ءحىح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ءومىر سۇرگەن ۇلى عالىمنىڭ پىكىرى. كەلىسپەسكە لاج جوق. ويتكەنى وسى «الاڭسىزدىقتان» شوقان زامانىنان نەبارى ءجۇز-اق جىل بۇرىن قازاق دالاسى «اقتابان شۇبىرىندىعا» ۇرىنعان. «قايعى-مۇڭسىز» قازاقتى شىعىستان زەڭبىرەك سۇيرەپ كەلگەن قالماق قىرىپ سالعان. بۇنداي اپاتتى قازاق قازاق بولعالى باستان كەشپەگەن. «قالماق «ۇيرەنىسكەن» جاۋ ەمەس پە ەدى؟! قازاق قالايشا جەڭىلدى؟!» دەيمىز. سويتسەك, قالماق قولىندا دالالىقتار بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن وتقارۋ بولعان ەكەن. بىلەكتىڭ كۇشى مەن نايزانىڭ ۇشىنا سەنگەن قازاق قانشا باتىر بولعانىمەن كۇندەي كۇركىرەگەن زەڭبىرەككە قارسى تۇرا الماعان. باسىمەن قايعى بولىپ كەتكەن, بوسىپ كەتكەن. ورىستار ارقىلى قالماقتىڭ قولىنا تيگەن ەۋروپالىق وتقارۋ سول تۇستا قازاقتىڭ كوزىن ءبىر نارسەگە جەتكىزدى. زەڭبىرەك, ەندىگى جەردە بىلەك كۇشى ءبىلىمنىڭ كۇشىنە قارسى تۇرا المايتىنىن كورسەتتى. كەشەگى ءبىر زاماندا جارتى الەمدى تىتىرەتىپ كۇندەي كۇركىرەگەن كوشپەندىلەردىڭ كۇنى وتكەنىن كورسەتتى. ەندىگى جەردە تاريح مايدانىندا ەل تاعدىرىن بىلەكتىڭ كۇشى ەمەس, ءبىلىمنىڭ كۇشى جەڭەتىنىن كورسەتتى. وسىعان كوزى جەتكەن ابىلقايىر وتقارۋلى ورىسپەن وداقتاسپاق بولدى. بىراق رەسەيگە وداقتاس ەمەس, وتار ەل كەرەك ەدى. باس ءيىپ كەلگەن ابىلقايىرعا سەنبەدى. وتقارۋ بەرمەدى. اق پاتشا قارۋ بەرىپ قازاق حاندىعىن كۇشەيتكىسى كەلمەدى. كەرىسىنشە قازاق مەملەكەتىن ءبىرتىن-ءبىرتىن السىرەتىپ, ءبىرجولا جويۋعا كىرىستى. ويتكەنى يمپەرياعا قازاقتىڭ ەلى ەمەس, جەرى كەرەك ەدى. ابىلقايىر بۇنى كەش ءتۇسىندى. بىراق مويىنىنا تۇزاق ءتۇستى. ول قول قويعان حاتتى العا تارتىپ يمپەريا ۇلى دالاعا دەندەپ كىرە باستادى. وعان قارسى كوتەرىلگەن سىرىم, يساتاي, ماحامبەت, كەنەسارىلار دا وتقارۋلى يمپەريانى توقتاتا المادى. زەڭبىرەگىن سۇيرەتكەن يمپەريا اقىرى وڭتۇستىكتى الىپ, ورتالىق ازيانى وتارلادى.
بۇنى كورگەن زارزامان اقىندارى كۇڭىرەندى, اباي باس بولىپ. ورتالىق ازيانى وتارلاعان رەسەي 1897 جىلى ءوز تاريحىندا تۇڭعىش رەت جالپىرەسەيلىك ساناق وتكىزدى. بۇل ساناق بويىنشا ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ سانى بىلايشا حاتتالدى:
قىرعىزدار – 200 مىڭ ادام
تۇرىكمەندەر – 280 مىڭ ادام
تاجىكتەر – 350 مىڭ ادام
سارتتار – 970 مىڭ ادام
وزبەكتەر – 721 مىڭ ادام
قاراقالپاقتار – 104 مىڭ ادام
قازاقتار – 4 ملن 84 مىڭ ادام
بارلىعى – 6 ملن 765 مىڭ ادام. كورىپ وتىرسىزدار, سونىڭ 4 ملن 84 مىڭى قازاقتار. قازاق ەمەستەردىڭ سانى 2 ملن 679 مىڭ ادام. سونىمەن 1897 جىلعى جالپىرەسەيلىك ساناق بويىنشا قازاقتان وزگە ورتا ازيا حالىقتارى قازاقپەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە كەم بولىپ شىقتى. ياعني قازاقتار ورتالىق ازيا حالىقتارىن جيناپ ەسەپتەگەندە ولاردان 2 ەسەدەي كوپ بولىپ شىقتى.
1921 جىلى ورىس تاريحشىسى الەكساندر چۋلوشنيكوۆ ورىنبوردا قازاقستان تاريحىنا ارنالعان «وچەركي پو يستوري كازاح-كيرگيزسكوگو نارودا» اتتى مونوگرافياسىن شىعاردى. وسى تاريحي زەرتتەۋدىڭ ءبىرىنشى بەتىندە توڭكەرىسكە دەيىن «كازاح -كيرگيزدار», ياعني, قازاقتار سانى 8,5 ملن ادام بولعانى كورسەتىلگەن. توڭكەرىستەن كەيىنگى بولشەۆيكتەر بيلىك قۇرعان 15 جىل ىشىندە قازاقستان حالقى ءۇش ايلاپات اشارشىلىقتى باستان كەشتى, ورنى تولماس دەموگرافيالىق اپاتقا ۇشىرادى. ونى 1939 جىلى وتكەن ستاليندىك ساناق كورسەتتى. بۇل ستاليندىك ساناققا كوز سالساق, توڭكەرىسكە دەيىنگى 8,5 ميلليون بولعان قازاقتار توڭكەرىستەن كەيىنگى از عانا جىل ىشىندە اناۋ-مىناۋ ەمەس 6 ميلليون ادامعا قىسقارعان. ءسويتىپ, رەسپۋبليكادا نەبارى 2 ملن 300 مىڭ قازاق قالعان. سوندا چۋلوشنيكوۆ كورسەتكەن 8,5 ملن قازاقتىڭ 6 ميلليونى قايدا كەتتى دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ەندەشە وسى سۇراققا جاۋاپ بەرىپ كورەلىك.
2. اشارشىلىق سەبەپتەرى
1919 جىلعى سوۆەتتەردىڭ توتەنشە سەزىندە مەملەكەت قايراتكەرى تۇرار رىسقۇلوۆ: «1919 جىلى اشارشىلىقتان قىرىلعان قازاقتاردىڭ سانى 1 ملن 214 مىڭ ادام بولدى», دەپ مالىمدەگەنى بەلگىلى. قازاقستانداعى بۇل ءبىرىنشى اشارشىلىق 1917, 1918, 1919 جىلدارداعى ازامات سوعىسى سالدارىنان بولعان ەدى. بۇل جىلدارى قازاق اۋىلدارى ەكى جاق بولىپ مايدانداسقان اقتار مەن قىزىلداردىڭ تابانىنىڭ استىندا جاتتى. ازىق-ت ۇلىك ءۇشىن قازاق اۋىلىن اقتار دا, قىزىلدار دا اياۋسىز تونادى.
قازاق اۋىلىن توناۋ ونىمەن اياقتالمادى. ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىن كورگەن كەڭەس وكىمەتى 1920, 1921 جىلدارى جانتالاسىپ شارۋالارعا قارسى «پرودرازۆەرستكا» سالىعىن كۇشەيتتى. دۇرىسى, مۇلدەم قاتايتتى. «پرودرازۆەرستكا» ءىس جۇزىندە حالىقتىڭ قولىنداعى استىعى مەن مالىنا قول سالۋ ەدى. قىزىلدار وكىمەتى ءوستىپ قارۋ كەزەپ تۇرىپ, حالىقتىڭ اۋىزىنداعى نانى مەن الدىنداعى مالىن تارتىپ الدى. بيلىكتىڭ بۇل قياناتىنان قازاق دالاسى ەكىنشى ايلاپات اشارشىلىققا ۇشىرادى. وسىناۋ الاساپىران جىلى الاشوردا پارتياسىنىڭ «اشارشىلىقپەن كۇرەس كوميسسياسىن» باسقارعان جاس جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ 1922 جىل باسىندا جاساعان بايانداماسىندا: «1921 جىلعى اشارشىلىقتان 1 ملن 700 مىڭ قازاق قىرىلدى!», دەپ حابارلادى. ال قازاق دالاسىن جۋساتقان بۇل اشارشىلىقپەن بولشەۆيكتىك بيلىك قالاي «كۇرەستى» دەيسىز عوي؟ ونى سول جىلدارى كۇللى كەڭەستىك تۇركىستاندى باسقارۋعا كرەمل جىبەرگەن يۆان وسيپوۆيچ توبولين ءبىر جيىندا بىلاي پاش ەتتى:
«ماركسيستىك تۇرعىدان العاندا ەكونوميكالىق جاعىنان ءالسىز قازاقتار ءبارىبىر قۇرىپ, ءبىتىپ, جوعالۋعا ءتيىس!».
بىراق «ەكونوميكالىق جاعىنان ءالسىز» دەپ, ول تىلدەگەن قازاقتاردىڭ ءوز تاريحىندا ەشقاشان وڭىرلىك جۇتتى باستان كەشسە دە, جالپۇلتتىق اشارشىلىقتى باستان كەشپەگەنىن كوميسسار توبولين بىلمەيتىن بولىپ شىقتى.
بۇدان ءبىز نەنى كورەمىز؟ بۇدان ءبىز لەنين باستاعان بولشەۆيكتەر پارتياسىنىڭ پاتشالىق رەسەيدى قۇلاتسا دا, ونىڭ يمپەريالىق ساياساتىن قۇلاتپاعانىن كورەمىز. ال يمپەرياعا بودان حالىقتاردىڭ ەلى ەمەس, جەرى كەرەك ەكەنى بەلگىلى. بۇل شىندىقتى باس بيلىگى جوق قازاقستانعا كرەمل جىبەرگەن ەكىنشى كوسەم فيليپ يساەۆيچ گولوششەكين دە دالەلدەدى. گولوششەكين ءىس جۇزىندە قازاقستاندى باسقارعان جىلدارى بۇل بولشەۆيك قازاققا جاساعان قياناتى جونىنەن ءتوبوليندى ون وراپ كەتتى. سۆەردلوۆسكىدە بالا-شاعاسىمەن قوسىپ اق پاتشانى ءوز قولىمەن اتتىرعان بۇل قاندىقول قازاقستانعا كەلە سالىسىمەن «ارتتا قالعان بۇل ەلگە «كىشى وكتيابر» كەرەك!», دەپ ۇرانداتتى. ونى ستالين قولدادى. ال ونىڭ «كىشى وكتيابر» دەگەنى قازاقستانعا قانقاساپ رەۆوليۋتسيا كەرەك!» دەگەنى ەدى. ونى ستالين ءتۇسىندى. ول ورتالىق ازياداعى ەلى دە كوپ, جەرى دە كوپ, ء«ا!», دەسەڭ, ء«ما!» دەيتىن تۇلعالارى دا كوپ قازاقستانعا اق پاتشانى ءولتىرىپ اتى شىققان گولوششەكيندى بەكەر جىبەرمەگەن ەكەن. ول كەلە سالىسىمەن قازاق شاڭىراعىنا قارا قوبىز ويناتتى. ءبىرتۇتاس قازاقتى باي دەپ, كەدەي دەپ ەكىگە ءبولدى. قاق جارىلعان حالىق بىرىنە-ءبىرى قارسى اتىلعان وق بولسىن دەدى. «كىشى وكتيابر» ەدى. بۇعان قارسى شىققاندارعا قىرعيداي ءتيدى. تۇرمەگە توعىتتى. اپەرباقان جاستاردى اۋىل اعالارىنا ايداپ سالدى. ولاردىڭ قولتىعىنا سۋ بۇرىكتى. قولىنا ماندات بەردى. ميلارىن ۋلادى: «بايدىڭ مۇلكىن الامىز!! جاپپاي كاللەكتيۆ بولامىز! قارسى شىققان كونتردىڭ, جاعاسىنان الامىز!!!! لەنين ءبىزدىڭ اتامىز, ساياسىندا جاتامىز, قارسى شىققان دۇشپاندى, قاق جۇرەكتەن اتامىز!!!», دەپ ۇيرەتتى. وسى ۇراندارعا يمانداي سەنگەن جەلوكپەلەر جاي جاتقان حالىققا قۇتىرعان جىنداي قاپتادى. بۇنى «كامپەسكە» دەدى. بەلسەندىلەر شاش ال دەسە باس الدى. ەلدىڭ ۇرەرگە ءيتىن, سىعارعا ءبيتىن قالدىرماي سىپىرىپ الدى. اۋىلدى استىن-ءۇستىن ەتتى. قازاقتىڭ الدىنداعى مالىن العانى, كەۋدەسىندەگى جانىن العانى ەمەس پە؟! حالىق ىشقىنىپ دۇرك كوتەرىلدى. گولوششەكينگە كەرەگى دە سول ەدى. مىنە, ناعىز تاپتىق شايقاس! مىنە, ناعىز وكتيابر! الەكەدەي جالانعان اسكەردى قارۋسىز «بانديتتەرگە» قارسى سالدى. گپۋ «كونترالاردى» اڭداي قۋالاپ ءجۇرىپ اتتى. اۋىل شەكاراعا ۇمتىلدى. شەكارادا ولاردى ساقىلداعان پۋلەمەتتەر قارسى الدى. بۇل دۇربەلەڭ اقسۇيەك اشارشىلىققا ۇلاستى. گولوششەكين قازاقتىڭ كوزىنە كوك شىبىن ۇيمەلەتتى.
گولوششەكين, بىراق ءول-ولگەنشە ءبىر نارسەنى ۇقپاي ءوتتى. قازاق اۋىلىندا باي دا بار, كەدەي دە بار, بىراق تاپتىق شايقاس نەگە جوق؟! سونى ۇقپاي ءوتتى. ءتىپتى كەدەيلەر تاركىلەنگەن باي مالىن الۋدان باس تارتتى ەمەس پە؟! بۇنى قالاي تۇسىنەرسىڭ؟! باسقاسى باسقا, قازاق كەدەيلەرى سول كەدەيلەردىڭ سويىلىن سوعىپ جۇرگەن كەڭەس وكىمەتىن نەگە جاقتامادى؟! قازاقستاندى 8 جىل باسقارسا دا ول كوشپەلىلەرگە ءتان اۋىلداستىق, ىنتىماقتاستىق دەگەننىڭ نە ەكەنىن تۇسىنبەي كەتتى. قازاق كەدەيلەرى – بايسىز, ال, بايلارى كەدەيسىز ءومىر سۇرە المايتىنىن تۇسىنبەي كەتتى. ساحارا تۇرمىسىندا بايدىڭ اماندىعى – كەدەيگە, ال, كەدەيدىڭ اماندىعى بايعا كەرەك ەكەنىن ۇعا الماي كەتتى. باي مەن كەدەي جوقشىلىقتا دا, توقشىلىقتا دا سەلبەسىپ ءومىر سۇرەتىنىن تۇسىنبەدى. وسى تۇسىنبەستىك ونى دا, ول باسقارعان حالىقتى دا ورعا جىقتى.
1931, 1932, 1933-تەگى اشارشىلىق قۇرباندارىنىڭ سانى 2 ملن 300 مىڭعا جەتتى. 1 ميلليونداي قازاق شەتەل استى. 200 مىڭ وزگە ۇلت وكىلدەرى وپات بولدى. بۇل – وسى اشارشىلىقتى 1992 جىلى زەرتتەگەن پارلامەنتتىك كوميسسيا قورىتىندىسى.
قازاقستان, ۋكراينا, ۆولگا بويىن جايلاعان وسى اشارشىلىقتان كەيىن كوپ ۇزاماي 1937 جىلى كەڭەس وداعىندا حالىق ساناعى ءوتتى. بىراق ستاليندىك رەجىم ول ساناقتىڭ قورىتىندىسىن دا, ونى وتكىزگەندەردى دە جويدى. سوعان قاراعاندا ول ساناق اشارشىلىقتىڭ اۋىر شىندىعىن اشسا كەرەك. ول شىندىقتى اشۋ كومپارتيانىڭ باستى قىلمىسىن اشۋ ەدى. سوندىقتان, اراعا جىل سالىپ 1939 جىلى وكىمەت قايتا ساناق وتكىزدى. بۇل قايتا ساناق بويىنشا قازاقستاندا ءتىرى قالعان قازاقتاردىڭ سانى 2 ملن 300 مىڭ ادام دەلىندى. كەي دەموگرافتاردىڭ ايتۋىنشا بۇل وسىرىلگەن, قولدان جاسالعان كورسەتكىش. بىراق «قالاي قولدان جاسالسا دا», ءبىز, بۇل كورسەتكىشتەن قازاقستاندا 1931-1933 جىلدارى ورىن العان اشارشىلىقتىڭ قازاق ءۇشىن ورنى تولماس اپات بولعانىن كورەمىز. نەگە؟ ويتكەنى وعان كوز جەتكىزۋ وڭاي. تاريحشى ا.چۋلوشنيكوۆ كورسەتكەن توڭكەرىسكە دەيىنگى 8,5 ملن قازاقتان, 1939 جىلعى ساناق كورسەتكەن 2 ملن 300 مىڭدى شەگەرۋ كەرەك. سوندا, ءسىز بولشەۆيكتىك بيلىك تۇسىندا ورىن العان 3 اشارشىلىقتان قازاقتىڭ سانى 6 ميلليونداي ادامعا قىسقارعانىن كورەسىز. ونىڭ 1 ميلليونى شەتەل استى دەسەك, قالعان 5 ميلليونى سول 3 اشارشىلىق قۇرباندارى بولىپ شىعادى.
3. ۇلتتىق اپات سالدارى
حالقىنىڭ قوماقتى بولىگىنەن ايىرىلعان قازاق دالاسى سىرت كوزگە قاڭىراپ قالعان كەڭىستىكتەي كورىندى. سوندىقتان دا سوعىستان كەيىن ىلە-شالا كرەمل قازاق جەرىندە يادرولىق سىناقتارىن باستادى. ەگەر, ۇلى دالا ءۇش اشارشىلىقتى باستان كەشىپ, اتا جۇرتىندا ازشىلىققا اينالماعاندا, كرەمل قانشا بەزبۇيرەك بولسا دا حالقى تىعىز وتىرعان قازاق جەرىندە بومبا جارۋعا ءداتى بارماس ەدى. وسى تۇستا تاعى ءبىر سۇراق تۋىندايدى. «وسىناۋ اپاتتى اشارشىلىقتى اينالىپ وتۋگە قازاقتا مۇمكىندىك بولدى ما؟» دەگەن. ارينە, بولدى. 1917 جىلى قۇرىلعان الاش وكىمەتىن قىزىلدار جورگەگىندە تۇنشىقتىرماعاندا, قازاقتار ءوز ەلىن ءوزى بيلەپ ۇلى دالانى ۇلى اپاتقا ۇرىندىرماي الىپ شىعار ەدى. قازاق ءوز جەرىندە ازشىلىققا اينالماس ەدى.
«جىعىلعانعا جۇدىرىق» دەگەندەي حرۋششەۆ «تىڭ يگەرۋ» دەگەندى ويلاپ تاپتى دا قازاقستانعا سىرتتان 2 ميلليونداي سلاۆيان وكىلدەرىن كوشىردى. سونىڭ سالدارىنان, قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى ءوز ەلىندە 29 پايىزعا ءتۇسىپ قالدى. قازاعى از قازاقستاندى حرۋششەۆ ءارتۇرلى ەكونوميكالىق سىلتاۋلار ايتىپ كورشى ەلدەرگە بولشەكتەپ جىبەرمەك تە بولدى.
اشارشىلىق سالدارى دەگەندە ونىڭ ۇلت ءۇشىن ەڭ ۇلكەن پسيحولوگيالىق زاردابى ەسكە تۇسەدى. ۇلت ساناسىن سانسىراتقان سويقان زاردابى ەسكە تۇسەدى. ءوز ەتىن ءوزى جەگەن قازاقتىڭ تاعدىردان تاۋانى قايتىپ, ساعى سىندى. ونى ءبىز ءوز كوزىمىزبەن كوردىك. سول دوزاقتى كورگەن شەشەمىز قانبيبى ءول-ولگەنشە «بالالار, داستارقاندا نان تۇرسا بولدى! سوعان شۇكىر ەتىڭدەر!», دەپ كەتتى. اكەمىز ابات «ەندى اشتىق بولمايدى» دەگەنگە سەنبەي جۇرت كوزىنەن تاسالاپ قامباعا بيداي جيناپ, تىعىپ جۇرەتىن. بۇل دوزاقتى كورگەن قازاق پسيحيكاسى. دوزاقتى كورگەن قازاق ءۇشىن داستارقاندا نان تۇرسا بولدى. ومىردە باسقا پروبلەما جوق ءتارىزدى كورىنسە كەرەك. تاۋەلسىزدىك, ءتىل, ءدىن, تاريح, ءداستۇر دەگەندەرگە باس اۋىرتىپ جۇرگەندەردى كەزدەستىرۋ ول جىلدارى وڭاي بولمايتىن. جوعارىدا دا, تومەندە دە. ويتكەنى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قورعاعاندار «ۇلتشىل» دەلىندى. ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قورلاعاندار «ينتەرناتسيوناليست» دەلىندى. بۇل قىزىلداردىڭ قازاقتى جويۋ ساياساتى ەدى. بىراق «جىرتىق ءۇيدىڭ دە قۇدايى بار». حالىق قارعىسىنا ۇشىراعان «قىزىل يمپەريا» ىشتەي ءىرىدى دە, كۇندەردىڭ كۇنىندە كوز الدىمىزدا قالپاقتاي ۇشتى. شاڭىراعى ورتاسىنا ءتۇستى.
«مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن قازاق» ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. بىراق «قىزىل يمپەريا» ولسە دە, يمپەريالىق سانا ولمەپتى. وعان جاقىندا كوزىمىز جەتتى. رەسەيدىڭ ءۇش دەپۋتاتى جالپاق الەم الدىندا «قازاقتىڭ جەرى قازاقتىڭ جەرى ەمەس», دەپ جار سالدى. سولتۇستىك قازاقستانعا سۇقتاندى. بۇل ۇلىدەرجاۆاشىل ۇردا-جىقتار 1897 جىلى رەسەي يمپەرياسىندا وتكەن ساناق قورىتىندىسىنان حابارسىز بولىپ شىقتى. بۇل دەپۋتاتتار سول ساناق بويىنشا سولتۇستىك قازاقستاندا (ول كەزدە سەمەي گۋبەرنياسى اتالعان, قۇرامىنا پاۆلودار, قارقارالى ۋەزدەرى كىرگەن) جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 80 پايىز دەلىنىپ, ورىستاردىڭ ۇلەس سالماعى 15 پايىز دەلىنىپ, بروكگاۋز-ەفرون ەنتسيكلوپەدياسىندا تاڭبالانعانىن بىلمەيتىن بولىپ شىقتى! رەسەيدەن قازاق جەرىنە قونىس اۋدارعان ورىستاردىڭ ۇلەسى 15 پايىز بولعانىن دا بىلمەيتىن بولىپ شىقتى! وسى بىلمەستىكتەن ولار ەكى كورشى, دوس ەلدەر اراسىنا وت سالماقشى بولدى. بۇل رەسەيلىك دەپۋتاتتار سونداي-اق كرەملدىك بولشەۆيكتەردىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستاندا 3 الاپات اشارشىلىق بولعانىن دا بىلمەيتىن بولىپ شىقتى. ەگەر, سول ءۇش اشارشىلىق بولماعاندا بۇگىندە قازاقستان حالقى 100 ميلليوننان اسىپ رەسەيگە جەتەعابىل الىپ ەل بولىپ وتىراتىنىن دا بىلمەيتىن بولىپ شىقتى. «قازاقستان حالقى 100 ميلليوننان اسار ەدى» دەگەندى ءبىز قيالدان الىپ وتىرعان جوقپىز. 1897 جىلعى ساناق ناتيجەسىمەن, ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ بۇگىنگە دەيىنگى دەموگرافيالىق ءوسىمىن قاتار قويعاندا قازاقتار دا تابيعي وسىمىمەن 120 جىل ىشىندە كوبەيىپ 100 ميلليوننان اساتىنىن كورىپ ايتىپ وتىرمىز. ەندەشە, كورشى ەلدەرىمىزدىڭ 120 جىل ىشىندەگى تابيعي وسىمىنە كوز جۇگىرتەلىك!
1897 جىلعى 2020 جىلعى
كورسەتكىش. كورسەتكىش.
/رەسەي ء /وز
يمپەرياسىندا/ رەسپۋبليكاسىندا/
قىرعىزدار قىرعىزدار
– 200 مىڭ – 5 ملن 200 مىڭ
تۇرىكمەندەر تۇرىكمەندەر
– 280 مىڭ – 5 ملن 800 مىڭ
تاجىكتەر تاجىكتەر
– 350 مىڭ – 7 ملن 600 مىڭ
وزبەكتەر وزبەكتەر
– 721 مىڭ – 34 ملن
قاراقالپاقتار قاراقالپاقتار
– 104 مىڭ – 400 مىڭ
قازاقتار قازاقتار
– 4 ملن 84 مىڭ – 12 ملن 700 مىڭ
بۇل كورسەتكىشتەردەن ءبىز ورتا ازياداعى كورشىلەرىمىزدىڭ ءبارى وتكەن 120 جىل ىشىندە 22 ەسەدەن باستاپ 28 ەسەگە دەيىن كوبەيگەنىن كورەمىز. تەك, قازاقتار مەن قاراقالپاقتار عانا وسى دەڭگەيدە كوبەيمەي قالعان. بۇنىڭ سەبەبىن ءبىز بۇل ەكى حالىقتىڭ وتىزىنشى جىلدار اشارشىلىعى تۇسىندا گولوششەكين قولاستىندا بولعاندىعىنان كورەمىز.
قازاقستان حح عاسىر باسىنداعى ءۇش اشارشىلىقتى باستان كەشپەگەندە قازاقتاردىڭ سانى بۇگىندە رەسپۋبليكادا قانشا بولار ەدى دەگەن سۇراق تۋىندايدى. بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن ءبىز قازاقتاردىڭ تابيعي ءوسىمىن قىرعىزدارمەن سالىستىردىق. قىرعىزدار قازاققا دۇنيەتانىمى, تۇرمىسى جونىنەن ۇقساس حالىق. كەستەدەن كورىپ وتىرسىزدار گولوششەكينسىز قىرعىزدار 120 جىل ىشىندە 26 ەسە كوبەيگەن, ياعني, 200 مىڭنان 5 ميلليونعا دەيىن كوبەيگەن. اشارشىلىقسىز قازاقتار دا قىرعىزدارداي 26 ەسە كوبەيۋى مۇمكىن ەدى عوي! ارينە, مۇمكىن ەدى! ەندەشە, حح عاسىر باسىنداعى 4 ملن 84 مىڭ قازاقتى 26 ەسەگە كوبەيتىڭىز. «100 ميلليون» دەگەن تسيفر شىعا كەلەدى. بۇل «100 ميلليون» دەگەن تسيفر اشارشىلىقتاردان امان بولعان جاعدايداعى قازاقتىڭ 120 جىل ىشىندەگى تابيعي ءوسىمى. دەمەك, حح عاسىر باسىنداعى اپاتتاردان امان بولعاندا بۇگىندە قازاقتار ءوز ەلىندە سانى 100 ميلليوننان اسىپ, الەمدەگى الىپ ەلدەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىرادى ەكەن...
قايتالاۋعا تۋرا كەلەدى. بۇل تسيفر قيالدان الىنعان جوق. بۇل – رەسەي يمپەرياسىنىڭ 1897 جىلعى حالىق ساناعىنىڭ ناتيجەسىنە سۇيەنگەن جانە سودان بەرگى 120 جىل ىشىندەگى كورشىلەرىمىزدىڭ قاراپايىم تابيعي وسىمىنە نەگىزدەلگەن قاراپايىم اريفمەتيكا.
4. ۇلتتىق اپاتتى ۇلىقتاۋ
ن.نازارباەۆ: «الەمدەگى ەشبىر ەل قازاقستان ءتارىزدى ءبىرجولا جويىلىپ كەتۋدىڭ قاتەرلى شەگىنە جەتىپ كورگەن ەمەس».
ق.توقاەۆ: «بىلىكتى ماماندار جۇيەلى زەرتتەۋمەن اينالىسىپ, سوعان سايكەس اشارشىلىق ماسەلەسىنە مەملەكەت تاراپىنان باعا بەرىلگەنى ءجون».
بيىل 1921 جىلعى ۇلتتىق اپاتقا 100 جىل تولادى. اشارشىلىق دەگەندە, ءبىز, بىراق, وتكەن عاسىر باسىندا سول ءۇش اپاتتا قۇربان بولعانداردى قوسىپ ەسەپتەۋىمىز كەرەك. سوندا, سول ءۇش اپاتتا وپات بولعان 5 ميلليون قازاقتىڭ, وتانداس 200 مىڭ وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ ارۋاعىن قوسىپ ۇلىقتايتىن بولامىز.
بىرىنشىدەن, ارينە, 31 مامىر كۇنى اشارشىلىق جانە رەپرەسسيا قۇرباندارىنىڭ ارۋاعىنا ارناپ بارلىق مەشىتتەر مەن شىركەۋلەردە ءمىناجات, دۇعا وقۋ ءراسىمى وتۋگە ءتيىس. كۇنتىزبەمىزدە «31 مامىر رەپرەسسيا قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى» دەلىنىپ ءجۇر. بۇل جەردە «اشارشىلىق» دەگەن ءسوز جوق. ويتكەنى بۇل زاڭ 90-شى جىلدار باسىندا «اشارشىلىق» دەگەن سوزدەن ۇركەتىن كەزدە وسىلاي قابىلدانىپ كەتكەن. بۇگىنگى پارلامەنت بۇ زاڭدى «31 مامىر – اشارشىلىق جانە رەپرەسسيا قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى» دەپ, جوندەر دەپ ۇمىتتەنەمىز. ويتكەنى, «اشارشىلىق» دەگەن ءسوزدىڭ ارجاعىندا 5 ميلليون قازاق, 200 مىڭ وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ ارۋاعى تۇر.
ەكىنشىدەن, وسى, 100 جىلدىق تۇسىندا, اشارشىلىق ءتارىزدى ۇلتتىڭ ۇلى قاسىرەتىن ۇلىقتاۋدا ءبىر ۇلكەن قادام جاسالىنىپ «ازا سارايىنىڭ» نەگىزى قالانار بولسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
ءبىر رەت لوندوندا بولعانىمىزدا تۋريستەر كوپ باراتىن ورىن دەپ ءبىزدى ايگىلى «مادام تيۋسسو» مۋزەيىنە الىپ باردى. ەكى عاسىرلىق تاريحى بار مۋزەي نەگىزىنەن بالاۋىزدان جاسالعان مۇسىندەردەن جاساقتالعان ەكەن. العان اسەرىمىز ءالى كۇنگە ەستەن كەتپەيدى. اسىرەسە, ورتا عاسىرلاردا ولىمگە كەسىلگەن ادامداردىڭ باسىن گيلوتينامەن شابۋ ءساتىن كورسەتەتىن «ۇرەي بولمەسىنەن» العان اسەرىمىز الابوتەن بولدى. ادام دەنەسى مەن ۇشىپ تۇسكەن باس بالاۋىزدان جاسالىپتى. بىراق ادام دەنەسىنەن اۋمايدى. تۋريستەردىڭ توبە شاشى تىك تۇردى. شىعا بەرىس حولدا الەمدەگى ايگىلى ادامداردىڭ بالاۋىز مۇسىندەرى ءتىزىلىپ تۇر. اراسىندا كوزى ءتىرى – بريتان پاتشايىمى. ءمۇسىننىڭ تۇپنۇسقادان زارەدەي ايىرماشىلىعى جوق. سوندىقتان دا جۇرت كەزەككە تۇرىپ «پاتشايىممەن» سۋرەتكە ءتۇسىپ جاتىر. ءبىزدىڭ ويىمىزشا قازاقستانداعى اشارشىلىققا ارنالعان «ازا سارايى» مەموريال-كەشەنىن دە وسى ۇلگىمەن جاساقتاۋعا بولادى. «ازا سارايىن» قازاق كيىز ءۇيى فورماسىندا بولسا ءتىپتى ورىندى. قىسقاسى, اشارشىلىق جىلدارى قازاق وتكەن دوزاقتىڭ جان شوشىرلىق فراگمەنتتەرىن بالاۋىز مۇسىندەرمەن اينىتپاي قالىپقا كەلتىرۋگە بولادى. سوندا ونى كورگەن جۇرتتىڭ دا توبە شاشتارى تىك تۇرار ەدى. مىسالى, اش بالاسىن اجالدان قۇتقارۋ ءۇشىن ءوز ەمشەگىن ءوزى كەسىپ بەرىپ وتىرعان قازاق كەلىنشەگى. نەمەسە, نكۆد جەندەتتەرىنىڭ ساكەن سەيفۋلليننىڭ مۇرتىن ج ۇلىپ جاتقانى. نەمەسە, وققا كەۋدەسىن توسىپ تۇرعان الاش الىپتارى احمەت بايتۇرسىنوۆ, ءاليحان بوكەيحانوۆ, ماعجان جۇماباەۆ, بەيىمبەت مايليندەر. نەمەسە, گولوششەكينمەن ايتىسىپ تۇرعان جالىندى جاس سماعۇل سادۋاقاسوۆ... وسىنداي اشارشىلىق جانە رەپرەسسيا كورىنىستەرىن بالاۋىز مۇسىندەر ارقىلى قالىڭ كوپشىلىك الدىندا قايتا «تىرىلتۋگە» ابدەن بولادى. بالاۋىزبەن مۇسىندەۋ – مۇمكىندىگى شەكسىز زاماناۋي ونەر. «مادام تيۋسسو» مۋزەيى تۋريستەرگە سونىسىمەن تارتىمدى. بۇل مۋزەي فيليالدارى بۇگىندە نيۋ-يورك, شانحاي ءتارىزدى الەمنىڭ 16 شاھارىندا جۇمىس ىستەپ تۇرۋىنىڭ سىرى وسىندا. ۋاقىت سىنىنان وتكەن وزىق ونەردەن نەگە ۇلگى الماسقا؟!
«ازا سارايىنا» باس سۇققان كەز كەلگەن وتاندىق تۋريست, شەتەلدىك تۋريستەر دە قازاقستاننىڭ الەم بىلمەيتىن «اقتاڭداق» تاريحىن كوزبەن كورگەندەي بولىپ, الاپات اسەر الىپ شىققان بولار ەدى!
الاپات اشارشىلىقتى باستان كەشكەن الماتىدا وسىنداي «ازا سارايىنىڭ» ىرگە كوتەرۋى – بيىل 30 جىل تولىپ وتىرعان قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ ۇلى ۇلت-ازاتتىق ماعىناسىن اشا تۇسەر, ەگەمەن ەلدىگىمىزگە لايىق, ەڭ ەلەۋلى ەسكەرتكىش-كەشەن بولار ەدى دەگەن سەنىمدەمىز.
سماعۇل ەلۋباي,
جازۋشى
