايراتكەرگە اينالۋى كەرەك.
پرەزيدەنت مادەنيەتتى ءۇشىنشى قازىناعا تەڭەستىرگەندە, ونى جاساۋشىلارعا وسىنداي سىندارلى دا قاسيەتتى تالاپ قويىپ وتىر. ءار ونەر تۋىندىسى سول مۇراتتارعا قىزمەت ەتۋگە ءتيىس.
ال جاڭا جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتار دەگەنىمىز نە؟ ول – استامشىلدىقتان ادا ۇلتتىق سۇيىسپەنشىلىك. ۇلتتىق كىرشىكسىز بىرلىك. جاقسى ماعىناسىنداعى ۇلتتىق نامىس. بارلىق سالاداعى ۇلتتىق جوعارى تالعام.
ءبىزدىڭ, قولعا قالام ۇستاعان اقىن-جازۋشىلاردىڭ ارقاۋ ەتەر كوركەمدىك يدەيالارى, مىنە وسىلار.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مادەنيەتتى كەڭ اۋقىمدا قاراي وتىرىپ, ونىڭ ۇلتتىق تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋداعى ماڭىزىنا ەرەكشە ءمان بەرەدى. وتكەن عاسىرلاردى ارقاۋ ەتكەن تۋىندىلار, ەڭ الدىمەن, كەلەشەگىمىزدى تانىپ بىلۋگە, تاريحي جەڭىستەرىمىزگە شىن جۇرەكتەن ماقتانا الۋعا, كەتكەن قاتەلىكتەردەن ارىلۋعا, تاريح پەن بۇگىنگى كۇندى ساباقتاستىرۋعا ارنالعانى ءجون.
تاعى دا ەلباسىنىڭ سوزىمەن ايتساق: «ءداستۇر مەن مادەنيەت – ۇلتتىڭ گەنەتيكالىق كودى». ۇلتتىڭ ءوركەندەگەنىن وزىق مادەنيەتىنەن بىلەسىڭ. حالىقتىڭ ىشكى بىرلىگى مەن بىلىكتىلىگى, نامىسقويلىعى مەن ىسكەرلىگى, زامانعا بەيىمدىگى مەن جاڭاشىلدىعى ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ تولىققاندىعىنىڭ بەلگىسى. وسىنداي قاسيەتكە يە مادەنيەت ۋاقىتپەن بىرگە جاڭارىپ وتىرۋعا ءتيىس. سوندىقتان دا پرەزيدەنت الەمدىك وركەنيەتتىڭ كەيىنگى جەتىستىكتەرىنە سايكەس ۇلتتىق مادەنيەت تە جاڭا مازمۇندا بايىتىلۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ: «ءبىز داستۇرلىلىكتى تۋ ەتكەن قوعامنان قازىرگى زامانعى قوعامعا بەت بۇردىق. سول سەبەپتى, ءبىز ءۇشىن ءارتۇرلى مادەنيەتتەردىڭ ءوزارا قاقتىعىسىنا جول بەرمەي, ۇلتتىق داستۇرلەر مەن مودەرنيزاتسيالىق قاعيدالاردىڭ ۇيلەسىم تابۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزى زور», – دەگەن پايىمى نۇسقاۋ بولىپ ەسەپتەلەدى. الەمگە شىعارماشىلىق ەرەكشەلىگىمىزبەن ەنە وتىرىپ, ونەر عالامىنداعى وزىق ۇلگىلەردى ۇلتتىق تانىمعا سايكەس ءسىڭىرۋ – رۋحاني تولىسۋدىڭ قۇنارلى سالاسى.
وسى تۇستا اتاپ وتەيىك, ءمادەنيەتتەر الماسۋىندا, ناقتىلاي تۇسسەك, كوركەم ادەبيەت پەن كينو ونەرىندە اۋدارما قىزمەتىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيگە لايىق بولۋى تالاپ ەتىلەدى. بۇل سالادا ءبىز قامسىز ءجۇرمىز. قازاق ادەبيەتىنىڭ ءىنجۋ-مارجاندارى جاھانعا بەدەلدى تىلدەرگە ساپالى اۋدارىلماي وتىر. سونى ويلاپ, الماتىداعى ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت نەمەسە استاناداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە كوركەم اۋدارما فاكۋلتەتىن اشۋ تۋرالى جاساعان ۇسىنىسىمىز ازىرگە جۇزەگە اسپاي كەلەدى. ال مۇنسىز الەمگە ونەردەن ولجا سالۋ مۇمكىن ەمەس.
ءتيىستى بيلىك ورىندارى پرەزيدەنتتىڭ: «قازاقتار ورىس مادەنيەتىن جەتە مەڭگەرگەن. ەندەشە, قازاق مادەنيەتى دە قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ۇلت ادامدارى ءۇشىن جەتى قات جەردىڭ استىنداعى نارسەدەي الىس قۇبىلىس بولماسا كەرەك. قازاق ادەبيەتى, ءتىلى, اۋىز ادەبيەتى, مۋزىكاسى ارقايسىمىزدىڭ دا رۋحاني دۇنيەمىزدى بايىتا الادى» دەگەن بايلامى دايەكتى جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس. وقۋ باعدارلامالارىن تولىقتىرۋ كەزىندە ورىس جانە باسقا تىلدەردەگى مەكتەپتەردىڭ شاكىرتتەرى ءۇشىن قازاق تاريحى مەن ادەبيەتىن ۋاقىت وزعان سايىن كەڭىرەك ەنگىزىپ وتىرعان دۇرىس. ال ۇلتتىڭ, ونىڭ زيالى, شىعارماشىلىق وكىلدەرىنىڭ پارىزى – ءوزىنىڭ رۋحىن قادىرلەۋى, تاريح پەن ءداستۇرىن, ءتول مادەنيەتىن قۇرمەتتەۋى. ايتپەسە, وزگەلەرگە ءوزىڭدى قالاي سىيلاتاسىڭ.
ەلباسى مۇنى دا قايتا-قايتا ەسكەرتۋمەن كەلەدى. «ۇلتتىق مۇددەگە قىزمەت ەتۋ ءۇشىن اركىم وزگەنى ەمەس, الدىمەن ءوزىن قامشىلاۋى ءتيىس», – دەگەن ەدى. بيلىكتەگىمىز بار, باسقامىز بار تۇگەل ورىنداپ ءجۇرمىز بە؟
«قازاق ءتىلى تۋرالى ايتقاندا, ءىستى الدىمەن وزىمىزدەن باستاۋىمىز كەرەك». جاقسى-جايساڭىمىز بار, قاتارداعىمىز بار, سولاي جاساي الدىق پا؟ سولاي جاساساق, پرەزيدەنتشە ايتساق: «ەگەر ءاربىر قازاق انا تىلىندە سويلەۋگە ۇمتىلسا, ءتىلىمىز الدەقاشان اتا زاڭىمىزداعى مارتەبەسىنە لايىق بولار ەدى».
كەيبىر لاۋازىمدى قازاق ازاماتتارىنىڭ اراسىندا تىلگە سالعىرتتىق ءالى دە بايقالادى, ايتسە دە قۋانارلىق جەتىستىك, قۇدايعا شۇكىر, جەتكىلىكتى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تاۋەلسىزدىك كۇنىنە ارنالعان سالتاناتتى جيىندا «قازاق ءتىلى ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى عانا ەمەس, تۇركى الەمىنىڭ جەتەكشى تىلدەرىنىڭ بىرىنە اينالىپ كەلە جاتقانىن, ازەربايجان مەن ارمەنيا, بەلارۋس, پولشا, ماجارستان, وڭتۇستىك كورەيا, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا, اقش مەملەكەتتەرىنىڭ بەلدى وقۋ ورىندارىندا وقىتىلاتىنىن ريزالىقپەن اتاپ ءوتتى. انا ءتىلىمىز وسىلاي بىرتە-بىرتە حالىقارالىق سيپات الۋدا.
ارينە, ءتىلدىڭ سىرتقى ەلدەردەگى بەدەلى ونىڭ ورالىمدىلىعىنا نەمەسە باي ەكەندىگىنە تىكەلەي بايلانىستى ەمەس, سول تىلدە جاسالعان ونەر تۋىندىلارىنىڭ كوركەمدىك-يدەيالىق دەڭگەيىنە جانە ۇلتتىڭ ەكونوميكالىق-تەحنيكالىق وركەنيەتكە قوسقان ۇلەسىنە تاۋەلدى. ءبىز گەينە مەن پۋشكيندى, بايرون مەن شەكسپيردى, بالزاك پەن گيۋگونى قالاي وقيتىن بولساق, قازاقتىڭ اقىن-جازۋشىلارىن وزگە ەلدەر دە ءدال سولاي قۇمارتىپ وقۋى كەرەك. بۇگىندە ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ الدىندا عالامعا ءسوز ونەرىمەن تانىلۋ مىندەتى تۇر.
ەكىنشى جاعىنان ءتىل ءوز ىشىمىزدە ارداقتالسىن دەسەك, مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت رەتىندە بارلىق جاعىنان, ەكونوميكادا, مادەنيەتتە, ىسكەرلىكتە ۇلگى بولا ءبىلۋ شارت. قازاق حالقى ءوزىنىڭ وسى مۇراتىن ورىنداۋ ۇستىندە تابىسسىز ەمەس. عىلىم مەن بىلىمدە, وزگە دە سالالاردا تولىسىپ كەلەمىز. سوعان وراي ءتىلىمىز دە ەكونوميكالىق جانە رۋحاني ءومىردىڭ قاجەت تىلىنە اينالا باستادى. وسىدان دا بولار, مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن ءىلتيپات وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ اراسىندا كۇن وتكەن سايىن ايقىن بايقالۋدا. 2009 جىلعى ساناقتىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, ەلىمىزدە تۇراتىن ورىستاردىڭ 808169-ى قازاق تىلىندە اۋىزشا تۇسىنىسە الاتىنىن, 200 مىڭنان استامى سول تىلدە ءارى وقىپ, ءارى جازاتىنىن بىلدىرسە, بۇگىندە ولاردىڭ قاتارى ەداۋىر تولىققان. وسى كۇنى ۋكراين, كورەي, نەمىس جاستارىنىڭ تەلەارنالاردا قازاقشا حابار جۇرگىزگەنىنە تاڭدانۋدى قويعانبىز. ولاردىڭ دومبىرادا كۇي تارتىپ, ءان شىرقاۋى دا ادەتكە اينالىپ كەلەدى. بۇل نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ 2017 جىلى مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەتىندەردىڭ قاتارى 80, 2020 جىلى 95 پايىزعا جەتىپ, مەكتەپ تۇلەكتەرى تۇگەل قازاق ءتىلىن يگەرۋى كەرەك دەگەن تاپسىرماسى ءساتتى ورىندالۋدا دەگەن ءسوز.
«ۇلتتىق سانا ۇلتتىق تىلمەن قالىپتاساتىنىن» اۋەلدەن ايتىپ كەلە جاتقان پرەزيدەنتتىڭ تۋعان ءتىلىنە دەگەن ىقىلاسى بارشامىزعا ونەگە بولسا جاراسار ەدى. ەلباسىنشا تولعاساق: «انا ءتىلى – ءبارىمىزدىڭ انامىز, ويتكەنى, ول – ۇلتىمىزدىڭ اناسى». بۇدان ارتىق قالاي ايتارسىڭ. «تولىققاندى ءتىلسىز – تولىققاندى ۇلت بولۋى ءمۇمكىن ەمەس». انا ءتىلىڭنىڭ ماڭىزىن وسىدان اسىپ قالاي ۇقتىرارسىڭ.
پرەزيدەنت ءبىزدى, ءار قازاق بالاسىن تۋعان ءتىلدى پەرزەنتتىك جۇرەكپەن دە, ازاماتتىق سەزىممەن دە ۇدايى قادىرلەۋگە شاقىرا وتىرىپ, ونى بۇگىنگى عاسىرعا بەيىمدەۋ قاجەت ەكەندىگىن دە ەسكەرتەدى. «قازاق ءتىلىن جاڭعىرتۋدى جۇرگىزۋگە ءتيىسپىز. باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – ءتىلدى زامانعا ساي ۇيلەستىرۋ», – دەگەن نۇسقاۋى قازىرگى تاڭدا وتكىر تۇر. انا ءتىلىمىز بارشاعا قاجەت تىلگە, ەلەكتروندى اقپارات قۇرالدارىنىڭ ورالىمدى تىلىنە اينالۋى ءۇشىن عالامتورعا مولىنان ەنگىزۋىمىز كەرەك.
بارلىق دامىعان مەملەكەتتەر ينتەرنەتكە الەمدى وزگەرتۋدىڭ قۋاتتى قۇرالى رەتىندە قارايدى جانە سولاي جاساپ وتىر. ينتەرنەتكە جاڭالىقتى بارىنشا جەدەل ەنگىزىپ, جاھاندى ەلەڭ ەتكىزەتىن تىڭ يدەيالار ۇسىنۋ ارقىلى وزدەرىنىڭ ءتىلى مەن ءداستۇرىن جاھانداندىرۋعا كوشكەن ەلدەر دە بار. بۇلاردىڭ العى ساپىندا انگليا مەن قىتاي تۇر. بۇگىندە الەمدىك ينتەرنەت تۇتىنۋشىلاردىڭ 500 ميلليوننان استامى اعىلشىن ءتىلىن, تاعى ءبىر 500 ميلليونى قىتاي ءتىلىن پايدالانادى. سوڭعى ءتىل ينتەرنەت ارقىلى اياسىن كەڭەيتكەن ۇستىنە كەڭەيتۋدە.
ال بىزدە شە؟ قازاقستانداعى ينتەرنەت كەڭىستىكتى تىلدىك جاعىنان جىلىكتەسەك, 80%-ى ورىس ءتىلىنىڭ, 11%-ى اعىلشىن ءتىلىنىڭ, 7,5%-ى قازاق ءتىلىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى.
قازاق ءتىلىنىڭ وسى قوڭىرتوبەل احۋالىن ەسكەرە وتىرىپ, ونىڭ اياسىن عالامتور ارقىلى ۇدايى كەڭەيتۋدى مەملەكەتتىك مىندەتكە اينالدىراتىن كەز جەتتى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قويىپ وتىرعان تالاپ تا وسى. ەلباسى وتكەن جىلعى جولداۋىندا: «مەملەكەت اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسىندا ترانزيتتىك الەۋەتتى دامىتۋدى ىنتالاندىرۋى قاجەت. 2030 جىلعا قاراي قازاقستان ارقىلى ءبىز الەمدىك اقپاراتتىق اعىنداردىڭ كەم دەگەندە 2-3 پايىزىن وتكىزۋگە ءتيىسپىز. 2050 جىلعا قاراي بۇل تسيفر ەكى ەسەلەنۋى كەرەك», – دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن.
مىنە, وسى اقپارات دارياسىنا قازاق ءتىلى تاسىعان وزەندەي سارقىراپ قۇيىلۋى كەرەك. ول ءۇشىن ەلدەگى عالامتور جەلىلەرى ارقىلى تارايتىن اقپاراتتىڭ كەم دەگەندە 50 پايىزى قازاق تىلىندە بەرىلۋىنە قول جەتكىزۋگە ءتيىسپىز. قازاقستانداعى ءار ون ادامنىڭ التاۋىندا ينتەرنەت قىزمەتىن پايدالاناتىن مۇمكىندىك بار ەكەن. مىنە, وسى التاۋدىڭ باسىم بولىگى عالامتوردان قازاق تىلىندە حابار الىپ, حابار تاراتۋى قاجەت.
قولدانىستاعى باق تۋرالى زاڭ بويىنشا ينتەرنەت اقپارات قۇرالى بولىپ تابىلاتىندىقتان ءبىز بۇل تالاپتى عالامتور بلوگەرلەرىنە ناقتى قويا الامىز.
ەكىنشى ماسەلە, عالامتور ءۇشىن قازاق تىلىندە بارلىق تاقىرىپتا ارنايى ماقالالار ازىرلەۋ. ءبۇگىندە قازاق ۇلتىنىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارى, كەشەگى-بۇگىنگى مەملەكەتتىك, شىعارماشىلىق قايراتكەرلەرى, سالت-ءداستۇرى, تابيعاتى تۋرالى اقپاراتقا سۇرانىس كوپ. ءبىز بۇل شارۋانى عىلىمي-شىعارماشىلىق ۇيىمدارىنا مەملەكەتتىك تاپسىرىس تۇرىندە جۇكتەۋ ارقىلى شەشە الار ەدىك.
ۇشىنشىدەن, ينتەرنەتتىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە قانىق ءارى وعان قازاق ءتىلىن مولىنان ەنگىزەتىن جۋرناليستەردى دايارلاۋ ماسەلەسى وتكىر تۇر. «ەلەكتروندى جۋرناليستيكا» ماماندىعى الماتىداعى ءىت ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىتىلا باستاعاننان, وعان قىزىعۋشىلار كوبەيدى. ءبىز ەندى «مۋلتيمەديالىق» نەمەسە «كونۆەرگەنتتى جۋرناليستيكانى», سونداي-اق, «ازاماتتىق جۋرناليستيكانى» يگەرۋگە ءتيىسپىز. جوعارى وقۋ ورىندارىندا وسى ماماندىقتاردى دايارلاۋدى ويلاستىرايىق.
اسىلىندا, ينتەرنەتتى جاھاندىق ەڭ ىقپالدى ءارى كەڭىنەن تارالعان, ۋاقىت وتكەن سايىن كەڭىستىگىن كەڭەيتىپ جاتقان اقپارات قۇرالى رەتىندە جەتە باعالاپ, ونى قازاق ءتىلىنىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتەتىن قۇرال رەتىندە پايدالانۋدىڭ مەملەكەتتىك ارنايى ءىس-شارالارىن ايقىنداۋ كەرەك.
«الەمدە 30 جاستاعىلاردىڭ 50 پايىزى, ءححى عاسىردا تۋعانداردىڭ 96 پايىزى الەۋمەتتىك جەلىلەردى پايدالانادى ەكەن. كۇنى ەرتەڭ وسى جەلىلەردى ەلىمىزدەگى بارلىق جاستار يگەرەتىن بولادى. ولار عالامتور ارقىلى قازاق تىلىندە جەلدەي ەسسە, انا ءتىلى ارداقتالدى دەگەن سول ەمەس پە؟!
انا ءتىلىمىز – ءبىزدىڭ بۇگىنىمىز ءۇشىن دە, ەرتەڭىمىز ءۇشىن دە ماڭگىلىكتىڭ ءتىلى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جاريالاعان جولداۋىندا ايقىن اتاپ كورسەتكەنىندەي: «قازاق ءتىلى جاپپاي قولدانىس تىلىنە اينالىپ, شىن مانىندەگى مەملەكەتتىك ءتىل ءمارتەبەسىنە كوتەرىلگەندە, ءبىز ەلىمىزدى قازاق مەملەكەتى دەپ اتايتىن بولامىز». تۇپكى مۇرات – تاۋەلسىز ەلىمىزدى ماڭگىلىك ەل ەتۋ. ال ماڭگىلىككە ۇلتتىق رۋحقا سۋارىلعان, ادامزاتتىق وركەنيەت دارياسىنا تاۋ سۋىنداي تاسىپ قۇيىلعان, عالامدىق ىزگى يدەالدارمەن وزەكتەس سارا مادەنيەت باستايدى. ماتەريالدىق يگىلىكتەر سول دارا مادەنيەتتىڭ گۇل جارۋىنا قىزمەت ەتكەن قوعامدا رۋحاني ءومىر كوركەيگەن ۇستىنە كوركەيمەك. تاريحي دامۋ جولىن قايتا تاپقان, الەمگە بارلىق جاعىنان تۇلعالى ۇلت ەكەندىگىن تانىتىپ ۇلگەرگەن, ءتىلىن تۇلەتكەن, بۇگىنى مەن بولاشاعىن قاتار تۇگەندەگەن قازاق حالقى وسىلاي تولىسۋدا. ەلباسى نىق سەنىممەن اتاپ كورسەتكەنىندەي: «جيىرما ءبىرىنشى عاسىر – قازاق حالقىنىڭ عاسىرى بولماق».
الدان سمايىل,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى,
«نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى.
