مۇسىلمانداردى كەمسىتۋ مەن شەتتەتۋ

بۇل ۇدەرىستەردىڭ ەقىۇ اۋماعىنداعى سەبەپ-سالدارى مەن ولاردى ەڭسەرۋدىڭ ءتۇيىندى جولدارى بۇگىنگى تاڭدا ءبۇ­كىل الەم حال­قى­نىڭ تورتتەن ءبىرى – مۇ­سىل­ماندار. بۇل – جەر شارىن مە­كەن­دەيتىن 6,8 ميلليارد ادامنىڭ 1,57 ميللياردى نەمەسە ءاربىر ءتورتىنشىسى مۇسىلمان دەگەن ءسوز. دەمەك, مۇسىلماندار, شامامەن 2,1 نەمەسە 2,2 ميللياردقا جۋ­ىق حريستيان ءدىنىن­دەگى­لەردەن كەيىن­گى ەكىنشى ورىندا تۇر. بۇل دەرەكتەر امەريكا قۇراما شتاتتارى­نىڭ دىندەر مەن قوعام ءومىرىن زەرتتەيتىن (Pew Forum on ءRelىgىon and ءPublىc ءLىfe) اگەنتتىگىنىڭ ءۇش جىل بويى ءجۇر­گىزگەن زەرتتەۋ جۇ­مىستارىنىڭ ناتيجەسىندە جاسالعان قورىتىندى ەسەبىنەن الىنىپ وتىر. سول ەسەپ بويىنشا, مۇسىلمان الەمى­نىڭ تاڭداندىراتىن تۇستارى دا جوق ەمەس. ماسەلەن, سانى جاعىنان يندونەزيا مەن پاكستاننان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندا كەلە جاتقان ينديا­لىق مۇسىلماندار مىسىرداعى مۇ­سىل­­مانداردان ەكى ەسە كوپ ەكەن. سول سياقتى گەرمانيا مۇسىلمان­دا­رى­­نىڭ سانى ليۆان مۇسىلمان­دارى­نان باسىمداۋ. ال قىتايداعى مۇ­سىل­­ماندار سيرياداعىلاردان ار­تىقتاۋ بولسا, رەسەي مۇسىلماندارى يوردا­نيا مەن ليۆيادا تۇراتىن كۇللى مۇ­سىلمان قاۋىمىنان دا كو­بىرەك كو­رى­نەدى. ەفيوپيالىق مۇ­سىل­مانداردىڭ مولشەرى اۋعانستان مۇسىلماندارى­مەن شامالاس. جانە ءبىر نازار اۋدارا­تىن نارسە – الەم­دەگى كۇللى مۇسىل­مان­نىڭ 60 پايى­زى­نان استامى ازيا­نى مەكەندەسە, 20 پايىزى تاياۋ شى­عىس پەن سول­تۇستىك افريكادا, 15 پاي­ىزى ساحا­را­نىڭ ەتەگىندەگى افري­كادا, 2,4 پاي­ىزى ەۋروپادا, 0,3 پايى­زى امەريكا كونتينەنتتەرىندە قونىس تەپكەن. بىراق سانى جاعىنان ازيا مۇسىلماندارىنان ءبىرشاما از بولعانىمەن, تاياۋ شىعىس پەن سول­تۇس­تىك افريكا مۇسىلماندارى الگى ايماقتارداعى حالىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگىن قۇرايدى ەكەن. كەرى­سىن­شە, الەم مۇسىلماندارىنىڭ بەستەن ءبىرى, شامامەن 317 ميلليونى مۇ­سىل­مان ءدىنى مۇلدە باسىمدىققا يە ەمەس ەلدەردە ورنالاسقان: ينديادا – 161 ميلليون, ەفيوپيادا – 28 ميلليون, قىتايدا – 22 ميلليون, رەسەيدە – 16 ميلليون, تانزانيادا – 13 ميل­ليون. وسىعان قارا­ماس­تان, الگى ەل­دەر­دەگى ميلليونداپ سانا­لا­تىن مۇ­سىل­ماندار تەك ۇساق دياس­پورا مارتەبەسىن عانا يەمدەنەدى. جوعارىدا اتالعان اگەنتتىكتىڭ جانە ءبىر دەرەگى بويىنشا, الەم مۇ­سىلماندارىنىڭ ۇشتەن ەكىسى 10 ەلدە, اتاپ ايتقاندا, ازياداعى ين­دو­نەزيا, پاكستان, ينديا, بان­گلا­دەش, يران جانە تۇركيادا جانە سولتۇستىك اف­ري­كاداعى مىسىر, الجير جانە ما­روككو سىندى ءۇش مەملەكەتتە, ال قال­عانى ساحارانىڭ ەتەگىندەگى نيگە­ريا­دا ورنالاسقان. مۇسىلمانداردىڭ ەڭ كوپ شوعىر­لان­عان جەرى – يندونە­زيا. ول ەلدى 203 ميلليون, ياعني كۇللى مۇ­سىلماننىڭ 13 پايىزى مەكەندەيدى. سوسىن, الەمدە بۇرىننان قالىپتاسىپ قال­عان جاڭساق پىكىر بويىنشا, ەۋروپا مۇسىلماندارى كەلىمسەكتەر بولىپ ەسەپتەلەدى. ال شىندىعىندا, تەك باتىس ەۋروپاداعى مۇسىلماندار عانا يمميگرانتتار, بولماسا ەۋرو­پا­نىڭ قالعان بولىگىندەگى, اتاپ ايت­قان­دا, رەسەي, البانيا, كوسوۆو سياق­تى مەملەكەتتەردەگى مۇسىل­مان­دار سول ەلدەردى الىمساقتان بەرى مە­كەن­دەپ كەلە جاتقان جەرگىلىكتى حا­لىقتار. تۇتاستاي العاندا, ەۋرو­پا­دا­عى مۇسىلماندار­دىڭ سانى 38 ميلليونعا تەڭەلەدى. بۇل كۇللى مۇ­سىل­ماننىڭ 5 پايىزىن عانا قۇ­راي­دى, بىراق سوعان قاراماستان, ولار ورتالىق ازياداعى قازاق­ستان, قىر­عىزستان, تاجىكستان جانە ءتۇر­كى­مەن­س­تان مەملەكەت­تە­رىندەگى مۇ­سىل­­مان­داردىڭ سانىنان باسىمداۋ. جوعارىدا اتالعان اگەنتتىكتىڭ جانە ءبىر مالىمەتتەرى بويىنشا, امە­ريكا كونتينەنتتەرىندە شامامەن 4,6 ميلليون مۇسىلمان بار جانە ولار­دىڭ جارتىسىنان كوبى اقش-تا تۇرا­دى دەلىنگەن. الايدا پرەزيدەنت باراك وبامانىڭ 2009 جىلى 4 ماۋسىمدا كايردىڭ ءال-ازحار ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان لەكتسياسىندا كەلتىرىلگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, تەك اقش-تىڭ ءوزىن­دە عانا 7 ميلليونعا جەتەعابىل مۇ­سىلمان تۇرادى. ءتىپتى ونداعى مۇ­سىل­ماندار سانى ودان دا كوبىرەك بولۋى مۇمكىن. سەبەبى, امەريكادا جۇرگىزىلەتىن حالىق ساناعى كەزىندە تولتىرىلۋعا مىندەتتى ساۋالداما­لاردا ازاماتتاردىڭ قاي ءدىندى ۇستا­ناتىنى تا­لاپ ەتىلمەيدى. مۇندايدا ناقتى دەرەك الۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ارينە, جوعارىدا كەلتىرىلگەن ءما­­لىمەتتەردىڭ قانشالىقتى ءدال ەكە­نىن ءدوپ باسۋ ايتۋ قيىن. بىراق سو­لاي بولعاننىڭ وزىندە دە, مۇسىل­مان الەمى مەن مۇسىلمان ءدىنىنىڭ جانە سول ءدىندى ۇستاناتىن مۇسىل­مان وركەنيەتىنىڭ جەر شارىنداعى اسا ءىرى وركەنيەت ەكەندىگىنە ەشكىم دە ءشۇبا كەلتىرە ال­مايدى. ويتكەنى, بۇگىنگى جاھاندانۋ زامانىندا جەر بەتىنەن مۇسىلمانى جوق ەلدى ەلەس­تە­تۋ مۇلدە مۇمكىن ەمەس. ونى بى­لاي قويعاندا, مۇسىلمان وركە­نيە­تىنىڭ الەمدىك وركەنيەتكە قوسقان ۇلە­سى دە وتە سالماقتى. بۇعان دالەل­دى الىستان ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. سە­بە­بى, تومەندەگى دەرەكتەر پىكىرىمىز­دىڭ دۇرىستىعىنا تولىق كوز جەت­كىزەدى. وكىنىشكە قاراي, بىزدەر ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان جاھاندانۋ زامانىن­دا, نە­گىزىنەن, اقپارات قۇرالدارى­نىڭ كەسى­رىنەن قوعامدىق سانادا يسلام وركە­نيەتىن تىم ارتتا قالعان, كەرىتارتپا, ءبىلىم مەن عىلىمنان جۇر­داي, نادان, عىلىم مەن تەحني­كا­دان, پروگرەستەن مۇلدە اۋلاق, ءدىني فاناتيزم, ەكسترە­ميزم جانە فۋندامەنتاليزم وشاعىنا اينالعان قۇبىجىق وركەنيەت ەتىپ كورسەتۋ بەلەڭ الىپ وتىر. بۇل ءۇردىس, اسىرە­سە, 2001 جىلعى 11 قىركۇيەكتە ورىن العان نيۋ-يوركتەگى بۇكىل­الەم­دىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ قوس عيما­راتى­نىڭ جارىلۋىن ء“ال-كايدا­مەن” تا­مىر­لاس مۇسىلمان ەكسترە­ميس­تەرى جاسا­عان قىلمىس دەگەن اق­پاراتتان كەيىن مۇلدە ءورشىپ كەتتى. سونىڭ سال­دارىنان باتىس الەمىنىڭ مۇسىلمان­دارعا دەگەن كوزقاراسى كۇرت وزگەردى. مۇسىلمانداردى شەت­تە­تۋ مەن كەمسىتۋ, ولاردىڭ مەك­تەپ­تەرى مەن مەشىتتەرىن ورتەپ كەتۋ, قي­راتىپ تاستاۋ, مۇسىل­مان­داردى سا­باپ نەمەسە اتىپ كەتۋ, يا بول­ماسا مۇسىلمانداردىڭ ءدىني بوس­تان­دىعىنا شەك قويۋ, مۇسىلمان بەيىت­تەرىن ءبۇلدىرىپ كەتۋ جيىلەي باستادى. مۇنداي قىلمىستار ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيى­مىنا مۇشە ەلدەرگە دە ءتان. ءما­سەلەن, مۇسىلمان ءدىنىنىڭ الەم­نىڭ ەڭ ءىرى دىندەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن مويىنداماي, ونى اسا قاتەرلى يدەو­لوگيا دەپ, شىن­دىقپەن مۇلدە جا­ناس­پايتىن تەرىس پىكىر قالىپتاس­تى­رىپ, مۇحاممەد پاي­عامباردى كەم­سى­تەتىن كاريكاتۋرالار شىعارىپ, ولاردى باتىستىڭ اقپارات قۇرال­دارى ارقىلى تاراتۋ بەلەڭ الدى. كەي­بىر مۇسىلمان مەملەكەتتەرىنە ء“ال-كايدامەن” بايلانىسى بار دە­گەن جەلەۋمەن ەكونوميكالىق قى­سىم كورسەتۋ, سوعىس اشىپ باسىپ الۋ نەمەسە ولارعا قيسىنسىز ءتيىسۋ ءجيى­لەپ كەتتى. ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ كەي­بى­رىندە مەشىتكە رۇقسات بەرىلسە دە مي­نارەت سالۋعا تىيىم سالۋ نەمەسە مۇسىلمان ايەلدەرىنە مۇسىلمان داستۇرىنە سايكەس كيىنۋى­نە, يا بولماسا ءبىلىم الۋىنا, جۇ­مىس­قا تۇرۋىنا, باسپانا الۋىنا شەكتەۋ قويۋ ارا-تۇرا بوي كورسەتىپ قالادى. الايدا, بۇل قۇبىلىستارعا قار­سى كۇرەس جۇرگىزىپ, مۇسىلمان­دار­دىڭ قۇ­قىعىنىڭ بۇزىلماۋىن قا­دا­عالايتىن حالىقارالىق ۇيىمدار دا جوق ەمەس. ماسەلەن, ۆارشاۆادا ورنالاسقان ەقىۇ-نىڭ دەمو­كرا­تيا­لىق ينستي­تۋت­تار مەن ادام قۇ­قىق­تارى جونىندەگى بيۋروسى, اقش-تاعى حەلسينكي كوميس­سياسى نەمە­سە حيۋمەن رايتس فورست (Human ءRىghts ءFىrst) سياقتى ينستيتۋتتاردىڭ جۇمىستارى ايتۋعا تۇ­رار­لىق. مۇنداي ينس­تي­تۋتتار بىرىك­كەن ۇلت­تار ۇيىمىنىڭ ايا­سىن­دا دا جۇمىس ىستەيدى. اتالمىش ينستيتۋتتار تەك مۇسىلمانداردىڭ عانا قۇقىعىن قورع­ا­ماي­دى, ولار, سونىمەن قاتار, ان­تيسەميتيزم­مەن دە كۇرەس جۇرگىزىپ, حريستيان نەمەسە باسقا دىندەگى­لەردىڭ دە قۇقىق­تارىنىڭ بۇزىل­ماۋىن قوسا قاداعالايدى. سو­لاي بولا تۇرعانمەن, مۇسىلمانداردى شەتتەتۋ مەن كەم­سى­تۋ­شى­لىكتى نەمەسە كسەنوفوبيانى تولىق اۋىزدىقتاۋعا نەمەسە توق­تا­تۋعا جوعا­رى­دا اتالعان ينستي­تۋت­تاردىڭ شاماسى جەتە بەرمەيدى. سون­دىقتان ءما­دەنيە­تارالىق, ءدىن­ارا­لىق جانە ءور­كەنيەت­ارالىق ءۇن­قا­تىسۋلارعا ارنال­عان قا­زاق­ستاندا ەلباسى ن.نا­زار­باەۆتىڭ باس­تا­ما­سىمەن ءوتىپ تۇراتىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوش­باس­شى­لارى­نىڭ سەزى سەكىلدى تۇراقتى حالىق­ارالىق فورۋمداردىڭ جۇيەلى تۇردە ءجۇر­گىزىلۋى وتە قۇپتارلىق شارا. ءويت­كەنى, ونداي فورۋمداردىڭ مىنبەر­لەرىنە كوتەرىلەتىن شەشەن­دەردىڭ ءبارى دەرلىك حالىقارالىق ارەنادا ابىروي-اتاعى بيىك, قوعام جانە مەم­لەكەت قاي­رات­كەر­لەرى. ولار ءدىن­ارا­لىق, مادە­نيەت­ارالىق جانە ءور­كە­نيەتارالىق ۇنقا­تى­سۋعا, كسەنو­فو­بيا مەن ادام بالاسىن شەتتەتۋ مەن كەمسىتۋگە باعىتتالعان كۇرەستى كۇشەيتە تۇسۋگە, ناسىلشىلدىكتى جويۋعا, ءدىن­ارالىق ايىرماشى­لىق­تاردان گورى ولاردىڭ اراسىنداعى ورتاق قۇن­دىلىق­تاردى دارىپتەۋگە شاقىرادى. بۇل تۇرعىدان ال­عان­دا, كوزى ءتىرى كەزىندە قا­زاقستاندا بولىپ قايت­قان ۆاتيكاننىڭ باسشى­سى, ريم پاپا­سى يوانن پاۆەل ءىى-ءنىڭ مىنا ءبىر سوزدەرى ويعا ورالادى. ول ءوزى­نىڭ ەستەلىكتەرىنىڭ ءبى­رىندە: ء“دىن­دەردىڭ ارا­سىن­داعى ايىرماشى­لىق­تارعا تاڭقالۋدىڭ ور­نى­نا ولاردىڭ ارا­سىن­داعى كەرەمەت ۇقساس­تىقتارعا تاڭ­­دانعان ءجون”, – دەگەن وسيەت قال­­دىرعان ەكەن. شىندىعىندا دا, مۇ­سىل­مانداردىڭ كيەلى كىتابى قۇرانعا نەمەسە حريستياندار مەن يۋدەيلەردىڭ كيەلى كىتاپتارىنا كوز سالعان ادام مۇسىلمان ءدىنىنىڭ يبراھيم (اۆراام) پايعامباردان باستالاتىنىنا جانە اراب­تاردىڭ ارعى تەگى الگى پايعام­بار­دىڭ ۇلكەن ۇلى يسمايلدەن, ال ەۆرەي حال­قى­نىڭ تەگى يسااكتان, ياعني يبرا­ھيم پايعامباردىڭ ەكىنشى ۇلىنان تارايتىنىنا بىردەن كوز جەتكىزەدى. سوسىن بۇل ەكى حالىقتى جاقىنداتا­تىن باسقا دا قۇندىلىقتار بار ەمەس پە؟ ماسەلەن, ءتىل جاعىنان كەلگەن­دە, اراب ءتىلى حاميت توبىنا جاتسا, ەۆرەي ءتىلى الدىڭعىعا تۋىستاس سەميت توبىنا جاتادى. ءبىرى “سالەم” دەپ امانداسسا, ەكىنشىسى “شولوم” دەپ اما­ن­دا­سادى. ءتۇر-سيپاتتارى دا ۇق­ساس. ەكەۋى دە سولدان وڭعا قاراي جا­زادى. ەكەۋى دە ادال اس ىشەدى. ەكەۋى دە ۇلدارىن ءسۇن­دەت­تەيدى. بىراق وسى­لاردىڭ بارىنە قارا­ماستان, ەكەۋىنىڭ باسى ءبىر قازانعا سىيماي كەلەدى. مۇنىڭ باستى سەبەبى اكەلەرى ءبىر بولعانىمەن, يسمايل مەن يسااك­تىڭ ءبىر انادان تۋماعان­دى­عىن­دا جاتىر. ەكىنشى ۇلكەن سەبەپ مۇحام­مەدكە دەيىنگى پايعامبار­لار­دىڭ ءبارى دە ەۆرەي حالقىنان بولعان. تەك سوڭعى پايعامبار مۇحاممەد قانا اراب تەگى­نەن. بار بولعانى وسى عانا. دەمەك, ەكى حالىقتى ءبولىپ تۇرعان ايىرماشى­لىق­تاردان گورى ولاردى جاقىنداس­تى­را­تىن ورتاق قۇندى­لىقتار باسىم تۇر. ەندەشە, وسى قۇندىلىقتار جيىرەك ءدارىپ­تەلسە, كوپ نارسە تۇزەلەر ەدى. سوسىن يسلام ءدىنى مەن باسقا ءدىن­­دەردىڭ ارالارىنداعى قايشى­لىق­تاردى جويۋدىڭ جانە ءبىر ءمۇم­كىندىگى بار. بۇل ۇلى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى مەن ساياساتكەرلەرىنىڭ قۇزىرىندا جاتقان مامىلەگەرشىلىك شەبەرلىك دەر ەدىم. مۇنىڭ ءبىر جاق­سى ۇلگىسىن امەريكا قۇراما شتات­تارىنىڭ پرەزيدەنتى باراك وباما كورسەتتى. ول ءوزىنىڭ 2009 جىلعى 4 ماۋسىمدا ەگيپەتكە جاساعان رەسمي ساپارى كەزىندە كاير قالا­سىن­داعى مىڭ جىلدان اسا تاريحى بار ءال-ازحار ۋنيۆەرسيتەتىندە لەكتسيا وقىپ, بۇكىل مۇسىلمان الەمىنە ءۇن­دەۋ سالدى. پرەزيدەنتتىڭ بۇل ۇندەۋى مۇسىلمان وركەنيەتىنىڭ الدىندا باتىس وركەنيە­تى­نىڭ قارىزدار ەكە­نىن بۇكىل الەمگە پاش ەتتى. سونى­مەن قاتار, وبامانىڭ بۇل ءسوزى قيۋى كەتىپ بارا جاتقان باتىس پەن شىعىستى تاتۋلاستىرۋعا, جا­قىن­داس­تىرۋعا جول اشاتىن كوپىر سەكىلدى اسەر قالدىردى. بۇل حالقى­مىز­دىڭ “جىلى-جىلى سويلەسە, جى­لان ىنىنەن شىعادى” نەمەسە “جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس” دەگەن اتالى ءسوز­دەرىنىڭ جايدان-جاي ايتىلماعانىن جانە ولاردىڭ ەش ۋاقىتتا دا ءمانىن جوعالتپايتىن اسىل مۇرا ەكەنىن دالەل­دەپ تۇرعانداي. شىندىعىندا دا, مۇ­سىلمان الەمى باراك وباما­نىڭ كايردەگى ءسوزىن جىلى قابىل­داپ, ءبىر ساتكە بولسا دا باتىسقا ريزا بولىپ قالدى. بۇل ريزاشىلىق وبامانىڭ كوپ ۇزاماي نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتانۋىنا دا سەبەپشى بولدى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى مىناۋ: جىلى سويلەپ, تىڭداۋشىسىن وزىنە تارتا بىلگەن شەشەن ساياساتكەرلەردى كىم دە بولسا سىيلايدى جانە باعا­لاي­دى. سوسىن “وتىز تىستەن شىققان ءسوز وتىز رۋ­لى ەلگە تارايدى” دەمەكشى, مۇنداي ساليقالى سوزدەر بۇكىل الەمدى ءبىر دەمدە شارلاپ كەتەدى. دەمەك, ەل مەن ەلدى, مادەنيەت پەن مادە­نيەتتى, ءور­كەنيەت پەن وركەنيەتتى, ءدىن مەن ءدىندى تاتۋلىققا شاقىرۋدا الەمنىڭ كوشباسشى ساياساتكەر­لە­رىنىڭ اتقارا­تىن ءرولى مەن جاۋاپ­كەرشىلىگى ەرەك­شە بولماق. ويتكەنى, ابىروي-اتاعى بيىك ەل باسشىلارى مەن اتاقتى ساياساتكەر­لەر­دىڭ شى­نايى دا جۇرەك تەبى­رەنتەر سوزدەرى ەڭ الدىمەن تىڭ­داۋشىنىڭ سانا­سىنا ساۋلە ءتۇسىرىپ, ويىن قوز­عايدى. ال ويى مەن ساناسى تۇزەلسە, كەز كەلگەن ازامات پەن بۇكىل ادام­زاتتىڭ ءىس-ارەكەتى تۇزەلەدى. مىنە, وسى تۇرعىدان الىپ قاراي­تىن بولساق, بۇگىندە ەقىۇ-نىڭ قا­زىرگى توراعاسى – قا­زاقستاننىڭ اتال­مىش ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەرگە كور­سەتەتىن ۇلگىسى مول. بۇعان “سىرت كوز – سىنشى” دەمەكشى, اتالمىش ۇيى­م­نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسىنىڭ جەكە وكىلى رەتىندە اقش-تاعى مۇ­سىلمان قاۋىمى­نىڭ جاعدايىمەن تا­نىسىپ, سونداعى ۇكىمەتتىك ەمەس مۇ­سىلمان ۇيىمدارىنىڭ ۋاجدەرىن اقش كونگرەسىنىڭ عيمارا­تىن­دا وتىر­عان حەلسينكي كوميسسياسىنا بايان­داعاندا كوزىم انىق جەتتى. الگى ەلدە ورىن الىپ وتىرعان مۇسىل­مان­داردى كەمسىتۋ مەن شەتتەتۋدىڭ ناقتى مىسال­دا­رىن مونشاققا تىزگەندەي ەتىپ, اعىل­شىن تىلىندە بايانداپ ەدىم, قۇ­رامى­نىڭ با­سىم كوپشىلىگى كونگرەس­سمەندەردەن تۇ­راتىن الگى كوميس­سيا­نىڭ مۇشەلەرى قۇ­لاق ءتۇرىپ تىڭدادى. جا­رىسسوز سوڭىندا كوميسسيا مۇشەلەرى سۇراق قويىپ, ءبىزدىڭ ەلدەگى مۇسىلمان جانە باسقا دىندەگى­لەر­دىڭ قۇ­قىقتارى­نىڭ ساقتالۋ دارەجەسىن بىلگىسى كەلدى. مەن كوپۇلتتى جانە كوپ­كون­فەس­سيالى قازاقستانداعى ءاۋىزبىر­شىلىك پەن تاتۋ­لىقتىڭ ورنىقتىلىعىن, ادامدى كەمسىتۋ مەن شەتتەتۋدىڭ ءبىزدىڭ ەلگە جات قىلىق ەكەنىن جانە ولاي ەتۋگە اتا زاڭىمىز – كونستيتۋتسيانىڭ جول بەرمەيتىنىن شەگەلەپ ايتتىم. ءسوز سوڭىندا كوميسسيا توراعاسى ري­زا­شى­لى­عىن ءبىلدىرىپ, قا­زاقستان­دا­عى ۇلت­ارا­لىق جانە كونفەسسيا­ارا­لىق تاتۋ­لىق­تىڭ جوعارى دەڭگەيدە ەكەنىن جاقسى بىلەتىنىن جانە بۇل تۇرعىدان قازاق­ستان­نىڭ باسقالارعا ۇلگى بولا الاتىن مەملەكەت ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. ءىسسا­پاردان قايتقان سوڭ اقش پەن كانادا مۇسىل­مان­دا­رى­نىڭ جاي-كۇيى تۋرالى ۇيىم­نىڭ ۆەناداعى تۇراقتى كەڭەسى­نە باياندادىم. بۇل ءىس ۇستىمىزدەگى جىلى دا جالعاسىن تابادى. ۆەنا بە­كىت­كەن جوسپاردا ۇيىمعا مۇشە ءبىر­نە­شە ەلدەگى مۇسىلمانداردىڭ جاعدايى­مەن تانىسىپ قايتۋ كوزدەلىپ وتىر. ءادىل احمەتوۆ, سەناتور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.