سوڭعى ۋاقىتتا: «قازاق كينەماتوگرافياسىنىڭ اياق الىسى جامان ەمەس. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە بالەنباي فيلم ءتۇسىرىلىپ, كورەرمەنىنە جول تارتىپ ۇلگەرىپتى. وسىنىڭ ءوزى-اق ۇلتتىق كينوونەرىمىزدىڭ كوسەگەسى كوگەرگەنىنىڭ ايقىن ايعاعى ەمەس پە؟!» دەگەن سارىنداعى پىكىرلەردى ءجيى ەستىپ ءجۇرمىز. بىراق جۇرگىزىلىپ جاتقان سول سانسىز ەسەپ ساپاعا دا ءدال سول دەڭگەيدە جاۋاپ بەرە الا ما؟ مىنە, ماسەلە وسىندا!
مىسالى, وسىدان ەكى جىل بۇرىن وتاندىق كينەماتوگرافيا قورجىنىنا ءبىر جىل ىشىندە 36 كوركەم كارتينا قوسىلسا, ونىڭ 90-95 پايىزى جەكەمەنشىك كينوستۋديالار تۇسىرگەن كوممەرتسيالىق جوبالار ەكەن. بۇل قارقىن سوڭعى ءبىر جىل كولەمىندە كارانتين تارتىبىنە بايلانىستى ءسال تەجەلگەنىمەن, جالپى «كاسسالىق» كينو ءتۇسىرىپ, پايداعا شاش-ەتەكتەن كەنەلگىسى كەلەتىندەردىڭ قاتارى كوبەيمەسە, ەش سيرەگەن جوق.
كەرىسىنشە, كينو ونەرى جۇكتەيتىن كوركەمدىك تالاپتار مەن كاسىبي بىلىكتىلىكتى بىلاي ىسىرىپ قويىپ, ۇلكەن ونەردەن دامەلىلەر قاتارىنا قالتاسىندا قارجىسى بار كەز كەلگەن اۋەسقوي ادام, ونىڭ ىشىندە اسىرەسە شوۋ بيزنەس وكىلدەرى دە ءجيى ورتاقتاساتىن بولىپ ءجۇر. وسىنىڭ ءوزى-اق كوركەمدىك قۋاتى مول كانىگى كاسىبي ماماندار عانا اتسالىساتىن تالعامپاز ونەردىڭ ساپاسىن سەيىلتىپ, قادىرىن قاشىرعانداي. «ماحابباتتىڭ دا سوقىر بولاتىنى», «بارىنە ەر ادامداردىڭ كىنالى ەكەنى», «سوڭعى قالىڭدىق», «كەلىننىڭ دە ادام ەكەنى», «قازاق جىگىتىنە عاشىق بولماۋدىڭ بەس سەبەبى», «بيزنەستىڭ قازاقشا ءتۇرى», «باي-وعلاندار ۇرپاعىنىڭ دا مەيىرىمدى ءارى كەڭ جۇرەكتى بولاتىنى» سىندى ءبىر-بىرىنەن كوپ ەرەكشەلەنە قويمايتىن ءتۇبى سارىنداس اينالدىرعان بەس-التى وقيعانىڭ شەڭبەرىنەن شىعا المايتىن اياسى تار جەڭىل سيۋجەت, ءتىلى ءدۇبارا, ويى ارزان فيلمدەردىڭ كينوتەاترلار جەلىسىن جاۋلاپ العانىن كورىپ ءبىر كۇمىلجىسەك, ءھام وسى كومەديالار كورسەتىلەتىن ۋاقىتتا كينوتەاتر كاسساسى الدىنداعى قىزعان قالىڭ كەزەك جانە ويلاندىرماي قويمادى.
ءبىر قىزىعى, ۇلتتىق رۋحتى اسقاقتاتاتىن «قازاق حاندىعى» نەمەسە «توميريس», بولماسا حالىقارالىق تالاي فەستيۆالدىڭ الدىن بەرمەيتىن ءادىلحان ەرجانوۆتىڭ «قاپ-قارا ادام», فرانتسيانىڭ كانن فەستيۆالىندە قانداسىمىز سامال ەسلاموۆا ۇزدىك اكتريسا دەپ تانىلعان رەجيسسەر سەرگەي دۆورتسەۆويدىڭ «ايكا» فيلمدەرىنە جينالمايتىن حالىق, نۇرلان قويانباەۆتىڭ «قازاقشا بيزنەس», نۇرتاس ادامبايدىڭ ء«سابينا كەلىن», اسەل سادۋاقاسوۆانىڭ «كەلىن دە ادام», بايان الاگوزوۆانىڭ «ابايلاڭىز, سيىر!», ەرنار نۇرعاليەۆتىڭ «برات يلي براك» سىندى ارزانقولداۋ كومەديالارىنا بيلەت تاپپاي ساندالادى. كينوتەاتر كاسساسى الدىنداعى وسى كورىنىستىڭ ءوزى-اق بۇگىنگى كورەرمەننىڭ تالعامى مەن دەڭگەيىن انىقتاۋعا ناقتى ايعاق بولسا كەرەك. ودان بولەك, اتالعان فيلمدەردىڭ پروكاتتان تاپقان تابىسى دا قازىرگى ارزان ءازىل, جەڭىل وقيعاعا قۇرىلعان كاسسالىق كينولار ءداۋىرىنىڭ ورىستەپ تۇرعاندىعىن كورسەتەدى. ماسەلەن, كينوتەاترلار جاساعان وتكەن جىلداردىڭ تابىستى فيلمدەر تىزبەگىنە كوز جۇگىرتسەك, وندا مىناداي دەرەكتەرگە كەزىگەمىز. پروكاتكا شىققاننان-اق ەڭ كوپ تالقىعا تۇسكەن كومەديانىڭ ءبىرى رەجيسسەر اسقار ۇزاباەۆ تۇسىرگەن بايان الاگوزوۆانىڭ «ابايلاڭىز, سيىر!» كارتيناسى بولسا, ال نارىقتا ەڭ كوپ كاسسالىق تابىس تاپقان فيلمدەر كوشىن نۇرتاس ادامبايدىڭ ء«سابينا كەلىنى» باستايدى. كومەديا پروكاتكا شىققان العاشقى بەس كۇننىڭ ىشىندە 112 ميلليون تەڭگە تابىس تاۋىپ, ءوز بيۋدجەتىنەن ەكى ەسە ارتىق پايداعا كەنەلىپتى. سول سەكىلدى قايىرجان ورىنبەكوۆتىڭ «قازاقشا توناۋى» باس-اياعى 2 ميلليون تەڭگەگە ءتۇسىرىلىپ, پروكاتتان 13 ميلليون تابىس تاۋىپتى. ال نۇرلان قويانباەۆتىڭ «افريكاداعى قازاقشا بيزنەس» كومەدياسىنىڭ وتاندىق پروكاتتاعى تابىسى 573 883 750 تەڭگە بولسا, «قۇدالار» – 390 617 555, «بيزنەسمەندەر» – 195 559 200, « ۇلى دالا كومەدياسى» – 183 463 410, «مەن – كۇيەۋمىن» – 161 742 400, «گۋدباي, موي باي» – 146 089 950, «تايلاندتاعى دەمالىس» – 127 101 927, «سيسيتاي» – 99 408 465, «سۆادبا.kz» ءفيلمى 73 028 323 تەڭگە كولەمىندە پايدا تاپقان.
دەمەك, قانشا ءمىن ارتقانىمىزبەن دە, اتالعان تۋىندىلارعا سۇرانىس باسىم. ەگەر وسى ەسەپ كورەرمەندەر تالعامى مەن جالپى كينو ونەرى دەڭگەيىنە تارازى بولسا, وندا ويلاناتىن سۇراق تا كوپ. بۇل جونىندە رەجيسسەر ەرمەك تۇرسىنوۆ: «قازىرگى كورەرمەننىڭ دەڭگەيى وتە تومەن. ولار جامان كينولارعا ابدەن ۇيرەنىپ قالعان. جامان كينو دەگەنىم – كورەرمەنىنە وي سالمايتىن, ماعىناسىز, ادامنىڭ ويىن وشىرەتىن كينو. كينوعا بارىپ, پوپ-كورن جەپ, ەشتەڭە ويلاماي, ك ۇلىپ وتىرىپ كينو كورەسىڭ. ءبىر جارىم ساعاتتان سوڭ «كينو نە جونىندە؟» دەپ بىرەۋ سۇراسا, جاۋاپ بەرە دە المايسىڭ. جەڭىل تۋىندى كورەرمەنىن دەمالدىرمايدى, ۋاقىتىن زايا كەتىرەدى. مەن كورەرمەننىڭ دەڭگەيىنە تۇسكىم كەلمەيدى, كەرىسىنشە, كورەرمەننىڭ دەڭگەيىن كوتەرگىم كەلەدى. اعارتۋ جولى قيىن, ارينە. مەن فيلمدەردى «مىناۋ كينو», «مىناۋ كينو ەمەس» دەگەن ەكى توپقا بولەمىن. «قىز جىبەك», «مەنىڭ اتىم قوجا» – بۇلار كينو. ال «قايرات – چەمپيون», «الماتىدا پاكتىكتى جوعالتۋ» دەگەندەر كينو ەمەس», دەپ پىكىر بىلدىرگەن بولاتىن ءبىر سۇحباتىندا.
راس, قازىر «كاسسالىق» فيلمدەرگە اۋەس رەجيسسەرلەردىڭ داۋرەنى ءجۇرىپ تۇر. ولار ءتىپتى ەشقانداي كوركەمدىك كەڭەسسىز-اق ءوز ونىمدەرىن كورەرمەنگە ۇسىنىپ ءجۇر. بۇل ءۇشىن ولاردى جازعىرا المايسىڭ. ويتكەنى كوممەرتسيالىق فيلم تۇسىرۋدەگى باستى ماقسات – قاراجات تابۋ. ال كوركەمدىك ساپا جايلى اڭگىمە باسقا. ول ولقىلىقتى ءالى كۇنگە دەيىن ءبىر جۇيەگە تۇسە الماي وتىرعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «كينو تۋرالى» زاڭىنان ىزدەۋ ادىلەتتى بولادى, بىزدىڭشە. تالاي جىل تالقىلاۋعا ءتۇسىپ, تالدانىپ جاتسا دا, باسىمدىققا يە بولا الماي وتىرعان كينو زاڭناماسىن جولعا قويىپ الماي, اتالعان ماسەلەنىڭ شەشىلمەگەنى – شەشىلمەگەن. بۇل تۋراسىندا مەملەكەت باسشىسى دا رەسپۋبليكالىق «انا ءتىلى» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا توقتالىپ, ءوز كوڭىلتولماۋشىلىعىن بىلدىرگەن بولاتىن. «بىزگە تاريحي وقيعالاردى دارىپتەيتىن, قازىرگى قوعامدى دا بەينەلەيتىن ساپالى دۇنيەلەر كەرەك. قىرعىز كينوگەرلەرى «قۇرمانجان داتقا» دەگەن ءماندى, ماعىنالى, كوز قۋانتىپ, كوڭىل تولاتىن فيلم ءتۇسىردى. سوعان بار-جوعى 1,5 ميلليون دوللار جۇمساعان. ال ءبىزدىڭ كينەماتوگرافيستەر بۇدان الدەقايدا كوپ سۇرايدى. ال تۇسىرگەن دۇنيەلەرىنىڭ ساپاسى ءاردايىم كوڭىلدەن شىعا بەرمەيدى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە ءبىزدىڭ كينوگەرلەر دە اۋىزبىرشىلىك تانىتا الماي وتىر. بۇل – شىعارماشىلىقتى تۇرالاتاتىن جاعداي», دەدى پرەزيدەنت.
البەتتە, بۇل پىكىر كوممەرتسيالىق فيلمدەردەن بۇرىن, مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن تۇسىرىلەتىن كينوتۋىندىلارعا قاتىستى ايتىلعان سىن بولعانىمەن دە, كينو ماسەلەسى ءسوز بولعاندا ەسكەرىلمەي قالماۋى كەرەك تۇيتكىل. ويتكەنى سوڭعى ۋاقىتتا كينونىڭ اينالاسىندا وربىگەن داۋ-داماي, تارتىس ۇدەمەسە, تيتتەي دە تولاستاعان ەمەس. سونىڭ نەگىزگىسى – جاقىندا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى جانىنان قۇرىلعان ۇلتتىق كينونى قولداۋ ورتالىعىنىڭ ءوز ىشىنەن شىعىپ جاتقان داۋ-داماي. ەڭبەك ەرى, كسرو حالىق ءارتىسى ءاسانالى ءاشىموۆ, اكتەر نۇرجۇمان ىقتىمباەۆ, رەجيسسەرلەر ساتىبالدى نارىمبەتوۆ پەن ەرمەك تۇرسىنوۆ باستاعان كينو ونەرى مايتالماندارىنىڭ نارازىلىعى, نەگىزىنەن, وسى ۇلتتىق كينونى قولداۋ ورتالىعى بولەتىن قارجىنىڭ 95 پايىزى ۇلتتىق ونەرگە ەمەس, جەكەمەنشىك ستۋديالاردىڭ كوممەرتسيالىق فيلمدەرىنە باسىمدىق بەرىلگەنىنەن تۋىنداعان قارسىلىق بولاتىن.
«ۇلتتىق كينونى قولداۋ ورتالىعى اشىلعاندا ۇلتتىق كينومىزدىڭ كوسەگەسى كوگەرەدى دەپ قاتتى قۋاندىق. وتاندىق كينوگەرلەردىڭ باسىن قوسقان ساراپشىلىق كەڭەستىڭ توراعاسى ەتىپ مەنى تاعايىنداپتى. قولداۋ ورتالىعىنىڭ شارتتارىمەن تانىسىپ, تالقىلاعان كەزىمىزدە وندا مەملەكەت تاراپىنان بولىنەتىن قارجى كوممەرتسيالىق باعىتتاعى فيلمدەرگە ەمەس, ۇلتتىق فيلمدەردى قولداۋعا بولىنەتىندىگى انىق كورسەتىلىپتى. الايدا جەمە-جەمگە كەلگەندە ورتالىقتىڭ بۇرىنعى باسشىسى گۇلنار سارسەنوۆا شارتتاعى تالاپتى ەسكەرمەستەن, 95 پايىز قارجىنى كوممەرتسيالىق فيلمدەردىڭ قانجىعاسىنا بايلاپ بەردى. «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ تەك قانا ءبىر ءفيلمىنىڭ قارجىلىق قولداۋى ماقۇلداندى. ەندى ءوزىڭىز ويلاپ قاراڭىزشى, شاكەن ايمانوۆ اعامىزدىڭ ەسىمىن يەلەنگەن ەلىمىزدەگى جالعىز كينوستۋديا «قازاقفيلم» – قاراشاڭىراعى ۇلكەن ۇجىم. ۇلتتىق كينومىزدىڭ كوسەگەسىن كوگەرتىپ, شىراقشىسى بولىپ وتىرعان دا وسى ونەر وشاعى. ال ۇلتتىق كينونى قولداۋ ورتالىعىن اشۋداعى ماقسات نە؟ جەكەمەنشىك كينوستۋديالاردىڭ جاعدايىن جاساپ, ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق كينوستۋديامىزعا وگەيدىڭ كۇيىن كەشتىرىپ قويۋ ما؟ بۇل قانشالىقتى ادىلەتتى؟ وسى ارەكەت-
تەرىمەن كەيبىرەۋلەردىڭ جالپى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىن قۇردىمعا كەتىرىپ, سول ارقىلى ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ دە تامىرىنا بالتا شاپقىسى كەلەتىنىن كورۋگە بولادى. اتالعان قاۋىپتى سەيىلتۋ ءۇشىن جانۇشىرىپ ءجۇرمىز. ال كوممەرتسيالىق فيلمدەر مەملەكەتتىڭ قولداۋىنا ءزارۋ ەمەس. كوزدەگەنى كوركەمدىك ساپا ەمەس, پايدا تابۋ بولعاندىقتان, ولار قانداي جولمەن بولسا دا ءوز ەسەسىن جىبەرمەيدى. ءبىر كۇندىك فيلم ءتۇسىرىپ, جىلتىراق ەففەكتىسىمەن ونسىز دا قىرۋار تابىسقا كەنەلىپ وتىرعان جەكەمەنشىك ستۋديالاردى مەملەكەت تاراپىنان بولىنەتىن اقشامەن سۋارۋعا مەن تۇبەگەيلى قارسىمىن. ەلىمىزدىڭ ەرتەڭىن ويلاساق, ەڭ اۋەلى كينو تالاپتارىنا تولىققاندى جاۋاپ بەرەتىن ساپالى ۇلتتىق فيلمدەرىمىزدى قولداۋىمىز كەرەك», دەگەن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, بەلگىلى رەجيسسەر ساتىبالدى نارىمبەتوۆتىڭ الاڭى ۇلتتىق ونەردى وركەندەتۋدى ويلايتىن كەز كەلگەن كينوگەردى بەيجاي قالدىرماۋى كەرەك دەپ سانايمىز.
حوش, اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىنا قايتا ورالساق, كوممەرتسيالىق كينونىڭ باستى ماقساتى – ۇلتتىق مۇددەدەن بۇرىن, قارجى تابۋ ەكەندىگى انىق. بۇل جەردە كينو ءتىلىنىڭ كاسىبي ايشىقتارى مەن جالپى كوركەمدىك ساپا تۋراسىندا ءسوز قوزعاۋ ءتىپتى ارتىق. كاسسالىق تابىستى باستى ورىنعا قويعان مۇنداي فيلمدەردىڭ كوپتىگى سونشالىق, ءدال قازىرگى قازاق كينوسى ونەردەن گورى كادىمگى بيزنەسكە اينالىپ بارا جاتقانداي اسەر قالدىرادى. جانە ەڭ قىزىعى, فيلم ءتۇسىرۋ ءۇشىن ارنايى كينەماتوگرافيالىق ءبىلىم مەن تاجىريبەنىڭ مۇلدەم كەرەك بولماي قالعانىن سوڭعى بەسجىلدىقتا ءتۇسىرىلىپ جاتقان كوممەرتسيالىق فيلمدەردىڭ قارقىنىنان بايقاۋ قيىن ەمەس. بىراق ناعىز ونەر تابىسپەن ولشەنبەسە كەرەك. كينونى كوممەرتسيالىق تاۋار ەمەس, تازا ونەر تۋىندىسى دەپ تۇسىنەتىن, سول دەڭگەيدە ونەر تۋدىراتىن كەزىندەگى لۋي بۋنۋەل, ينگمار بەرگمان, فەدەريكو فەلليني, ميكەلانجەلو انتونيوني, روبەرت برەسسون, بولماسا ءوزىمىزدىڭ شاكەن ايمانوۆ, ابدوللا قارساقباەۆ سىندى ناعىز ارت-كينونىڭ الپاۋىتتارىنا بۇگىنگى قازاق كينوسى شىن ءزارۋ.
