اۋىلداعى ۆەتەرينارلاردىڭ تەلەفونىندا تىنىشتىق جوق. ءبىرى «سيىرىمنىڭ ءىشى كەپتى» دەپ شاقىرسا, ەندى ءبىرى «انىقتاما جازىپ بەر» دەپ مازالايدى. سەنبى-جەكسەنبى, كۇن-تۇنگە قارامايدى. كوكتەم شىقسا, تىزەدەن قي كەشىپ, ەلدىڭ قوراسىنان شىقپايتىن دا سول باياعى قاراپايىم مال دارىگەرلەرى. ۋاقتىلى ەكپەسىن ەگەدى, قانىن الادى. قان دەمەكشى, العان قاندى زەرتحاناعا دەيىن جەتكىزەتىن تەرموسومكەلەر دە تاپشى. كۇننىڭ ىستىعىندا 100-200 شاقىرىمدىق جەردەگى زەرتحاناعا جەتكەنشە, قان ۇيدى, قۇرامى وزگەرەدى. سودان سوڭ مالدىڭ اۋرۋى انىقتالا ما؟
ۆەتەرينارلاردىڭ جۇمىسىنا ساي ارنايى كيىم, قۇرال-جابدىقتارى دا جوق. جوق بولعان سوڭ ءبىر ينەمەن ونداعان باستى ەگىپ شىعۋعا ءماجبۇر. ءوز قالتالارىنان تيىن شىعارىپ ساتىپ الايىق دەسە, ءبىر ينەنىڭ قۇنى 50 تەڭگەنىڭ ماڭايىندا. مىڭداعان باسقا قارجى شاق كەلمەيدى. ونسىز دا جالاقىلارىنان جىرىمداپ, ەسكى كولىكتەرىن لەكەرلەيدى, ماي-سۇيىن قۇيادى. ەندى كەلىپ, سول ايلىقتارىن الا الماي وتىرعان جوق پا؟! قاراشادا ەلۋ پايىزى تولەنگەن, سونىمەن بولدى. جەلتوقساننىڭ مەرەكە-مەيرامدارىندا سىياقى العاندى قويىپ, ايلىقتارىنا زار بولىپ ءجۇر. اسىراپ وتىرعان بالا-شاعاسى, تولەپ وتىرعان نەسيەلەرى بار. سونىڭ وزىندە ۋلاپ-شۋلاپ باسشىلاردىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ جۇرگەن ءبىرى جوق ەدى. ايتسا دا «اۋىلداعىنىڭ اۋىزى ساسىق» دەگەن بار ەمەس پە, كىم قۇلاق اسسىن؟! ءىشىنارا ءوز ىشتەرىندە كۇڭكىلدەپ-كۇڭكىلدەپ قوياتىن. امالى تاۋسىلسا كەرەك, جۋىردا كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ مال دارىگەرلەرى ماسەلەلەرىن ايتىپ حابارلاستى.
قىل ۇستىندە تۇر
– اقشا نەگىزى ءبىر جىلعا ءبولىنۋى كەرەك ەدى. بىراق قاراشادان بەرى ايلىق الا الماي وتىرمىز. جوعارى بىلىممەن جالاقى 90 مىڭ تەڭگەدەي بولۋى كەرەك. مەنىڭشە, جۇمىس ءوتىلىن دە دۇرىس ەسەپتەمەيدى, ءار ايدا ءارتۇرلى جالاقى الامىز. ەمدەلۋ ءۇشىن جاردەماقى تولەنبەيدى, كاسىپوداققا دەپ اقشا ۇستالادى, بىراق ونىڭ قايدا كەتىپ جاتقانى بەلگىسىز. ايتا بەرسەك, ماسەلە كوپ. مال قاراۋعا كيەتىن ارنايى كيىم مۇلدەم جوق. قاۋىپتى ۆاكتسينالارمەن جۇمىس ىستەيمىز. كولىكتەر توزعان, سىنسا ءوزىمىز جوندەتەمىز. بەكىتىلگەن مال مەن ەلدىڭ قولىنداعى مالى جوسپارمەن سايكەس كەلمەيدى. جوسپاردا تىم كوپ بەكىتىلگەن. مالعا سىرعا تاعىپ, تىزىمگە كىرگىزىڭدەر دەيدى. ال سىرعا جوق, كەلگەن سىرعالار قولدانىلعان. ءبارى بازادا شىعىپ تۇر. جىلقىعا تابلو باسايىق دەسەك, وعان نە بەنزين, نە قىزدىراتىن قۇرال جوق. مۇلدە جاعداي جاسالماعان, – دەيدى كاتونقاراعاي اۋدانى ورەل اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ۆەتەرينارى ايبىن تۇمارباەۆ.
بەلقاراعاي اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ مال دارىگەرى سايران وقاسوۆتىڭ ايتقان ماسەلەسى دە سول – جالاقى ماردىمسىز, قۇرال-جابدىقتار توزعان. سويتە تۇرا جوعارىدان قويىلعان تالاپتاردى ورىنداۋ – مىندەت.
– وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن «ۆەتەريناريا قىل ۇستىندە تۇر» دەپ پروبلەما كوتەرىلگەن. وكىنىشكە قاراي, ءالى سول قالپى, قىل ۇستىندە تۇرمىز. پاندەميا كەزىندە ءبارى ونلاين جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە, مال دارىگەرلەرى دە دارىگەرلەرمەن, پوليتسەيلەرمەن قاتار جۇمىس ىستەدى. سويتە تۇرا, جازدا دا ءتورت اي جالاقىسىز وتىردىق. كومپيۋتەردە مالدى يدەنتيفيكاتسيالاۋ باعدارلاماسى دا دۇرىس بولماي تۇر. جەتىلمەگەن, ويلاستىرىلماعان. باسقارماداعى مامانداردان سۇراساق, ولار دا بىلمەيدى, – دەيدى ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن تۇسىندىرگەن سايران وقاسوۆ.
قاتارداعى مال دارىگەرلەرى ايتقان ولقىلىقتاردى العا تارتىپ, كاتونقاراعاي اۋداندىق ۆەتەريناريا ءبولىمىنىڭ باسشىسى راقىمعالي بايگەرەەۆكە دە حابارلاستىق. باسشىلىق قىزمەتتە وتىرعانىمەن, ماسەلەنىڭ بارىن مويىنداپ, ءوزى دە بۇكپەسىز بىرقاتار پروبلەمانىڭ ۇشىن شىعاردى.
– بۇل پروبلەما كاتونقاراعايدا عانا ەمەس, بۇكىل وبلىستا بار. ءبىز جىل كولەمىندە اتقارىلعان جۇمىس بويىنشا 15,5 ملن تەڭگە تابىس تاپتىق. ونىڭ 8 ملن 700 مىڭ تەڭگەسى جالاقىعا جۇمسالاتىن. بيىل ۆەتەريناريا باسقارماسى وسى قاراجاتتى بەرمەي قويدى. سەسسيادا «اقشانىڭ ءبارى كوروناۆيرۋسقا كەتتى» دەپ بۇكىل وبلىستىڭ ۆەتەرينارلىق پۋنكتتەرى قارجىسىز قالدى. قاتەلەسپەسەم, اباي, ۇلان, تارباعاتاي اۋداندارىنىڭ مال دارىگەرلەرى جالاقىلارىن الدى. ءتورت-بەس اۋدان ۇنەمدەلگەن قارجى ەسەبىنەن تولەگەن ەكەن. بىزگە جەلتوقساندا ايلىق تولەيسىڭدەر دەپ 10 ملن تەڭگە بەرەمىز دەگەن. بىراق وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ سەسسياسى ءوتىپ, ۆەتەريناريا باسقارماسىنا ءبىر تيىن بەرمەي قويىپتى. قاراشادا 50 مىڭ تەڭگەدەن تولەدىك. جەلتوقساندا بىزدە قاراجات بولماي قالعاندىقتان تولەنبەدى. وبلىسقا ەسەپ تاپسىرۋعا بارعاندا «قاراشا مەن جەلتوقساننىڭ اقشاسى بەرىلە مە؟» دەپ ەدىك, «جوق, بولدى. 2021 جىلدىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن وزدەرىڭ تولەڭدەر, ادامداردى قىسقارتىڭدار» دەپ وتىر. امال جوق, جۇمىسكەرلەردى اقىسىز دەمالىسقا جىبەرۋگە تۋرا كەلەدى. اقشانىڭ ءبارى بىزگە باسقارمادان تۇسەدى, ال ءبىز ءوزىمىزدىڭ جۇمىستىڭ ءبارىن اتقاردىق, جوسپاردى ورىندادىق. سوڭىندا ءبارىمىز اقشاسىز قالدىق. نەسيەمىزدى قارىز الىپ جاپتىق, – دەيدى راقىمعالي بايگەرەەۆ.
سونىمەن قاتار ءبولىم باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ۆەتەريناريا قىزمەتىنىڭ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنەن تۇسىرمەي, زەرتتەي ءتۇسۋ كەرەك. كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلە – ءبىر شەتى عانا. كەرەك دەسەڭىز, اۋىلداعى قاڭعىباس يتتەرگە دەيىن مال دارىگەرلەرى جاۋاپ بەرەدى. اۋىلدى قويىپ, قالانىڭ وزىندە يەسىز يتتەر ءورىپ ءجۇر. ۆەتەرينارلارعا بەرىلگەن پنەۆماتيكالىق قارۋدىڭ جاقسىلارى ون مەتردەن تيگىزەدى, قولداعىلارى 5 مەترگە عانا جەتەدى. يت دەگەنىڭ وڭايشىلىقپەن قارۋ كەزەنگەن ادامدى جاقىنداتا قويمايدى. ونىڭ ۇستىنە بەرىلەتىن وق-ءدارى دە ساناۋلى.
اۋرۋ شىقسا عانا كەرەك پە؟
راس, ۆەتەريناريا سالاسىنا قاتىستى ماسەلە ءبىر اۋدانمەن عانا شەكتەلمەيدى. جالاقىعا جالتاقتاپ وتىرعان وبلىستىڭ باسقا دا اۋداندارى بار. جارايدى, جالاقى ەرتە مە, كەش پە تولەنەتىن شىعار. ال جالعان جوسپار, ساپاسىز سىرعا, جەتكىلىكسىز تابلو, سالدىرلاعان كولىك, جوق كيىم... بۇل ماسەلەلەر شەشىمىن تابا ما؟ قوس-قوستان كولىك مىنگەن كوپ باسشىلار مال دارىگەرلەرىن جاياۋ سالپاقتاتپاي, كوز قىرلارىن سالماس پا ەكەن؟
ءۇرجار اۋدانى ءۇرجار اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ مال دارىگەرى ماناربەك قابيننىڭ داتىنا دا قۇلاق تۇردىك. ونىڭ سوزىنشە, ۆەتەريناريا سالاسىنا قايتا-قايتا رەفورما جاسالعانىمەن, ءتيىمدى جۇيە قالىپتاسپاعان.
– ۆەتەرينارياداعى بەرەكەسىزدىك 1990 جىلدارى باستالدى. قولىمىزعا ليتسەنزيا بەرىپ قويا بەرگەن, سودان بەرى ەشتەڭە دۇرىس بولمادى. ودان كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك كاسىپورىن اشىپ, جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە قاراتتى. جەرگىلىكتى جەر جالاقى تولەگىسى كەلسە تولەدى, تولەمەسە ول دا جوق, جۇردىك. جەلتوقسان, قاڭتار, اقپان ايلارىندا ايلىق تولەمەيدى. وندايدا ليتسەنزيامەن جۇرگەندەردىڭ بارار جەر, باسار تاۋى قالمايدى. ەلدىڭ مالىن ەمدەپ, بەرگەن تيىن-تەبەنىن قاناعات تۇتادى. كەيىن ۆەتەريناريا ءبولىمىن ءبىر اشىپ, ءبىر جاپتى. قىسقاسى, بىزدىكى كوزگە كورىنبەيتىن, قادىرسىز ماماندىق. اۋرۋ شىقسا عانا كەرەكپىز, دەيدى ماناربەك قابين.
قۇداي ءوزى ساقتاسىن, 2018 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە كاتونقاراعايدان ءسىبىر جاراسى شىعىپ, ءبىر ادام قايتىس بولعان. سول كەزدە مال دارىگەرلەرىنىڭ «اق دەگەنى العىس, قارا دەگەنى قارعىس» بولدى ەمەس پە؟! كۇنى كەشە بەسقاراعاي اۋدانىندا قۇس تۇماۋى شىققاندا تۇرعىنداردىڭ كۇنى تاعى سول مال دارىگەرىنە قاراپ قالدى. رەسەي, موڭعوليا, قىتايدان كوكتەم مەن كۇزدە تۇياقتى اڭداردىڭ كوشەتىنىن ەسكەرسەك, جاعدايدىڭ قايتالانباسىنا كىم كەپىل؟ وندايدا جالاقىسىز, جاعدايسىز جۇرگەن ماماندار جالت بەرۋى دە مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە وبلىستاعى 110 ۆەتەرينار زەينەت جاسىنا تاياعان. مىنا جاعدايدى كورىپ جۇرگەن جاستار مال دارىگەرى ماماندىعىن تاڭداي قويۋى ەكىتالاي. الايدا كادردىڭ قات بولىپ قالماۋى ءۇشىن جوبا ازىرلەنىپ جاتقان كورىنەدى. بۇل تۋرالى شىعىس قازاقستان وبلىستىق ۆەتەريناريا باسقارماسىنىڭ باسشىسى راميل ساعىندىقوۆ ايتىپ قالدى.
– الدىمەن جالاقىنى جۇيەگە كەلتىرىپ, دۇرىستاپ الايىق. ودان كەيىن تەحنيكالىق-ماتەريالدىق جاعىن قاراستىرامىز. سودان كەيىن بارىپ كادر ماسەلەسىنە نازار اۋدارامىز. ال جالاقى الا الماي وتىرعان اۋدانداردىڭ ەسەپتەۋلەرى دۇرىس بولماي, جەلتوقساندا اقشالارى جەتپەي قالعان. وسى قاڭتاردا ەسەپشوتتارى اشىلىپ, بارلىعى جالاقىلارىن, سىياقىلارىن الادى. سىياقى بارلىق اۋدانعا جەتپەيدى. قارجىنى دۇرىس باعىتتاعان اباي, بەسقاراعاي, بورودۋليحا سىندى اۋداندار سىياقىلارىن تولەپ قويدى, دەيدى ر.ساعىندىقوۆ.
ءتۇيىن
قالاي تۇسىنسەك؟ كاتونقاراعاي اۋداندىق ۆەتەريناريا ءبولىمىنىڭ باسشىسى ر.بايگەرەەۆكە باسشىلىق «2021 جىلدىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن وزدەرىڭ تولەڭدەر, ادامداردى قىسقارتىڭدار» دەگەن سوڭ امال جوق, جۇمىسكەرلەردى اقىسىز دەمالىسقا جىبەرمەك. ال باسقارما باسشىسى راميل ساعىندىقوۆ قاڭتاردا جالاقى, سىياقى تولىقتاي تولەنەتىنىن ايتتى. نە دە بولسا, مال دارىگەرلەرى ورتاعا سالعان ورىندى ماسەلەلەر ۇكىمەت نازارىنان تىس قالماسا ەكەن دەيمىز. ەگەر, پرەزيدەنتتىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنا بەي-جاي قارامايتىن بولسا, جالاقىسىن جارىتىپ الا الماي جۇرگەن مال دارىگەرلەرىنىڭ كوتەرگەن ماسەلەلەرى جاۋاپسىز قالا قويماس.
كەرەك دەرەك
- عالامتورداعى دەرەكتەرگە سەنسەك, اقش پەن گەرمانيادا مال دارىگەرىنىڭ جالاقىسى 70-80 مىڭ دوللاردىڭ كولەمىندە ەكەن.
- ءساۋىردىڭ سوڭعى سەنبىسى – حالىقارالىق مال دارىگەرلەرى كۇنى.
- ۆەتەريناريانىڭ تاريحي وتانى – فرانتسيا. XVIII عاسىردا ليوندا العاش رەت مال دارىگەرلەرىن وقىتاتىن مەكتەپ اشىلعان. كوپتەگەن ءۇي جانۋارلارى ەپيدەمياسىن توقتاتۋ ءۇشىن ليۋدوۆيك پاتشا مال دارىگەرلەرىن دايىندايتىن مەكتەپ اشۋعا مۇرىندىق بولعان.
شىعىس قازاقستان وبلىسى
