كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
قازاقستاندا بۇل پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتى ەنگىزۋ, تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋ جانە تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىنەن باستاۋ الادى. سوندىقتان ول مەملەكەتتىك قىزمەت پەن كادر دايىنداۋدى قولعا الۋدى تالاپ ەتتى. سەبەبى ەسكى پارتيالىق-كەڭەستىك مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر جاڭا جاعدايدا جۇمىس ىستەۋگە دايىن بولماي شىقتى. تىپتەن, ولار جاڭاشىل شەشىمدەرگە اشىق جانە جاسىرىن تۇردە دە قارسىلىق تانىتىپ, جاڭا مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان ۇمتىلىستارعا كەدەرگى كەلتىرىپ باقتى.
دەموكراتيالىق قوعام مەن نارىق قاتىناستارىنا نەگىزدەلگەن ەكونوميكا قۇرۋعا لايىق كادرلاردى بىردەن ءوسىرىپ شىعارۋ مۇمكىن بولمادى. باسىندا كوزقاراستارى كەڭەستىك اكىمشىلدىك-امىرشىلدىك يدەولوگيا شەڭبەرىندە قالىپ قويماعان, وزىنشە ويلاۋ قابىلەتى بار-اۋ دەگەن ادامداردى قىزمەتكە تارتىپ, امالداي تۇرۋعا تۋرا كەلدى. بۇل ۇدەرىستىڭ وڭاي جۇرە قويماعانى دا انىق. تەك 1995 جىلى عانا مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى العاشقى زاڭ قابىلدانىپ, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىك قۇرىلدى. وسىلايشا مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ مەريتوكراتيا قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن قازاقستاندىق مودەلى قالىپتاسا باستادى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر ساياسي جانە اكىمشىلىك دەپ ەكىگە ءبولىندى. ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك اپپاراتقا ساياسي ۇدەرىستەردىڭ ىقپالىن باسەڭدەتۋگە جاعداي تۋدى.
دەگەنمەن, مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىندە كەمشىلىكتەر ءالى دە بولسا ساقتالدى. ول مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارى اراسىنداعى دەڭگەيلىك جۇمىس ءبولىنىسىن تولىق شەشە المادى. سوندىقتان بولار, بۇل جاعداي جوعارىدان تومەن قاراي باعىتتالعان بارلىق اتقارۋشى بيلىك اراسىندا كەيبىر جۇمىس تۇرلەرىنىڭ قايتالانۋىنا اكەلىپ سوقتى جانە ونىڭ قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىنە تەرىس اسەرىن تيگىزدى. ونىڭ ۇستىنە ورتالىق بيلىك وزىنە تيەسىلى ەمەس فۋنكتسيالاردان ارىلۋعا, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى اشىق جۇمىس ىستەۋگە اسا اسىقپادى. سونىمەن قاتار بيلىكتى ورتالىقسىزداندىرىپ, مەملەكەتتىك قۇزىرەتتىڭ ءبىر بولىگىن جەرگىلىكتى ورگاندارعا بەرۋ ماسەلەسى تولىعىمەن شەشىمىن تاپپادى.
سوناۋ 1991 جىلدان بەرى ۇكىمەتتىك مەكەمەلەردىڭ قۇرىلىمدىق ۇدايى وزگەرىستەرگە ۇشىراۋى ولاردى ۇيىمداستىرۋدىڭ وڭتايلى نۇسقالارىنىڭ بەرتىنگە دەيىن تابىلا قويماعانىن كورسەتسە كەرەك. سوندىقتان دا بۇرىنعى كەمشىلىكتەردى جويماق تۇگىل, ونىڭ جاڭا تۇرلەرى پايدا بولىپ وتىردى. ويتكەنى, بۇل جۇمىستا جۇيەلىلىك پەن ساباقتاستىق بولمادى. ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بىردە جويىلىپ, بىردە قايتا قۇرىلۋلارى, ولاردىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق-قۇقىقتىق پىشىندەرىنىڭ وزگەرۋىنىڭ جيىلەپ كەتۋى وسىنداي بەي-بەرەكەتسىزدىكتەردىڭ كەڭ قۇلاش جايۋىنا اكەلىپ سوقتىردى. ماسەلەن, 1997 جىل مەن 2000 جىلدىڭ اراسىندا مەملەكەتتىك ورگانداردى قايتا قۇرۋ ماسەلەسى بويىنشا پرەزيدەنتتىڭ 20 جارلىعى شىقسا, 1999 جىلدىڭ باسىنداعى ۇكىمەتتىڭ قۇرامىنا قاتىستى جارلىققا 13 وزگەرىس پەن قوسىمشا ەنگىزىلگەن ەكەن.
2003 جىلدىڭ اقپانىندا ۇكىمەت بەكىتكەن مەملەكەتتىك باسقارۋ دەڭگەيلەرى اراسىنداعى قۇزىرەتتەردى مەجەلەۋ تۋرالى تۇجىرىمداما دا جەرگىلىكتى جەرلەردە تولىققاندى مەملەكەتتىك بيلىك قۇرۋ ماسەلەسىن اياعىنا دەيىن شەشە الماي, ونى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ زاڭى شەڭبەرىندە قاراستىرۋ ۇيعارىلدى. ارتىنشا بۇل زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, قارجىلىق كودەكستىڭ قابىلدانۋى جانە جۇزدەن استام ءارتۇرلى قۇزىرەتتەردىڭ جەرگىلىكتى دەڭگەيگە تۇسىرىلگەنىنە قاراماستان, ايماقتارداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى جاڭا تالاپتارعا ساي جۇمىس ىستەۋگە بەيىمدەلە المادى. كەرىسىنشە, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن ولارداعى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ سانى ءوسىپ كەتتى. سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ اتقارىپ وتىرعان قىزمەتىنىڭ رەتسىزدىگى مەن كوپ باعىتتىلىعى ونىڭ قۇرىلىمدىق تۇراقسىزدىعىنا اكەلىپ سوقتى. ورتالىق جانە جەرگىلىكتى باسقارۋدىڭ اراسىنداعى بايلانىستىڭ سيپاتى جەرگىلىكتى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا كوپ ىقپال ەتە المادى. سوندىقتان مەملەكەتتىك قىزمەت جونىندەگى زاڭنامانىڭ تەك لاۋازىمىنان ايىرىلىپ قالماۋدى ويلايتىن قىزمەتشىلەردەن گورى, ناتيجەگە باعدارلانعان كادرلاردى دايارلاۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن ولقىلىقتارىن جويۋ قاجەت بولدى.
ول تەك جوعارىدان تومەن قاراي ەمەس, سونىمەن بىرگە كولدەنەڭىنەن دە, ياعني قۇزىرەتتەردى ۇكىمەتتەن مينيسترلىكتەرگە, ورتالىقتان ايماقتارعا قايتا ءبولۋ ارقىلى دا جۇرگىزىلەتىندىگى ەسكەرىلدى. بۇل رەتتە اڭگىمە مەملەكەتتىڭ ءرولىن قىسقارتۋ تۋرالى ەمەس, كەرىسىنشە, مەملەكەتتى ەپتى باسقارۋدى دامىتۋ حاقىندا بولدى. ەندەشە, مەملەكەتتىك اپپاراتتى رەفورمالاۋ ناقتى ناتيجەگە جەتۋگە باعىتتالۋى شارت ەدى. اكىمشىلىك رەفورما ەلدىڭ ودان ءارى دامىپ, وركەندەۋىنە سەرپىلىس بەرەدى دەپ ەسەپتەلدى. بۇل رەفورما مەملەكەتتىك قىزمەتتى دە جەتىلدىرۋگە باعىتتالۋى كەرەك ەدى.
جالپى العاندا, 2000 جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا جۇرگىزىلگەن اكىمشىلىك رەفورمانىڭ الدىندا ۇلكەن مىندەتتەر تۇردى. قىزمەت بابىمەن باسقا وڭىرگە اۋىسقان كەزدە ءوز «نوكەرلەرىن» قاسىنان تاستامايتىن اكىمدەر, كورپوراتيۆتىك باسقارۋدىڭ ۇجىمدىق جاۋاپسىزدىققا اكەلۋ مۇمكىندىگى, مەملەكەتتىك ءىرى باعدارلامالاردىڭ اياعىنا دەيىن ورىندالماۋى, مينيسترلەردىڭ ولاردىڭ ناتيجەسى بويىنشا ناقتى ەسەپ بەرۋى مەن جەكە جاۋاپكەرشىلىكتەرىنىڭ بولماۋى, سوعان قاراماي جاڭا باعدارلامالاردى ۇسىنۋعا اۋەستەنۋشىلىك, مەملەكەتتىك مەكەمەلەردەگى بىتپەيتىن قايتا قۇرۋلار, مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى جۇمىسىندا ساباقتاستىقتىڭ جوقتىعى سياقتى وزەكتى ماسەلەلەر ماماندار اراسىندا دا, قوعامدا دا قىزۋ تالقىعا ءتۇستى. اسىرەسە, ساباقتاستىق پروبلەماسى قوعام دەنەسىنە جابىسقان جازىلمايتىن ىندەتكە اينالدى.
مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىندە ساباقتاستىقتىڭ تولىق ساقتالماۋى رەفورمالاردى تياناقتى جۇرگىزىپ, ناقتى ناتيجەلەرگە جەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەدى. سەبەبى جاڭا مينيستر بۇرىنعىسىنىڭ ءىسىن جوققا شىعارىپ, جۇمىسىن قايتا قۇرۋدان باستاپ, ءارتۇرلى ورىندى-ورىنسىز باستامالاردى العا تارتىپ, ۇپاي جيناۋمەن اينالىستى. بىلايشا ايتقاندا, مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار سىناق الاڭىنا اينالدى. مەملەكەتتىك مەكەمەلەردەگى رەتسىز جانە ەشبىر قاجەتتىلىككە نەگىزدەلمەگەن قۇرىلىمدىق قايتا قۇرۋلار مەن باسىمدىقتارىنىڭ ءجيى وزگەرىسكە ۇشىراۋى مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى بەرەكەسىزدىككە اكەلىپ سوقتى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى ەسەڭگىرەتىپ, كادر ساياساتىن تۇراقسىزداندىردى. قارجىنى يگەرۋ باستى كورسەتكىشكە اينالىپ, جالپى ساندىق كورسەتكىشپەن اۋەستەنىپ, ناقتى ناتيجە, ساپا, ءىس جۇزىندەگى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى سياقتى ماسەلەلەر جەتە ەسكەرىلمەدى. ءسوز بەن ءىس ۇيلەسپەي, قوعامدىق ومىردە سايكەسسىزدىكتەر ورىن الا باستادى.
ءاربىر جاڭا اكىم كادرلاردى اۋىستىرىپ, ايماق باسقارۋدىڭ قۇرىلىمىن ءوز ىڭعايىنا قاراي اۋىستىرىپ وتىردى. ول ءۇشىن ءوزىنىڭ ادامدارىن وتىرعىزۋ ماقساتىندا اكىمدەر ادەتتە زاڭمەن ۇيلەسە بەرمەيتىن ءارتۇرلى ءادىس-تاسىلدەردى قولدانۋعا, ءوزىنىڭ ۇنەمى «العا باسىپ» وتىرعانىن كورسەتىپ, ۇپاي جيناۋ ماقساتىندا, تىپتەن, «كومانداسىمەن» كوزبوياۋشىلىققا بارۋدان دا تايىنبادى. وسىدان بارىپ اۋداندىق, قالالىق جانە وبلىستىق دەپۋتاتتاردىڭ ىقپالى بىرتىندەپ ازايا باستادى. جەرگىلىكتى ەليتانى قۇراعان ءماسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتتارى, كاسىپكەرلەر, ءارتۇرلى مەكەمەلەر مەن ۇيىمداردىڭ باسشىلارى, رەكتورلار جانە ت.ب. اكىمدەردىڭ ىقپالىنا ىلىكتى. جەرگىلىكتى بيلىك باقىلاۋسىز بولدى. اكىمدەردىڭ قۇزىرەتى كۇشەيدى. ءماسليحاتتار سولاردىڭ باستى تىرەگىنە اينالدى. سوندىقتان اكىمدەر وزدەرىنە ىڭعايلى ءماسليحاتتاردى جاساقتاۋعا تىرىستى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار دەپۋتاتتارىن كورۋدەن قالدى, ولاردى تانىمايتىنداي جاعدايعا جەتتى. ءماسليحاتتاردىڭ جۇمىسى جىل ساناپ ناشارلاي بەردى. بۇدان اكىمدەر ۇتپاسا, حالىق ودان ەشبىر پايدا كورە قويمادى.
بۇل جاعداي حالىقتىڭ بيلىككە دەگەن «وكپەسىن» قارا قازانداي قىلىپ, پىكىرىن دۇرىس جاققا وزگەرتە المادى, كەرىسىنشە, ولاردىڭ اراسىندا نارازىلىق كوڭىل كۇيىن تۋدىرىپ وتىردى. ونىڭ ۇستىنە مەملەكەتتىك قىزمەتكە قابىلداعان كەزدەن باستاپ, قولىنان ءىس كەلەتىندەردىڭ جۇمىستا كەلەسى ساتىعا كوتەرىلۋى ءارتۇرلى جاساندى كەدەرگىلەرگە تاپ بولىپ, ءادىل شەشىلمەي جاتتى. بۇل – مەملەكەتتىك اپپاراتتاعى ءتارتىپتىڭ السىرەپ, الەۋمەتتىك-رۋحاني احۋالدىڭ ناشارلاعاندىعىنىڭ, ونىڭ مورالدىق قۇلدىراۋعا ۇشىراعاندىعىنىڭ جانە ىشتەي قارسىلىق الەۋەتىنىڭ ارتقاندىعىنىڭ كورسەتكىشى ەدى. ال ونىڭ ار جاعىندا جالپى بيلىككە دەگەن سەنىمسىزدىك پەن وپپوزيتسيالىق پيعىلدىڭ پايدا بولۋىنىڭ اۋىلى دا الىس بولمادى.
وسىنىڭ بارلىعى, تۇپتەپ كەلگەندە, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ دەڭگەيىنىڭ, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ تومەندەگەنىمەن, اكىمشىلىك بايلانىستاردىڭ جوقتىعىمەن بايلانىستى بولدى. ياعني رەفورمانى تەرەڭدەتۋ ماسەلەسى اتقارۋشى بيلىك تارماعىن قايتا قۇرۋ مەن قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ ۇدەرىسىن دامىتۋدى تالاپ ەتتى. ويتكەنى اكىمشىلىك رەفورمانىڭ ناتيجەلىلىگى مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ كاسىبي دەڭگەيىن كوتەرۋگە, ونىڭ قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگى مەن ونىمدىلىگىنە, اشىقتىعىنا بايلانىستى ەدى. سول سياقتى بۇل جەمقورلىقتى تەجەپ, ازاماتتاردى ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالارىن شەشۋگە تارتۋ مەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋدى كوزدەدى. مەملەكەتتىك قىزمەتتە لاۋازىمدى ساقتاۋعا عانا ەمەس, كەرىسىنشە, باسقارۋشىلىق ناتيجەلەرگە جەتۋگە باعدارلانۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى.
2007 جىلى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋدىڭ تۇجىرىمداماسى انىقتالىپ, رەفورمالاردى ىسكە اسىراتىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءوزارا ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ تيىمدىلىگىنە قول جەتكىزۋدىڭ مىندەتتىلىگى مەن تۇپكى ناتيجەگە باعدارلانۋ سياقتى ماسەلەلەرگە ۇلكەن ءمان بەرىلە باستادى. ول ۇدەرىستەر مەن پروتسەدۋرالاردى, مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋدى جانە مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرۋدى جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتتى. مۇنداعى ماقسات – مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلەتتىلىگىنىڭ جەتىسپەۋىنەن ونىڭ قىزمەتىندە اقاۋدى بولدىرماۋ جانە ولاردىڭ قولىنا, كەرىسىنشە, ارتىق بيلىك شوعىرلاندىرۋ ارقىلى قىزمەت بابىن تەرىس پايدالانۋعا جول بەرمەۋ ەدى. ونىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدىلىعى الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ اكىمشىلىك رەفورماسىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولاتىنىن ەسكەرۋ قاجەتتىلىگىندە ەدى. ويتكەنى, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ەڭبەگىنىڭ ءادىل باعالانباۋى, جالاقىلارىنىڭ تەڭەستىرىلۋى ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەردى بويكۇيەزدىككە ۇرىندىردى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر ارەكەتسىزدىك كورسەتكەنى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلمايتىنىن, ورەسكەل قاتە جىبەرسە جازالانىپ, مانسابىنان ايىرىلمايتىنىن ءبىلدى. سوندىقتان داعدارىستىق جاعداي تۋىنداي قالعاندا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر تۇرعىندارمەن جۇمىس ىستەۋگە بەيىم بولماي شىقتى.
2000 جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا جۇرگىزىلگەن اكىمشىلىك رەفورما قوعام تاراپىنان قىزىعۋشىلىقپەن قاتار, سىني كوزقاراس, تىپتەن, قارسىلىق تا تۋدىردى. ويتكەنى بۇل ءىس-شارانىڭ قازاقستاننىڭ بولاشاعى ءۇشىن تاعدىرشەشتى ءمانى بار ەدى. ونىڭ ۇستىنە اكىمشىلىك رەفورمانى جۇرگىزۋدىڭ اجەپتاۋىر تاۋەكەلى بولعاندىعىن دا ەسكەرگەن ءجون. سەبەبى بۇل قايتا قۇرۋ مەملەكەتتەن ءوزىنىڭ باسقارۋشىلىق قۇرىلىمدارىنىڭ بارلىعىن رەفورمالاۋىن تالاپ ەتتى. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, بۇل پروبلەماعا سىني كوزقاراستى ۇستانعانداردىڭ اراسىندا اتالعان ءىس-شارانىڭ سىرت كورىنىس ءۇشىن ىستەلىپ جاتقاندىعىنا جانە ەڭ باستىسى, اكىمشىلىك رەفورمانى تەرەڭ جانە جان-جاقتى ساياسي رەفورمالاردان كەيىن جۇرگىزۋ قاجەتتىلىگىنە نازار اۋدارىلعاندىعىن اتاپ وتكەن ءجون. ەكىنشى سوزبەن ايتقاندا, ولاردىڭ پىكىرلەرى ۋاقىتى كەلگەن ساياسي قايتا قۇرۋلاردى اكىمشىلىك رەفورمالارمەن الماستىرۋعا جول بەرمەۋ كەرەك دەگەندى اڭعارتتى. مۇنىڭ كادر ماسەلەسىنە تىكەلەي قاتىسى بار. سوندىقتان دا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلگە پاتريوتتىق سەزىمى بار, ساياسي بەيتاراپ, ىسكە ادال بەرىلگەن, كاسىبي تۇرعىدا دايىندالعان كادرلاردان تۇراتىن مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ قاجەتتىلىگىنە ۇلكەن ءمان بەردى. ول سونىمەن بىرگە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىسىنا باعا بەرگەندە جەمقورلىق دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىن, تۇرعىندارعا قىزمەت كورسەتۋ مادەنيەتىن, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن بايلانىسىن جانە مەملەكەتتىك ورگاننىڭ اشىقتىعىن ەسكەرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
ويتكەنى, جەمقورلىققا قارسى كۇرەستىڭ ناقتى جۇمىس ىستەپ, ناتيجە بەرەتىن تاسىلدەرىن ەنگىزۋ, كادرلاردىڭ ءجيى الماسۋىنا توسقاۋىل قويۋ جانە باسقا دا كوپتەگەن ماسەلەلەردى شەشۋگە, ولاردىڭ ورىندالۋىنا باقىلاۋ جاساۋعا قوعام وكىلدەرىن تارتۋ بۇرىنعىشا ماڭىزدىلىعىن جويمادى. بۇل شەنەۋنىكتەردىڭ ويىنا كەلگەنىن ىستەپ, اكىمشىلىك رەفورمانىڭ ءمانىسىن تۇسىرۋگە جول بەرمەۋدىڭ ءبىر جولى بولدى. بۇل ءۇشىن ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسى دە قاجەت بولدى. وسى باعىتتاعى جۇمىستار 2000 جىلداردىڭ اياعىنا قاراي ورىن العان الەمدىك داعدارىستىڭ سالدارىنان كىدىرىڭكىرەپ قالدى. دەسەك تە, ەندىگى جەردە تەك ەسەپ بەرۋدى عانا ويلايتىن ەمەس, تۇرعىندارعا قىزمەت ەتۋگە ىنتالى مەملەكەتتىك قىزمەتشى كەرەك ەدى. سوندا عانا سالىق تولەۋشى اقشاسىنىڭ قالاي جۇمسالىپ, نەگە جاراتىلىپ جاتقاندىعىن ءبىلىپ, زاڭ بۇزىلعان كەزدە كىمنىڭ ناقتى كىنالى ەكەندىگىن بىلەر ەدى. بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋدى تۇپكى ناتيجەگە باعدارلاۋدىڭ قاجەتتىلىگى دە وسىدان تۋىنداعان بولاتىن. 2010 جىلدارى بيلىك دەڭگەيلەرىنىڭ اراجىگىن اجىراتۋ, ىقشامدى جانە ءتيىمدى اتقارۋشى بيلىكتى نىعايتۋ جۇمىسى جالعاسىن تاپتى. بەس ينستيتۋتسيونالدىق رەفورما, 2017 جىلعى بيلىك تارماقتارىنىڭ قۇزىرەتتەرىن قايتا قاراۋدىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەتتىڭ ساياسي جۇيەسى نىعايىپ, قوعامدىق ءومىردى جاڭعىرتۋعا باعىت الىندى.
سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قوعامدىق سۇرانىسقا ساي كەلەتىن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا ءتيىمدى جانە ادىلەتتى مودەلىن قۇرۋ كەرەك دەپ سانايدى. پرەزيدەنت كوتەرگەن ماسەلەلەر 2007 جىلعى ساراپشىلاردىڭ سىني ەسكەرتۋلەرىمەن ۇندەسىپ جاتىر. دەمەك, بۇل مەملەكەتتىڭ ءوز باسقارۋشىلىق قۇرىلىمدارىن تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋ مىندەتتەرىن شەشىپ, مەريتوكراتيا قاعيدالارىن تولىق ىسكە اسىرا الماعانىن كورسەتەدى. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ كوپشىلىگى وزگەرىستەردىڭ قاجەتتىلىگىن تۇسىنە الماي, ەسكىشە جۇمىس ىستەۋدى جالعاستىرا وتىرىپ, ەلدەگى جاڭارۋ ۇدەرىستەرىنە كەدەرگى جاساۋدا دەپ اتاپ ايتتى. پرەزيدەنتتىڭ «مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر – حالىقتىڭ ءبىر بولىگى, حالىق ءۇشىن جانە حالىقتىڭ اراسىندا جۇمىس ىستەيدى» دەگەنى دە بەكەردەن-بەكەر ەمەس. ويتكەنى, ولاردىڭ جۇمىسىنا ازاماتتار باعا بەرەدى, ال بيلىك بولسا, تۇرعىنداردىڭ تالاپ-تىلەكتەرىنە قۇلاق اسۋى قاجەت. ول ءۇشىن, ارينە, ءتيىستى ساياسي تەتىكتەر جاسالۋى شارت جانە ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن بيلىكتىڭ ءار باسقان قادامى قوعامعا تۇسىنىكتى دە اشىق بولعانى ابزال.
ارينە, جاڭا كەزەڭدە جاڭا مىندەتتەردى ورىنداۋعا قابىلەتتى كادرلاردى ىرىكتەپ الۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ارتا تۇسپەك. سوندىقتان قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا باعىت ءبىلىمدى, باتىل, باستاماشىل, ىسكەر جانە ادال ورىنداۋشىلاردىڭ بولۋىن كوزدەيدى. مەملەكەتتىك اپپاراتتا ءبىلىمدى, كاسىبي, ەپتى, ادال ماماندار بولۋى كەرەك. مۇنداي ازاماتتار بىزدە جەتكىلىكتى مە؟», دەگەن ەدى. پرەزيدەنت «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» باعدارلامالىق ماقالاسىندا مەملەكەتتىڭ باستى مىندەتى رەتىندە جاستاردىڭ بويىنا مەملەكەتشىلدىك رۋحىن ءسىڭىرۋ, ولاردى قوعام مۇددەسىنە ادال ەتىپ تاربيەلەپ, ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋگە جۇمىلدىرۋ ەكەندىگىنە باسا نازار اۋداردى. «بيلىك ورگاندارىنداعى ازاماتتار, ەڭ الدىمەن, ۇلتتىق مۇددەگە بەرىك بولۋعا ءتيىس», دەيدى مەملەكەت باسشىسى.
قازىرگى كادرلاردىڭ اراسىندا زامانىنا ساي بىرنەشە تىلدە سويلەي بىلەتىن, كەمىندە ەكى ديپلومى بار, الەۋمەتتىك جەلىگە شىعا بىلەتىن ازاماتتار بارشىلىق. بىراق, بۇل فاكتىلەر مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى جاعدايدىڭ تۇزەلىپ كەتكەنىنىڭ كورسەتكىشى بولا المايدى. ءبىز ءۇمىت ارتىپ وتىرعان بۇگىنگى شەنەۋنىكتەردىڭ تالايى بۇرىنعىدان دا جابىعىراق, ءوز قىزمەتىنە قاتىستى سىنعا كوپ ءمان بەرمەيتىن, اقتالۋعا ەپتى بولىپ العان. ولار باق وكىلدەرىمەن كەزدەسۋگە دە ونشا قۇشتارلىق تانىتپايدى, سۇحباتتارىن ءباسپاسوز قىزمەتى ازىرلەيدى, الەۋمەتتىك جەلىگە شىعۋى دا ارنايى دايىندىعى بار كومەكشىلەرى ارقىلى ۇيىمداستىرىلادى, كوپشىلىكتىڭ الدىنا شىعىپ, تۇرعىندارمەن تىكەلەي سۇحباتتاسىپ, ءتىل تابىسۋعا ونشا ماشىقتانباعان. ونىڭ ۇستىنە وندايلار بيلىككە قاتىستى ايتىلىپ جاتقان ءمىندى تۇزەتۋ كەرەكتىگىن تۇسىنۋگە, ول جاعدايدى وزگەرتۋگە ىنتالى ما, ۇرپاق ساباقتاستىعىن جالعاستىرۋعا قاۋقارى جەتە مە ەكەن؟ جوق, الدە قىزمەتتەرىن ءمىنسىز اتقارىپ جۇرگەندىكتەرىنە جۇرتتى سەندىرۋگە تىرىسىپ, وزدەرىنە شاڭ جۇقتىرماۋمەن اۋەستەنىپ وتىر ما؟ ايتەۋىر, بۇل ارادا جاساندىلىقتىڭ بولماعانى يگى.
بۇگىن قازاقستاندا 100 مىڭعا تارتا مەملەكەتتىك قىزمەتشى ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە جۇمىس ىستەپ ءجۇر. بۇل – ۇلكەن كۇش. ەگەر ولار وزدەرىنىڭ حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن تولىق تۇسىنسە, بويلارىنا مەملەكەتشىلدىك رۋحىن ءسىڭىرىپ, ۇلتتىق مۇددەگە بەرىك بولسا, وتانىنا سۇيىسپەنشىلىكتەرىن ءىس جۇزىندە ءبىر كىسىدەي كورسەتە بىلسە, كەز كەلگەن بيىكتى باعىندىرۋعا بولادى. ول ءۇشىن پرەزيدەنتىمىزدىڭ: «...ءبىز قۋاتتى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزبەن عانا ۇلت رەتىندە جەر بەتىندە ساقتالامىز» دەگەن ءسوزىنىڭ ءمانىن ءتۇسىنۋ جانە وسى ۇعىمعا ساي ءور مىنەز بەن ۇلتتىق نامىس قاجەت.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
قوعام قايراتكەرى, ساياساتتانۋشى
