رۋحانيات • 20 قاڭتار، 2021

جۇمەكەن جىردىڭ جەتى بوياۋى

216 رەت كورسەتىلدى

ءبىر كۇرسىنگەن شاعىمدى كوتەرەر ەڭ وي ەتىپ،

ءبىر جىميعان شاعىمدى وتكىزەر ەڭ توي ەتىپ،

قيار ەدىڭ ءبار-ءبارىن جالعىز ءسوزىم ءۇشىن سەن –

و، داريعا-اي، مەن جازعان ولەڭگە تۇسىنسەڭ!

جۇمەكەننىڭ ولەڭى، ءوزى تۋرالى، ولەڭىندەگى ءسوزى تۋرالى ولەڭى! ءبىز جۇمەكەندى وقىدىق پا، ۇڭىلدىك پە؟ ءبىز اقىننىڭ ءبىر جىميعان ءساتىن، الدە كۇرسىنگەن شاعىن ونىڭ ولەڭىنەن كوردىك پە؟ ءبىز ونى "توي ەتىپ، وي ەتىپ" كوتەرە الدىق پا؟ ەگەر ونى جاساي الماساق، ونداي تىرلىككە بارماساق، وندا سول اقىننىڭ ءبارىن-ءبارىن بەرەتىندەي، ءبىز، ءتىپتى، جانىمىزدى قياتىنداي وي مەن ءسوزىن تۇسىنگەن جوقپىز!..

«ۋا، داريعا-اي»، - دەيمىز اقىننىڭ وزىنە ۇقساپ.

وسىدان سوڭ جۇمەكەننىڭ شىعارمالارىن ءتۇۋ باسىنان ءتۇسىپ، سوناۋ «بالاۋسا» جيناعىنان باستاپ قايتا وقۋعا تۋرا كەلەدى. پوەزياعا قاشان، قالاي، قايدان، قانداي وي-ماقسۇتپەن، قانداي شابىتپەن، قانداي كوركەمدىك ەستەتيكامەن، قانداي مىنەزبەن، قانداي دايىندىقپەن كەلدى؟! مىنە، سونىڭ بارىنە ءۇڭىلىپ قاراۋعا، نازار اۋدارۋعا مىندەتتى سياقتىمىز.

ەگەر جۇمەكەننىڭ پوەزياسىنداي پوەزيا ەسكەرىلمەسە، جۇمەكەندەي اقىن وقىلماسا، بۇگىنگى اقىن-جازۋشىلار، بۇگىنگى ولەڭسۇيەر قاۋىم جۇمەكەندى وقىماسا، بۇگىنگى اقىندى كىم وقىماق؟ جالپى قازاققا پوەزيا كەرەك پە، كەرەك بولىپ پا ەدى؟! قازاق ۇلتىنىڭ تاريحىندا، قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ قالىپتاسۋىندا پوەزيا قانداي ءرول اتقاردى. 60، 70، 80-ءشى جىلدارداعى پوەزيا ءوز مىندەتىن اقتادى ما؟ قانداي ولەڭدەر، ويلار تۋدى؟ جۇمەكەن قاي جاعىندا ءجۇردى؟

بۇل – جۇمەكەن پوەزيانىڭ ولەڭ الەمىندەگى، ونىڭ ۇلتتىڭ ومىرىندەگى ءرولى مەن مەملەكەتتىك ماقسۇتتى ءار قازاقتىڭ ساناسىنا قوندىرۋداعى ءرولىن تۇسىنۋگە ءبىزدى تالپىندىرادى.

توبەمدە بۇلتتار جارىستى،

تومەندە وتتار جانادى.

ونان ۇشقان ءار ۇشقىن

كوكىرەگىمە قونادى.

 

بۇلاق-مەزگىل سىرعىسا،

مەن تامىرعا تارايمىن.

سىنىپ تۇسسە ءبىر بۇتا،

قابىرعاما قارايمىن.

 

ۋا، تۋعان جەر شۇكىرسىڭ!

توپىراعىڭا كيەلى

ءبىر ەسۋاس تۇكىرسە،

ول – بەتىمە تيەدى.

بۇل – جۇمەكەننىڭ سوناۋ الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا جازعان العاشقى ولەڭدەرىنىڭ ءبىرى. توبەسىندە بۇلتتار جارىسىپ، تومەندە وتتار جانىپ، جۇمەكەن ءوزى تۋعان جەردىڭ كەڭىستىگىندە قالىقتاپ تۇرعان سياقتى. اققان سۋداي زامان سىرعىپ وتسە، بۇلاق سەزىم — رۋح ۋاقىتپەن بىرگە ءار قازاقتىڭ تامىرىنا قۇيىلادى، بويىنا تارايدى. ءار گۇلدىڭ، ءار ارشانىڭ، ءار شىرشانىڭ  وزەگىنە ءوتىپ قۋات بەرگەن ءومىر تامشىسى. ول - جۇمەكەندىك رۋح سانا القابىن كوكتەتىپ، ءار ازاماتتىڭ، ءار قازاقتىڭ تامىرىنا تاراپ، جۇرەگىنە رۋحىنا ءسىڭىپ جاتادى. تۋعان جەردىڭ ءبىر بۇتاسى سىنسا، اقىننىڭ ءبىر قابىرعاسى سوگىلگەندەي. بۇكىل تۋعان جەر كيەسى جۇمەكەن جانمەن، رۋحپەنەن استاسىپ كەتەدى.

ۋا، تۋعان جەر شۇكىرسىڭ!

توپىراعىڭا كيەلى

ءبىر ەسۋاس تۇكىرسە،

ول – بەتىمە تيەدى.

تۋعان جەردىڭ بار ەكەنىنە، امان-ساۋ، تۇتاس ەكەنىنە شۇكىرلىك ەتكەن ولەڭ سوڭعى جولدا ءسوزدىڭ ءتۇبىن ءتۇسىرىپ، جەرىنە جەتكىزىپ توقتايدى! قانداي وتكىرلىك؟ تۋعان جەردىڭ توپىراعى ول – حالىقتىڭ، قازاقتىڭ، جۇمەكەن پوەزيانىڭ بەتى. ەگەر وعان ءبىر ەسۋاس تۇكىرسە، ءبىر ەسۋاس قورلاسا، اقىننىڭ بەتىنە تيەدى، ءاربىرىمىزدىڭ بەتىمىزگە تيەدى. قازاققا ايتىلعان اعات ءسوز، قازاقتىڭ ءتىلىن، سالتىن، رۋحىن مەملەكەتىن مەنسىنبەيتىن ءاربىر قىلىق ول - ارقايسىسىمىزدىڭ بەتىمىزگە تۇكىرگەنمەن تەڭ. جۇمەكەن ءوز زامانىندا سولاي سەزىندى، سولاي جازدى. مىنە، بۇل جۇمەكەن ولەڭىنە ءتان مىنەز!

     ول ولەڭدى بارىنشا قىسقا جازادى. وقىپ وتىرعانىمىز ءۇش-اق شۋماقتان تۇراتىن ولەڭ. بىراق سۇراپىل رۋحتىڭ اۋقىمىن قامتىپ تۇر. ءۇش شۋماق، ءۇش مىڭ شۋماققا اينالىپ، ءۇش كىتاپتىڭ سالماعىن كوتەرىپ تۇر-اۋ. ءبىز جۇمەكەننىڭ «جەتى بوياۋ» دەپ اتاعان كىتابىن بىلەمىز. بۇل – جۇمەكەننىڭ ءوز ولەڭىنە، ءوز پوەزياسىنا قويعان اتاۋ. جۇمەكەن جىردى تانۋ ءۇشىن اقىننىڭ ءوز سوزىنە، ءوز ولەڭىن قالاي باعالاعانىنا نازار اۋدارۋ كەرەك.

     ەندەشە «جەتى بوياۋ»: كۇننىڭ ءتۇسى، كەمپىرقوساقتا نەمەسە قىرلى حرۋستالدا كورىنەتىن جەتى ءتۇس، بوياۋ اتاۋلىداعى ەڭ رەڭدى جەتى سيقىر. ءبىز جۇمەكەن پوەزياسىن دا قىيالىمىزدىڭ قىرلارىنا سالىپ، ءتۇر-ءتۇسىن ءبولىپ، وسىلاي جەتى بوياۋمەن كورگىمىز كەلدى. قاسىم امانجولعا ارناعان ولەڭىندە «و كوسموس اقىنى، اشىق بوياۋ ورتەنگەن» دەگەنى بار. ءبىز اقىننىڭ وزىنەن اشىق بوياۋ كورەمىز.

بار ايىبىم بوياۋىمنىڭ كوپتىگى،

ولەڭىمنىڭ بيىگىرەك شوقتىعى.

 دەگەندى دە جۇمەكەننىڭ ءوزى ايتقان.

  قاراپ وتىرساق، جۇمەكەن پوەزياسىنىڭ ەڭ باستى قاسيەتى، كۇللى پوەزياعا ءتان قاسيەت – كوركەمدىك. كوركەمدىك دەگەن شەبەرلىك، شەندەستىرىپ، سالىستىرىپ ويلاۋدىڭ شەبەر ۇيلەسىمى. «قانداي تەڭەۋ تاپسام ەكەن» دەگەن وي اقىن شابىتىنىڭ كىلتى. ال جۇمەكەننىڭ كوكىرەگىنەن تەڭەۋلەر، جارىستىرۋلار، سالىستىرۋلار تاۋدان وزەن قۇلاعانداي توگىلىپ، كۇركىرەپ كەلەدى. جۇمەكەن پوەزياسىنىڭ ەڭ ەرەك قاسيەتى دە – ءمىنسىز كوركەمدىك.

    ءى.  بيىك كوركەمدىك

...

تاس بالقىتقان تالما تۇستە — بالقيمىز ءبىز كۇنگە ۇقساپ،

قىزۋىنان الما ءپىستى ايقاسقاندا مىڭ قۇشاق

ءجۇز تولقىندار ءبىرىن-ءبىرى تۇنشىقتىرىپ اعادى،

قىز تولقىندار ءبىرىن-ءبىرى شىمشىپ ك ۇلىپ بارادى.

 

مىنە، ءبىزدىڭ الماتى وسى،

الما ءتوسى بۇلتيىپ،

الما-توسكە جاس بۇتانىڭ ساۋساقتارى ءتۇر ءتيىپ.

ءجۇرشى، جانىم، قىدىرايىق، نەعىلاسىڭ جالعىز قاپ،

الاتاۋدىڭ اق قارىنان اپەرەيىن بالمۇزداق!

...

ستۋدەنت جۇرەكتىڭ —  جاس جۇرەكتىڭ الاتاۋ توسىندەگى ارۋ الماتىعا دەگەن ماحابباتى. سونشا سۋرەتكەر تۇيسىك، تۇنىق تەڭەۋ، تاسىپ اققان ءسوز وزەن! كوركەمدىگى جاعىنان جۇمەكەن ولەڭدەرى ول — شىن مانىندەگى ءمىنسىز پوەزيا.

      ءىى. ءسوز بەينەسى

 جۇمەكەن شىعارماشىلىعىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ول ءسوز سۋرەتى.

جالىنداپ باردى دا باتتى كۇن،

ونىڭ دا ۋاقىتى بولىپ قاپ.

جۇيرىك جەل باسا الماي اپتىعىن

بۇتاعا سۇيەندى سولىقتاپ.

 

جاپىراق ءدىر ەتىپ باسىلدى،

قالىڭ قاۋ قالدى ۇيىپ – جاباعى.

بوياۋلار قىزىلدى-جاسىلدى

اسپاندا دىبىسسىز اعادى.

 

جابىرقاپ وي ەرتە، ءدوڭ ەرتە،

ۇزىن بەل باۋرىنان جارادى.

سايلاردان قاپتاعان كولەڭكە

تاۋلاردى قۋسىرىپ بارادى.

ولەڭدەگى ەڭ بيىك مۇرات، ەڭ بيىك بەلگى – ءسوز شەبەرلىگى، ءسوز سۋرەتى. جۇمەكەن تۋرالى سويلەگەندە ءبىز بۇل تىركەستەردى ءجيى قايتالايمىز. سول سۇلۋلىق قانا ولەڭنىڭ شىن ولەڭ ەكەنىنىڭ بەلگىسى.

ءدال وسى ولەڭدى بۇدان جيىرما جىل بۇرىن مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى تەاتردىڭ زالىندا، جۇمەكەنگە ارنالعان كەزەكتى ءبىر كەشتە زەينوللا قابدولوۆ وقىپ تۇردى. اۋديتوريانى مەڭگەرۋدىڭ اسقان شەبەرى زەينوللا اعا قولىن سەرمەپ سويلەپ تۇر. جاڭاعى كۇننىڭ باتقانىن اسىقپاي، تارماقتارعا ءبولىپ، نىعىزداپ وقي كەپ:

...جۇيرىك جەل باسا الماي اپتىعىن،

بۇتاعا سۇيەندى سولىقتاپ،

- دەپ توقتادى. قولىن بۇتاعا سۇيەپ تۇرعان سەكىلدى، جاڭاعى ەنتىككەن جەلدىڭ ورنىندا ءوزى كەلىپ سۇيەنىپ تۇرعان سياقتى. ەگەر جاڭاعى جەل جۇگىرىپ كەلە جاتىپ، تىنىپ توقتاي قالۋ كەرەك بولسا، ارينە، جۇگىرگەن كىسى سياقتى وكپەسى سولىقتاپ تۇرار ەدى. سول سولىقتاپ تۇرعان وكپەسىنىڭ قيمىلىن، تىنىس العان تۇسىن اقىن قيالى بۇتانىڭ قوزعالىسىنان بايقايدى. وسى شۋماقتى وقىپ توقتاعاندا قولىن ءالى دە ءبىر نارسەگە سۇيەگەندەي تولقىتا ۇستاپ تۇرعان زەينوللا قابدولوۆ:

«مۇنداي كوركەم ويدى، سۇلۋ سۋرەتتى ەسى دۇرىس ادام جازا ما؟» دەپ، زالعا قايىرا سۇراۋ تاستاعانى بار. ءبىزدىڭ ايتارىمىز — سوزبەن سالعان كوركەم سۋرەت جۇمەكەندىك ولەڭنىڭ  اجارىن ايىرىقشا اشاتىن، جان جانارىڭدى ءار ءسوزدىڭ ار جاعىنا تارتاتىن اشىق بوياۋى ءجايلى. شىنىمەن دە مۇنشاما سەزىنۋ ءۇشىن ستاندارتتى ادامي ويلاۋ قالىبىنان — «دۇرىس ەستەن» بولەك، كۇنى بويى جۇگىرگەن جۇيرىك جەلدى كەشقۇرىم تاۋعا ءىلىنىپ، بۇتاعا سۇيەنىپ القىنىپ تۇرعان تۇرىندە كورەتىن تاعى ءبىر بىلايشا «دۇرىس ەمەس» سانا الەمى بولۋى كەرەك. سولايشا باسقاشا كورۋ جۇمەكەندە بولىپ تۇر عوي. 

جاعاسىندا قىيعاشتىڭ

قۇمعا اينالعان قىر بارلىق.

سول قىراردىڭ باۋرىندا

ءبىزدىڭ اۋىل تۇر قالعىپ.

 

مۇرجالارى ەسىنەپ،

شىقسا اسىقپاي ءتۇتىن اق،

سول ءتۇتىندڭ تاراتار

جەل دە اسىقپاي كۇتىپ اپ.

"تور" اتتى سۇراپىل قارسىلىققا تولى باللاداسىن وسىلاي باستايدى.  بۇل جەردە ءبىز ءسوز بەينەسى - ولەڭ سۋرەتى تۋرالى ايتقىمىز كەلدى - مىنا شۋماقتاردان سوڭ ساناڭدا ويشا سىزىلعان سۋرەتتى كوزبەن ەمەس، ويمەن تاماشالاپ كىدىرە تۇرعان ءجون. باللادا "zhumeken.kz" پورتالىندا تۇر، وقىساڭىز ەكەن.

    ءىىى. ويۋ-زەر

اقىن ولەڭىنىڭ ءوڭ — كەلبەتىن وردەن كورسەتەتىن تاعى ءبىر بەلگى ونىڭ ويۋ زەرى، وندا دا ۇلتتىق ءتۇر-ءتۇسى.

«اقشاعىلدىڭ» ماڭىندا داۋ تىنعاسىن،

قايتسام دەپ ەم ەل اسىپ ماۋقىم باسىپ.

قارا كۇبى قىمىزىن قانىپ ءىشىپ

كەتىك قارا شالدارمەن قاۋقىلداسىپ.

 

ەسكى اسىق دوستارمەن «مەن»، «سەن» دەسىپ،

اعا ۇيىندە الشاڭداپ ەڭسەم ءبوسىپ.

اق جاستىققا جانتايىپ، جىلىك ءمۇجىپ،

كەمپىرلەرمەن كەميەك كەمسەڭدەسىپ.

 

شۇكىرمىن بولماسا دا سىي مانسابىم.

جىردى ەرىتىپ قارا ءسوز قۇيعان شاعىم.

ءتوردى اڭسادىم جاباعى توسەگى بار،

قوڭىراۋ قاقپاي كىرەتىن ءۇيدى اڭسادىم.

مىناۋ جىر شۋماقتاردان اۋىل كەلبەتى، ەلپىلدەگەن ەل-جۇرتىنىڭ توتىققان ءجۇزى مەن كىرشىكسىز كوڭىلى كورىنەدى. وندا دا ماي بوياۋلى سۋرەتتەن كورىنگەن سىياقتى قانىق بوياۋلارعا قاراپ تۇرعاندايسىڭ. اقىن شىعارمالارىن وقىپ وتىرساڭ ءدال وسىنداي ۇلتتىق بوياۋى كوز باۋرار ويۋ زەرلى شۋماقتاردىڭ جۇزدەگەن مىسالىن كورەسىڭ.

     ءىV. جىر مىنەزى

جۇمەكەن جىردىڭ سونشاما بيىك، تۇنىق دەڭگەيدە تۋاتىنى ول مىنەزدەن، ول نامىستان، ول ار تازالىعىنان، ول سول تازالىقتى ءومىرىنىڭ بارلىق ساتىنەن باستاپ قالامىنىڭ ۇشىنا، سىياسىنىڭ بوياۋىنا دەيىن جۇكتەي العاننان.

اناۋ كەلگەن كىم بولدى ەكەن، ءبىلىپ كەلشى كىم ەكەن،

باتىرلىق پا؟– ءوز تەرىمدە كۇتىپ الام، تۇنەتەم،

بايلىق بولسا قۋلاۋ بولار، تۇرا قارا كوزىنە،

كىمدە بولسا الداماسىن، الدانباسىن ءوزى دە،

 

قايعى بولسا – ارتىڭدا ونىڭ قۋانىشى بار شىعار،

ءبىرى كىرلەپ، ءبىرى جۋىپ، كەۋدەم مەنىڭ ارشىلار.

باقىت بولسا–دەنەم ءالسىز، كوتەرە المان ء/وز ويىم/

ارمان بولسا – ءومىر باقي ارقالايىن، توزەيىن

 

ادالىم بوپ ارناپ كەلسە – بارىم ءازىر، كوڭىل حوش.

ءتۇسىر جىلدام، اتىن بايلا، قىراۋىن قاق، تونىپ شەش.

شىندىق بولسا – كىلەم توسە، داستارقانىم جايامىن،

جالعاندىق پا – تۋلاق تاستا، ءسۇرتىپ كىرسىن اياعىن.

بۇل ولەڭ تالداۋدى قاجەت ەتپەيدى، تازالىق تۇرعىسى. "ايقاي سالىپ ارزانداتپا شىندىقتى"، "دوسىم ماعان ارزان اتاق اپەرمە" دەيتىنى دە،  «ايسىز قارا تۇندەرگە ات قۇلاعىن قاقتىرىپ، تاۋەكەلدىڭ قولىنا تاعدىرىمدى لاقتىرىپ…» دەپ «تەمىرقازىقتى بەلگى ەتكەن» اينىماس ماقسۇتتىڭ ۇستابى. ول ءوز ەستەلىكتەرىندە «مەن ادال بولدىم، ول ارام بولدى… مەن جانىپ تۇردىم، ول بىقسىپ جاتتى» دەپ ولەڭ جازاتىن زامانداستارىنا كۇيىنىپ وتىراتىنىن بىلەمىز.

        جۇمەكەن ابايدى ءمىنسىز ۇستاز تۇتادى.

...

اباي – جىردى قۇرمەتتەپ، ىرزا ەتەيىن دەگەندە

جاڭا كيىم ىزدەگەن كۇللى الەمدىك كولەمدە.

فراك جاپقان جىرعا اسىل –

جىرلاسا سول جىرلاسىن:

ءوزى كيگەن كۇپىنى – كيگىزگەن جوق ولەڭگە.

ويلار اشتى باسقا ءوڭىن،

جىرلار تۋدى جاس كوڭىل –

دەمەك، كيگىزدى ولەڭگە ول ەۆروپانىڭ كوستيۋمىن:

پۋشكين، بايرون، گەتەنىڭ ولەڭىنىڭ ءوتىن اپ

قۇيعان سىن-دى ول:

ءبىر ەرەك قۇنار تاپتى توپىراق،

- دەيتىنى بار. باتىستىق پوەزيانىڭ ءوزىن ەمەس، ء"وتىن الۋىن" قاراشى. تاعى سول سىياقتى،

الاتاۋىڭ – اباي جازعان ولەڭدەي،

جاراتىلعان مىقتى بولىپ «ولەردەي».

قاتىپ قاپتى تاعدىرىنا ماس بولىپ،

«قۇدايىنا» نە جالىنباي، نە كونبەي،

        دەپ تولقىپ، تاۋداي سالماق تارتادى. بۇگىندە  جۇمەكەنمەن زامانداس بولعان اقىنداردى كوزىمىز كورىپ ءجۇر. مىسالى، مۇحتار شاحانوۆ:

«مەن ابايدى وقي المايمىن. ابايدىڭ ولەڭىندە قازاق ولەڭىنىڭ تەحنولوگياسى كەمەلدى ەمەس. پۋشكين ورىس پوەزياسىنا جاڭا ولەڭ اكەلدى. ال بىزدە ول - تولەگەن ايبەرگەنوۆ پەن ءىزتاي مامبەتوۆتان باستالادى»، - دەگەن ءسوزدى ءوز بايانداماسىندا مىنبەدەن ايتتى. مىنە، بۇل – ءبىر زاماندا جاساعان ەكى اقىننىڭ ابايعا دەگەن كوزقاراستارىنىڭ، كوركەمدىككە دەگەن تالعامىنىڭ الشاقتىعى. 

  1. ولەڭ اۋەزى

جۇمەكەندىك ولەڭنىڭ ءوز تۇستاستارىنان دارا شىعاتىن تاعى ءبىر  ەرەكشەلىگى – مۋزىكالىلىعى. قازاق قانا ەمەس الەم پوەزياسىندا انالوگى جوق «كۇي كىتابىندا» قازاق كۇيلەرىنىڭ ءبىر شاماسىن سوزگە اينالدىرادى.

ۇيدەن الىس شىققاندا ەكى امانات قالدىرام،

ءبىرى، ۇلىم، ءوزىڭسىڭ،

ەكىنشىسى — دومبىرام.

ەكى اسىلىم — ەكەۋىڭ، جۇدەپ ءجۇرمىن ىشىمنەن،

مەن اۋىلدان شىققالى سەندەر شىقپاي تۇسىمنەن.

ءوزىنىڭ جالعىز ۇلى مەن جان سىرلاسى - دومبىراسىن پاراللەل قويىپ، تەڭەستىرە سۋرەتتەۋ، دومبىراسىنا دەگەن سۇيىپەنشىلىگى مەن ۇلىنا دەگەن اكەلىك مەيىرىن جارىستىرا، جاراستىرا جازۋ – اقىن تەبىرەنىسىنىڭ شىڭى.

يىسكەپ جۇرەم ءتۇن بويى ماندايىڭنان، جالعىزىم،

شەرتىپ جۇرەم ءتۇن بويى دومبىرامدى العىزىپ.

الدە كىمدەر سەنى ۇرىپ جۇرەدى ىلعي جىلاتىپ،

دومبىرامدى ءجۇر بىرەۋ

دىڭ ەتكىزىپ قۇلاتىپ.

     ەگەر ۇيىندە دومبىراسى بار كىسى بولسا، قابىرعاعا سۇيەۋلى دومبىرانىڭ وقىس  قۇلاعان ساتتەگى ادام كوڭىلىنىڭ ءدىر ەتە قالاتىن تىتىركەنىسىن ول بىلەدى. ءدال سول تۇيسىك پەن ەندى ەسەسى كەتىپ، اكەسىن ىزدەپ جىلاعان جالعىز ۇلدى ەلەستەتشى. قىسقا ولەڭدە اقىن ادەمى شەندەستىرەدى - كوركەم پاراللەل جاسايدى.  تاپقىرلىق - شىعارماشىلىق شەبەرلىك دەگەن وسى.

ەسىك قاعام مەن ىلعي اسىققاننان كەشىگىپ،

قاعام سوندا كۇي مەنەن ماحابباتتىڭ ەسىگىن.

كەكىلىڭنەن سيپاماس بۇرىن سوندا مەن سەنىڭ

سيپاپ كورەم قوس ىشەگىن دومبىرامنىڭ،

كەش، ۇلىم.

ء"ۇيدىڭ ەسىگى" مەن "كۇيدىڭ ەسىگى"، "ۇلدىڭ كەكىلى" مەن "دومبىرانىڭ ىشەگى" ءبىر شۋماقتا گۇل شوعىن جاساپ تۇر. مۇندايدا ايتارعا ءسوز تاپپايسىڭ. ءۇنسىز قالعانىڭ وڭ. تەك وسى ولەڭدەردەن كەيىن تەبىرەنىپ قانا وتىرۋدىڭ ءجونى بار. تاعى دا ءبىز كوپ قايتالانىپ جۇرگەن سوزگە ورالايىقشى. «جۇمەكەن – جۇمباق» دەگەن ءسوز كوپشىلىكتىڭ كوكەيىنە ۇيىپ قالعان. كوبى جۇمباق شەشكىسى كەلمەيدى. بىراق وسى ولەڭنىڭ قاي جەرىندە جۇمباق بار؟ جۇمباق جوق. جۇمەكەن دومبىرانىڭ قوس ىشەگى سەكىلدى تەبىرەنگىش، ساۋساعىڭ ءتيىپ كەتسە سايراپ قويا بەرەگەندەي اسا سىرشىل اقىن. دومبىراعا ولەڭ ارناعان، ونى جىرلاعان اقىن از ەمەس. بىراق ونىڭ قادىر-قاسيەتىن جۇمەكەنشە سەزىنىپ، سونشا دالدىكپەن سۋرەتتەي العان كىسى سيرەك. وعان تاعى ءبىر سەبەپ: جۇمەكەن اسا تالانتتى ءارى كاسىپقوي مۋزىكانت ەدى.

ءۇن توگىلدى تۇرلەنىپ – كوك گاۋھاردان كەتتى اۋماي،

جارقىندىعى – كۇلكىدەي، مۇڭدىلىعى – جوقتاۋداي،

اششىلىعى – شىندىقتاي، تاتتىلىگى – شابىتتاي،

جەڭىلدىگى – كوبىكتەي، اۋىرلىعى – تابىتتاي.

كۇي تۋرالى جۇمەكەننەن وزگە بۇلايشا ايتا الار كىم بولدى؟! قابات-قابات، قاتپار-قاتپار اشىلىپ بىتپەس كوركەمدىك قوي بۇل!

الاتاۋ، دەيمىن،

الاتاۋ دەيمىن...

نە ءتۇسىندىڭ بۇ دۇنيەدە – ۇلى بولىپ، الاتاۋ،

نە تىندىردىڭ مىنا الەمدە – شىڭى بولىپ الاتاۋ...

قۇرمانعازىنىڭ «الاتاۋ» كۇيىمەن ءسوز جارىستىرعان ولەڭ وسىلاي باستالادى. قۇرەكەڭنىڭ بۇل كۇيى باسقا كۇيلەرىنەن مۇلدە وزگەشە سويلەيتىن، وزگەشە سالماق پەن تولعانىس تۇنعان كۇي. «سارىارقا» نەمەسە، «اداي» سياقتى ات جالى - تىزگىن ۇشىندا شيرىعىپ، كەڭ دالانى شاڭعا بوكتىرگەن ايقاس-تارتىس ەمەس. سونشاما مۇڭلى، سابىرلى، بۇكىل عالام قاسىرەتىن ءوز ۇستىنە توڭكەرگەندەي تولقىندى كۇي. بۇل — وعان زەر سالعان تۇستا كۇي تىڭدايتىن داعدىسى بار ءار قازاقتىڭ كوڭىلىنە تۇراتىن اسەرى، ءارى سول تۇيسىكتىڭ ءتىلسىز ءتۇيىنى. ال، مىناۋ ولەڭ سول تۇيسىكتى سوزگە كوشىرىپ، ناقتىلاي تۇسەدى.

جۇمەكەن وسى كۇيدى ولەڭمەن ويلاعاندا - ونداعى مۇڭدى، قاسىرەتتى، ءۇمىتتى، ارماندى، وكىنىشتى، قايعىنى كۇي تىلىنەن ءسوز تىلىنە اۋدارعاندا ءوزى دە كۇيشىمەن الدە،  «الاتاۋمەن» تەڭەسىپ وتىرادى. ءوزى دەيمىن-اۋ، قۇرمانعازىنى -  كۇي تارتقان كىسىنى الاتاۋمەن تەڭ بيىكتىكتە كورەدى.

«نە ءتۇسىندىڭ بۇ دۇنيەدە – ۇلى بولىپ، الاتاۋ،

نە تىندىردىڭ مىنا الەمدە – شىڭى بولىپ، الاتاۋ.

شىڭى بولساڭ – جاندى دا ۇقپاي شىعانداعان

شىعارسىڭ.

ۇلى بولساڭ – جاڭعىرىقپاي تۇرا الماعان شىعارسىڭ»...

بۇل – كۇيشىنىڭ الاتاۋمەن ديالوگى. الاتاۋمەن سىرلاسۋ، سەرتتەسۋ سياقتى سەزىم.

«مۇنار باسقان قار شىڭدارىڭ – تىيىلعانىڭ بولدى ما،

سول مۇناردان ارشىلعانىڭ – جىميعانىڭ بولدى ما،

تىيىلا الساڭ، نەگە ادىمداپ جۇرە المايسىڭ، الاتاۋ،

جىميا الساڭ، نەگە اعىنداپ كۇلە المايسىڭ، الاتاۋ».

وسى جەردە كۇيشى تاۋمەن ەمەس، تاعدىرمەن، تاۋ كەيىپتى قۇبىلىسپەن سويلەسەدى.

ەندى ءسىز كۇي سويلەتكەن ولەڭدى قويا تۇرىپ، كۇي ۇنىنە قايتىپ ءبىر قۇلاق سالىڭىز:

تاۋ ورىنىندا الدە تاۋ كەيىپتى ۇلى اڭسارى، الدە حالىق، ۇلت، ەل ۇعىمى اۋىسىپ تۇرعانداي.

«اتالى ەر، سەن! تۇيىق قاراپ سونشا كۇنى تومەنگە،

جاتا بەرسەڭ ۇيىپ قالار قانشاما ۇلى دەنەڭ دە.

سەنى دەمەپ باتا بەرىپ، قانشا كۇن مەن ءتۇن ءوتتى...».

     ءبىز دۇرىس ءتۇسىنىپپىز. «اتالى ەر سەن، جاتا بەرسەڭ» دەپ، باسى ۇيقاسپەن باستاعان جولداردا «قانشا ۇلى بولساڭ دا، جاتا بەرسەڭ ۇيىپ قالاسىڭ، اتالى ەر، سەن! قانشا كۇن مەن ءتۇن ءوتتى» دەپ، كۇي كۇڭىرەنەدى. كۇي مۇراتى تاۋ كوتەرمەك —  ءبىر سيقىر   رۋحپەن الاتاۋدى جەتەكتەپ كەڭ دالاعا الىپ كەتەتۋگە تاپىنادى. الاتاۋ وياناتىن سەكىلدى: «الاتاۋ دەيمىن، الاتاۋ دەيمىن!»

      ءبىز جۇمەكەندىك ولەڭنىڭ مۋزىكالىلىعى جايلى — پوەزيادا انالوگى جوق «كۇي كىتابى جايلى ايتىپ وتىرىپ، ءوزى جاساعان تۇستا جۇمەكەن عانا بيىك دەڭگەيگە جەتكىزگەن «استارلاۋ» ءتاسىلى جايلى ايتىپ بارادى ەكەنبىز.

  1. ءسوز استارى

      ايتقانىمىزداي اقىنعا ءتان ايىرىقشا ءتاسىل ول — ول زامان ءۇشىن وداعاي كەلەتىن ويلارىن كوركەمدىككە وراپ، استارلاپ جازۋ بولدى. جۇرت جۇرەگىنە جەتكىزسەم ەكەن دەگەن ازات ويلارىن ءسويتتى. بۇل — جۇمەكەننىڭ دە وي-سانا، ۇلتتىق ۇستانىم جاعىنان كەمەلىنە كەلگەن شاعى.

       تۋ باستا «قازاق جەرى مەنىڭ جەرىم، بۇل ەل مەنىكى دەپ باستالاتىن جاستىق جىگەر تاي-تالاسقان ازات رۋح جۇمەكەن عۇمىردىڭ جانە جۇمەكەن جىردىڭ وزەگىنە اينالدى. وسىنشا اسىل ارمان-مۇراتى مەن ىشكى  كۇرەسىن شايعا قايماق قاتقانداي كوركەم ولەڭدەرىنىڭ وزەگىنە ءورىپ وتىردى.

سوناۋ الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا جازعان «ەگىن» باللاداسى مەن «لۋمۋنبانىڭ ءولىمى» ءورىمى قاتتى، وزەگى اششى ولەڭدەر ەدى.

         «...كەتپەن، كەتپەن، توزدى مارقاڭ، تاي الىس.

          كەتپەن ءىسى ءونىمسىز ءىس - باياعى ءىس

         تراكتوردىڭ تابانىنا تاپتالدى

         كەتپەن، كەتپەن ساعان ساعان دەگەن ايانىش.…

         ...

         ەي كوك اسپان، جەردىڭ داڭقىن پانالات!

        سويلەمەيدى جۇرەك جاڭساق، جان اعات:

         تويىمسىزدىق جاساپ جاتسا باقىتتى،

         نەگە كەرەك، نەگە كەرەك قاناعات!

         جاس جۇمەكەن سولايشا كۇيىنە جازىپ جاتقاندا زامانداستارى ميليارد پۋت استىقتى جىرلاپ جۇرگەنىن بىلەرسىز.

         الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا  جازعان مىنا ولەڭدەردىڭ استارىنا قاراڭىز:

كەۋدەمدى كەك بولىپ تىرەگەن

سول ءولىم ءجايلى بۇل ءتىرى ولەڭ.

سەن-داعى ءبىر ۇلكەن جۇرەك ەڭ،

افريكا، تۇرەگەل!

 

قۇلاما، تۋعان جەر ەمەنى،

جىلاما باتىردىڭ، ەر ەلى.

دۇنيە ءبارىن دە بەرەدى

تەك وعان قايسارلىق – كەرەگى!..

 

ءدۇرسىلىن توقتاتقان جۇرەكتىڭ

سەن بە ەدىڭ، قارا ءتۇن، تۇنەك ءتۇن.

الىپتى اتقاندا ءبىر ەپتىڭ

سەن ناعىپ شوشىدىڭ، ءدىر ەتتىڭ؟!

 

ءار ءۇمىت ۇمتىلدى، تالپىندى،

قورعاۋعا باتىردى، داڭقىڭدى.

دىرىلدە، توپىراق تولقىندى،

كەۋدەڭە دىرىلدەپ قان تۇندى.

 

قان تۇندى بالانى جەتىم عىپ،

انانى جەسىر عىپ.

ادامعا قىلدى ادام كەسىرلىك –

نە سۇمدىق!

 

ءار تامىر سىقىلدى، ءار ادام

تىرلىكتىڭ بويىنا تاراعان،

اق ادام اتۋعا جاراعان،

اق نيەت ويلاپتى قارا ادام.

 

سول ءۇشىن... سول ءۇشىن اتتى ونى

الدەكىم «اتتەڭى».

جاڭقالاپ شاپتى ونى – قاتتى ەدى!

وسىلاي لۋمۋمبا جاتتى ءولى…

        كەك كەرنەگەن ولەڭ، ءولىم جايلى ءتىرى ولەڭ. ءار سويلەمى، ءار جولى سۇراپىل سوققىعا — كەك سوققىسىنا تولى. ادال «قارا ادامنىڭ» جەندەت «اق ادامعا» كەكتەنۋى. ورتكە تيگەن داۋىلداي ءۇيىرىپ سوققان شۋماقتار. ءۇيىرىلىپ سوققان دەمەكشى: وسىنشاما شەمەن بولىپ كەۋدەگە قاتقان كەك تۋرالى سول جىلدارى جاس جۇمەكەن جازعان تاعى ءبىر ولەڭ ويىمىزدىڭ وزەگىنە كەلدى («سارىارقا» كۇيى تۋرالى):

ەر باسىنا ءتوندى ءبىر بۇلت،

 داۋىل، ءىشىن تارتسا دا ۇلىپ.

جۇتام دەيدى ەلدى قىلعىپ

 «ەكى باستى قارت سامۇرىق...

باتىر ءوزىن كىنالاعان

سول كىناسىن كوتەردى كەك،

بۇل تابيعات مىنا ماعان

بەرگەن ەكەن بەكەر جۇرەك...»

“ەكى باستى قارت سامۇرىق” قاي ەلدىڭ تاڭباسى ەكەنىن، بىزگە «جۇتام دەپ» — قاي كەزدە كەلگەنىن دە ءسىز بىلەسىز. سول زاماننان-اق حالىق جان بەرىپ، قان شاشىپ قارسى تۇرعان. قۇرمانعازىلار  كۇيمەن، ماحامبەت سىندى اقىندار جىرمەن جۇرتىن ەرلىككە — ورلىككە شاقىرىپ، ەلىنىڭ ەسەسىن قورعاپ، ەڭسەسىن كوتەرگەن. ولەڭ استارىننا وسى ويلارىن اقىن 100 جىلدان قارشىپ سالادى.

        VII. ازات رۋح - اشىق ايقاس

        كەيىنىرەك اقىنىمىز «بىلگەندە جۇرت ولەرىن، كورسەتەدى ونەرىن» دەپ باستادى. جويىلارىن بىلگەن حالىققا جانتالاسپاق كەرەك. ءسويتىپ، استارلاپ جازۋ جايىنا قالدى. ول - جاستىق شاقتىڭ سەنىمى ەكەن. سونشا تۇسپالداسا دا اقىن ويىن تۇسىنگەن، تۇيسىنگەن جان بايقالمادى. «و داريعاي مەن جازعان ءبىر ولەڭگە تۇسىنسەڭ» دەپ اھۇرعان شاعى سول بولاتىن.

       سەكسەنىنشى جىلدارعا قاراعاندا اقىن اشىق ايتۋعا — اششى ايتۋعا كوشتى. "شيلي حۇنتا" باستاعان ولەڭدەردەن سوڭ، "تور" باللاداسىنان باستاپ اشىق ايقاسقا كوشكەن. سوڭىرا ماحامبەت ءولىمى تۋرالى سۇراپىل داستان جازدى جانە ماحامبەتشە جازدى.

ءبارى تىندى: جىرشى ءولدى،

قاپى كەتتى – بار ما امال،

اق قىلىش قىپ ولەڭدى اقىن ءوتتى – بار ما امال،

كوك تيىننان وزگەنى كوزى كورمەس كور-نادان

ءوزىن-ءوزى قورلاعان، جۇرت، سەن ءۇشىن ارلانام!

 

ء“وزىن ءوزى قورلاعان، جۇرت سەن ءۇشىن ارلانام” بۇل - اۆتوردىڭ ءسوزى. قاراورمان حالقىن تاڭدايىنا ۇيىتاتىن اقىنى جوق، قايىسقان قولدىڭ ماڭدايىنا شىعىپ سەمسەر سۋىراتىن باتىرى جوق ءۇنسىز قالعان ەل – بوداندىق بىقسىق تىرلىكتىڭ العاشقى كەزەڭى. ەندىگى كەزەكتە «اقىرىپ سويلەيتىن» مىنەز جۇمەكەننىڭ وزىنە - جىرىنا جۇكتەلگەنىن بايقايسىڭ.

سوندا اقىننىڭ قولىنان قۇلاپ تۇسكەن قالامىن –

جارتى عاسىر وتكەن سوڭ ماياكوۆسكي الادى،

حان السىرەپ، تۋعاندا وي دا تاعى قاتايىپ،

اق سەمسەرىن باتىردىڭ ويناتادى چاپاەۆ.

اقىننىڭ باعانا ايتقان يەسىز قالعان، كولدەنەڭنىڭ قولىندا كەتكەن بەس قارۋى عوي بۇل.  

باس قىرقىلدى، ال، سول جولى،

كەۋدە تىندى ءبىر ءتۇرلى،

باسى كەتكەن كەۋدەدەي ەل دە تىن-دى، ءبىر ءتۇرلى،

ءشوپتى سىلدىر ەتكىزىپ، جەل دە تىندى ءبىر ءتۇرلى،

كىرپىگىنە بۇتانىڭ ءمولدىر شىق ىركىلدى،

 

كىرپىك قاقپاي قايىڭ تۇر،

سامال لەپ جوق ءۇپ ەتكەن –

ايتەۋىر ءبىر ەل بولدى تۇتىندەرىن تۇتەتكەن.

 

ەل دە ايدىن كول سەكىلدى،

تولقىماسا – ءولى سۋ،

ونداي كولدى شالشىق قىپ ءبولىسۋ ءجون، ءبولىسۋ.

بولىسەدى كىم مەن كىم؟

ءبولىس دەگەن – دالباسا

نەعىلادى ءبولىسىپ،

ەگەر تۇگەل الماسا؟!

...

ءيا، تۇگەل الدى، تۇبىمىزگە جەتتى. مال-م ۇلىكتى تارتىپ الىپ، ميلليونداپ قىرىپ سالدى، تولقىنى جوق كول سياتى مىنەزسىز جۇرتتى كىم باسىنبايدى. ابدەن باسىندى – ءالى باسىنادى.

جاندى جەردەن جابىلا ۇر – باتشاعاردىڭ جۇمىسى;

“حالىق قامىن ويلاعان” پاتشالاردىڭ جۇمىسى

قىلت ەتكەندى قىرقۋ ەد:

بىرەۋ وسسە ماڭايدان

اق پاتشانىڭ قىلىشى سىلتەنەدى قالاي ءدال،

ۇزىن ەدى نە دەگەن ەۋروپانىڭ قىلىشى!

وتارشىنىڭ قىلىشى ۇزىن بولعانىن، كەيىن قالاي سوزىلعانىن ءبىز دە كودىك. ماسكەۋدەن سىلتەنگەن قىلىش ارامىزدان شىققان ارىستارىمىزدىڭ ماڭدايىن تەسكەنىن، ج ۇلىنىن كەسكەنىن  جۇمەكەن سول بودان زاماندا-اق، قابىرعاسىن سوگىلتە جازدى. بۇل «جاڭعىرىق» دەپ اتالاتىن مىڭ جولدىق ليريكالىق داستان. وسىعان قوسا الگىندە اتاعان «تور» اتتى باللاداسىن دا وقىڭىز. اشى، اشىق كەتەدى — ازاتتىققا، بوستاندىققا ۇندەيدى، وتارشىلدارمەن ىمىراسىز كۇرەسكە شاقىرادى. ەندى ءسىز وسىنىڭ ءبارىن 70-ءشى جىلدارى جازعان اقىن جايلى، سول زامان جايلى ويلاپ كورىڭىزشى. ول زاماندا بۇنداي ولەڭ جازباق تۇگىلى، بىرەۋ وسىلاي جازىپتى دەپ ويلاي الاتىن ءجوندى وقىرمان جوق ەدى.

       ازاتتىق اڭسارى جۇمەكەن پوەزيانىڭ دىڭگەگى. اقىن ولەڭىن ماڭگى ەتەتىن التىن ارقاۋى دا ونىڭ ازات رۋحى. ءبىز ونىڭ ولەڭىنە ءتان كۇن ساۋلەسىندەي جەتى بوياۋىن جەتكىزە سيپاتتاۋعا قۇلشىندىق. اقىننىڭ ءوزى ءۇمىت ەتكەندەي

              تۇيدەك-تۇيدەك سوزدەردىڭ

              تۇيگەن جەردە ءمانى بار.

              تۇيسىكتى ەرلەر جولىقسا،

              بير جال ەتيپ تانيلار.

        PS: كەيبىەۋدىڭ ويىنشا، «مەنىڭ قازاقستانىم» ءان ءماتىنى – جۇمەكەننىڭ

ەڭ جەڭىل ولەڭى دەيدى. شىن مانىندە ولاي ەمەس! بۇل – اقىننىڭ ەڭ سالماقتى، اۋىر جۇك ارتىلعان ولەڭى. جۇمەكەن جاساعان زاماندا قازاققا ءوز جەرىن «مەنىكى» دەگىزبەيتىن زامان بولعان. اقىن سوعان قارسى شىقتى. بۇل مازمۇندى مۇقاعاليعا ارناعان "الاتاۋ" دەگەن ولەڭىندە سۇلۋ سۋرەتتەگەن. ول سول كەزدەگى بۇكىل قازاققا رۋحاني ۇران جازدى. وندا دا كۇللى قازاق جەرىن «تۋعان جەرىم»، «مەنىڭ جەرىم، مەنىڭ ەلىم» دەگىزدى. تۋعان جەرىم قوشالاق، اتىراۋ نەمەسە التاي دەمەيدى. بۇل ەل تۇتاستىعىنىڭ، جەر تۇتاستىعىنىڭ داستانى بولعان تۋىندى. بۇل ءار قازاقتىڭ تامىرىنا قۇيىلعان قان، جۇرەگىنە قويىلعان وت ەدى. سول بودان زاماندا «تۋعان جەرىم – مەنىڭ قازاقستانىم» دەگىزىپ ميلليون قازاقتىڭ جۇرەگىن قولىنا ۇستاتقان ولەڭ. بۇل – شىن مانىنىدەگى اسقاقتىق رۋح بولاتىن!

 

الماس احمەتبەك ۇلى،

اقىن

سوڭعى جاڭالىقتار

«بارىس» ۇتىلىپ قالدى

سپورت • 06 ناۋرىز، 2021

ەلدوس سمەتوۆ كۇمىس الدى

سپورت • 06 ناۋرىز، 2021

«قايرات» – قولا جۇلدەگەر

ايماقتار • 06 ناۋرىز، 2021

ءار سالا ۇزدىكتەرىنە قۇرمەت تانىتتى

ايماقتار • 05 ناۋرىز، 2021

باعدات مۋسين شىمكەنتكە باردى

ايماقتار • 05 ناۋرىز، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار