حالقى ءبىردىڭ – داڭقى ءبىر

وسى ۇعىمنىڭ استارىندا تەرەڭ ماعىنا تۇرعانداي. ويتكەنى, كوپەت­نوستى ەلىمىزدىڭ ورتاق وتانى – قازاقستاننىڭ بۇگىنگى اتاق-داڭقى, بيىگى بارشانىڭ مەرەيى ەكەنى داۋ­سىز. قوعامداعى ىشكى ساياسي تۇراق­تىلىقتىڭ ىرگەتاسىنا نەگىز بولعان ەتنوسارالىق تاتۋلىق پەن كەلىسىم الەۋمەتتىك سالاداعى تابىس پەن ەكونوميكانىڭ وسۋىنە وڭ ىقپال ەتىپ كەلەدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتى, بايىپتى باعىتى ناتيجەسىندە ەلىمىزدە تۇراقتىلىق ساقتالىپ, بولاشاققا نىق قادام جاسالىپ كەلەدى. وسى ىرگەلى ىستەرگە بۇدان 15 جىل بۇرىن جۇمىسىن باستاعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى وزىندىك ۇلەسىن قوسقانى داۋسىز. جەر ءجانناتى جەتىسۋدا بىرلىك پەن ىنتىماقتىڭ بەرىك ورنىعۋى­مەن حالىقتىڭ جاعدايى كۇن ساناپ جاقسارىپ كەلەدى. جۇزدەن استام ەتنوس وكىلدەرى مەكەندەگەن وڭىردە ۇلىس وكىلدەرىنىڭ سالت-ءداستۇرى, ءتىلى مەن مادەنيەتىن وركەندەتۋگە مەي­لىن­شە مۇمكىندىكتەر جاسالعان. وب­لىستىق قازاقستان حالقى اسسامب­لەيا­سى بۇگىندەرى 71 ەتنومادەني ءبىر­لەستىكتىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرىپ وتىر. بۇل ەلىمىزدەگى جاقسى كورسەتكىش دەسەك, بىرلەستىكتەر تالدىقورعان تورىندەگى جاڭا دوستىق ۇيىنە قونىستانعاننان بەرگى كەزەڭدە ەتنوستىق توپتاردىڭ شىن مانىندەگى ورتالىعىنا اينالىپ, ولاردى ەلگە سىيلى, كوزقاراسى قالىپتاسقان ازاماتتار باسقارۋ ۇستىندە. الماتى وبلىستىق قازاقستان حال­قى اسسامبلەياسى ءوز جۇمىسىن قحا-نىڭ وتكەن جىلى بولعان XV سەسسياسىندا ەلباسى قويعان ماق­سات-مىندەتتەرمەن ۇشتاستىرا ءجۇر­گى­زىپ وتىر. ورتاق شاڭىراقتا از ۋاقىت­تا 12 كونفەرەنتسيا, 17 ء“دوڭ­گەلەك ۇستەل”, 11 فورۋم وتكىزىلىپ, ولارعا 30 مىڭنان استام ادام قام­تىلدى. جۇرتتى ۇيىستىراتىن مۇن­داي شارالارعا قارجى قاجەتتىگى دە بەلگىلى. سوڭعى بەس جىلدا ورتا­لىق­تى قارجىلاندىرۋ ەسەلەپ ارتتى. ماسەلەن, 2005 جىلى وبلىستىق اسسامبلەياعا 5,5 ملن. تەڭگە بولىنسە, بيىل بۇل كورسەتكىش 55 ملن. تەڭگەگە جەتىپ وتىر. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قا­زاق­­ستان حالقىنا ارناعان “جاڭا ون­جىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ءور­لەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا ءمۇم­كىن­دىكتەرى” اتتى جولداۋىنا وراي وتكەن مەرزىمدە جەكەلەگەن ەتنوس وكىل­دەرى تىعىز ورنالاسقان ايماق­تاردا اق­پاراتتىق-ناسيحاتتىق توپ­تار قۇرى­لىپ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى كەڭىنەن جۇرگىزىلۋدە. بۇل جۇمىسقا وبلىستىق اسسامبلەيا اتىنان ساي­لانعان دەپۋ­تات­تاردىڭ قوسىپ جات­قان ۇلەسى قو­ماقتى. سونىمەن بىرگە, وتكەن جىلى وبلىستىق ىشكى ساياسات دەپارتا­مەنتى­مەن بىرلەسىپ, قوعام­دىق پىكىردى زەرت­تەۋ ماقساتىندا 4 الەۋمەتتىك ساۋالداما جۇرگىزىلدى. وعان 8 مىڭ­­نان اسا رەسپوندەنت قا­تىس­تى. ءناتي­جەسىندە حالىقتىڭ باسىم بولىگى ەلىمىزدەگى قوعامدىق-ساياسي احۋالعا وڭ كوزقاراستارىن بىلدىرسە, وبلىس تۇرعىندارى كەز كەل­­گەن ماسەلە بويىنشا ادامدار­دىڭ ۇلتىنا ەمەس, ولاردىڭ ادامي قا­سيەتتەرىنە كوڭىل بولەتىنىن ايتقان. الماتى وبلىستىق قازاقستان حال­قى اسسامبلەياسى, ەتنومادەني بىرلەستىكتەر وبلىستىق, رەسپۋب­لي­كالىق, حالىقارالىق جوباعا قاتى­سۋعا تالپىنۋدا. مىسالى, “ۆيدەر­گەبۋرت” نەمىس ەتنومادەني بىرلەستىگى الەمدىك ەكولوگيالىق قورمەن ءبىر­لەسىپ, ولكەمىزدىڭ ەكولوگيالىق تازا­لىعى ءۇشىن جۇمىس جۇرگىزدى, ياعني بالقاشتىڭ ىشكى وڭىرىندەگى 200 گەك­تار جەرگە ازايىپ بارا جاتقان سەكسەۋىل اعاشىن وتىرعىزدى. ال, تەكەلى ايماعىندا تابيعاتتىڭ بيو­لو­گيالىق ارتۇرلىلىگىن ساقتاۋ ءۇشىن كۇرەسكەن بىرلەستىك تۋريزم مەن الپي­نيزمدى دامىتۋعا دا نازار اۋدارىپ كەلەدى. جاستاردىڭ ء“بىر­لىك” قاۋىمداستىعى “الماتى وبلى­سىنداعى ەكونوميكالىق جانە قار­جى جۇيەسىن تۇراقتاندىرۋ جۇمى­سىن ءتۇسىندىرۋ” تاقىرىبى بويىن­شا, ال كورەي ەتنومادەني بىرلەستىگى “ەتنوسارالىق جانە كونفەسسيا­ارا­لىق تۇسىنىستىكتى قالىپتاستىرۋدى ۇيىمداستىرۋ” تاقىرىبى بويىنشا مەملەكەتتىك تاپسىرىستاردىڭ جەڭىم­پازى بولدى. ولار وسى باعىت­تا تۇرعىندارمەن كوپتەگەن جۇمىس­تاردى بىرلەسە اتقارىپ كەلەدى. وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى – ۇلتتىق سالت-ءداس­تۇرى­مىز بەن تىلىمىزگە دەگەن بەرىك كوزقاراستى ءاردايىم باستى ماسەلە رەتىندە قاراستىرىپ كەلەدى. حالقى­مىز ء“تىل – بۋىنسىز, وي ءتۇپسىز” دەگەن عوي. سول ءتۇپسىز ويدى قورىت­ساق, انا ءتىلىمىزدىڭ كەلەشەگىنە ءوزىمىز قامقور بولىپ, اۋقىمىن كەڭەيتسەك, نۇر ۇستىنە نۇر. مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ ماسەلەسىنە قازاقستان حال­قى اسسامبلەياسىنىڭ قوسار ۇلەسى دە ايتارلىقتاي. وسى ورايدا قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ ورتالىقتارىنىڭ جۇيە­سىن كەڭەيتىپ, ءار اۋداندا, جو­عارى وقۋ ورىندارىندا ورتالىقتار اشۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا ءمان بەرىلۋدە. ەلباسى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ ۇكىمەتتىڭ قولداۋىنا عانا بايلا­نىستى ەمەس, جالپى قوعام وكىلدەرى­نىڭ بەلسەندىلىگىنە, ەتنو­مادە­ني بىرلەستىكتەردىڭ باستاما­شىل­دىعىنا دا بايلانىستى دەگەن بولاتىن. بۇل جەردە وبلىستىق ورىس ەتنومادەني بىرلەستىگى جۇمىسىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. بۇگىندە 9 مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ ورتا­لىعى قۇرىلسا, 3-ەۋى الەكساندر بۋزىكيننىڭ قارجىلاي كومەگىنىڭ ارقاسىندا كوكسۋ اۋدانىن­دا جۇمىس ىستەپ جاتىر. كونفەسسياارالىق تۇسىنىستىكتى قالىپ­تاستىرۋدا قازاقستان مۇسىل­مان­دارىنىڭ ءدىني باسقارماسى مەن ورىس پراۆوسلاۆيە شىركەۋىنىڭ جانە ەلىمىزدەگى وزگە دە ءدىني ورتالىق­تار­دىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. جۇمىس بارىسىندا بۇل ماسەلەگە دە بارىن­شا كوڭىل ءبولىنىپ, رۋحاني سەنىم ارقىلى جەتىسۋلىقتاردىڭ ءتۇسىنىس­تىك­تە, تاتۋلىقتا تىرلىك جاساۋىنا نازار اۋدارىلۋدا. وبلىستىق اس­سامبلەيا جانىنان قۇرىلعان اق­ساقال­دار القاسى دا ورتاق ىسكە ءوزىن­دىك ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. بۇل جەردە سۆەتلانا زۋنۋنوۆانىڭ باسشىلى­عىمەن جۇ­مىس ىستەيتىن “ۇلاعات” اق­ساقال­دار ال­قا­سىنىڭ قىزمەتىن اتاپ ايتۋعا بولادى. اسىرەسە, التىن ءبۇر­كەەۆ­ا, ازيزا نادىروۆا, دەونەزيا بەلياۆ­سكايا, مۇراتحان ەگىنباەۆ, بوريس لي, ليديا ليۋ سياقتى اعا بۋىن وكىلدەرى وزگەلەرگە ۇلگى كور­سەتۋ­دە. وبلىستىق اسسامبلەيا ۇرپاق ساباقتاستىعىن قالىپتاستىرىپ, قوعامدىق ۇيىمدار مەن جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ بىرلەسە جۇمىس جاساۋىنا ۇلەس قوسۋى ءتيىس دەپ ويلايمىز. ءوت­كەن جىلى “اۋى­لىم – التىن بەسى­گىم” اتتى وبلىس­تىق فورۋم وتكىزى­لىپ, اۋىل اكىمدەرى, ۋچاسكەلىك ينس­پەك­تورلار, قوعامدىق بىرلەستىك­تەر­دىڭ باس­شىلارى ورتاق كەلى­سىمگە كەلە وتىرىپ, ىنتىماق پەن بىرلىكتى قالىپ­تاستىرۋ باعىتىن­دا اتقارعان شارالارىن ورتاعا سال­عان ەدى. فورۋم قورىتىندىسى بو­يىن­شا ىلە اۋدانىنىڭ كازتسيك اۋىل­دىق وكرۋگى جەڭىمپاز دەپ تانى­لىپ, باس بايگەگە يە بولدى. وسى فو­رۋم اياسىندا ەلىمىزگە بەلگىلى سايا­سات­تانۋشىلار ە.الياروۆ, ن.ەرىم­بەتوۆ, س.بور­باسوۆ­تىڭ قاتى­سۋى­مەن “قا­زاق­ستان حالقى اس­سامبلەيا­سىنىڭ ايماق­تىق ەتنومادە­ني بىرلەستىك­تەر­مەن ءوزارا ارەكەتىنىڭ تيىمدىلىگىن كو­تەرۋ” تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. ارينە, وبلىستىق قازاقستان حال­قى اسسامبلەياسىنىڭ جۇمىس­تارىن تولىق ايتىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. ماجىلىستەر مەن فورۋمدار, فەستيۆالدار ولكەمىزدەگى تاتۋلىق پەن بىرلىكتىڭ قالىپتاسۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسقانى انىق. باستىسى – حال­قىمىز تاتۋلىق, كەلىسىم احۋا­­لىن­دا ءومىر ءسۇرىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ ەرتەڭىنە دەگەن سەنىمدەرىنىڭ بەرىك­تىگىمەن ەرەكشەلەنۋدە. وبلىستىق اسسامبلەيا حالىق ءبىر­لىگىن, ەتنوسارالىق كەلىسىمدى ساق­تاۋ, ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاق بويىن­دا قازاقستاندىق پاتريوتيزم يدەيا­لارىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قىزمەت ەتىپ, ەجەلگى قازاق جەرىندە قونىس تەپكەن بارلىق ەتنوستاردىڭ مۇددە­سىن كوزدەيدى. سونداي-اق مەملەكەت قۇراۋ­شى ۇلت – قازاقتاردىڭ ەرلىك­كە تولى وتكەنى مەن بۇگىنى توڭىرە­گىندە وي قورىتىپ, ءاردايىم ەلىمىز­دىڭ ىرگەسى تىنىش, شاڭىراعى بيىك بولۋى جولىندا تەر توگىپ كەلەدى. عابيت تۇرسىنباي, الماتى وبلىستىق قازاق­ستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, حاتشىلىق مەڭگەرۋشىسى. الماتى وبلىسى.