تەڭگە تەربەلمەي مە؟

ۇلتتىق بانك 2020 جىلى تەڭگە كۋرسىن ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن 1,9 ملرد دوللار كولەمىندە ينتەرۆەنتسيا جاسادى. تەك ناۋرىز ايىنىڭ وزىندە 1,4 ملرد دوللار كولەمىندە قارجى جۇمسالعان.

EXANTE حالىقارالىق ينۆەستيتسيالىق كومپانياسىنىڭ ساراپشىسى اندرەي چەبوتارەۆتىڭ ايتۋىنشا, تەڭگە ءۇشىن جۇمسالعان قارجى سونشالىقتى ءىش كۇيەتىندەي كولەمدە ەمەس. بۇل بىلتىر ۆاليۋتا نارىعىندا جاسالعان بارلىق كەلىسىمدەردىڭ 7 پايىزىنا دا جەتپەيدى دەيدى.

– ولاي جاساماسا, ادامدار دوللار ساتىپ الۋ ءۇشىن جاپپاي ايىرباستاۋ بەكەتتەرىنە بارىپ, مۇنىڭ سوڭى قوعامدىق قاربالاسقا ۇلاسىپ كەتەر ەدى. بىزدەگى قالىپتاسىپ قالعان ۇعىم بويىنشا ادامدار بارىنە ۇلتتىق بانكتى كىنالايدى. ۇلتتىق بانك جاعدايدى قالىپتى ۇستاۋ ءۇشىن وسىنداي قادامعا باردى. ەرتەڭ 500-گە كوتەرىلىپ كەتەدى دەپ ۇمىتتەنىپ, 460-470 كۋرسىمەن دوللار ساتىپ العان ادامداردى كوردىم. ال ۇلتتىق بانك ينتەرۆەنتسيا جاساۋ ارقىلى وسىنداي حايپتاردىڭ جولىن كەستى, – دەيدى ساراپشى.

قازىر مۇناي نارىعىنداعى احۋال دا تۇراقتالعانداي. Brent مۇنايى باررەلىنە 55-56 دوللار كولەمىندە ساۋدالانىپ جاتىر. بۇعان وپەك+ ەلدەرىنىڭ مۇناي ءوندىرىسىن قايتادان ارتتىرۋ تۋرالى كەلىسىمى دە سەبەپ بولعانداي.

دەگەنمەن كەي حالىقارالىق ساراپشىلار وپەك+ كەلىسىمىن باستى فاكتور دەپ سانامايدى. ولار كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا­نىڭ پايدا بولۋى, كارانتين شەك­تەۋ­لەرىنىڭ ازايۋى جانە «قارا التىن­عا» دەگەن سۇرانىستىڭ ارتۋى مۇناي باعاسىن وسىرەدى دەگەن وي ايتادى. مۇناي باعاسى وسى فاكتورلارعا تاۋەلدى بولسا, تەڭ­گە مۇناي باعاسى مەن رۋبلگە تاۋەل­دى. بىزگە سۇحبات بەرگەن ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قازىر رەسەي ء«السىز رۋبل» ساياساتىن ۇستانىپ وتىر.

– ءبىزدىڭ ۆاليۋتاعا اسەرىن تيگى­زەتىن ءۇش نەگىزگى فاكتور بار, ولار – مۇناي باعاسى, رۋبل كۋرسى جانە دوللار يندەكسى. ماۋسىم ايىندا مۇناي باررەلىنە 40 دوللار بولىپ قالپىنا كەلگەن كەزدە كۋرس 396-عا ورالدى. ول كەزدە رەسەي بيۋدجەتتىڭ جىرتىعىن جاماۋ ءۇشىن ء«السىز رۋبل» ساياساتىن تاڭدادى. بىزدە دە 2019 جىلى ء«السىز تەڭگە» ساياساتى جۇرگەن. بۇل ەكسپورتتاۋشىلار ءۇشىن ىڭعايلى. رەسەي – مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەل. بۇل قاراپايىم ادامداردىڭ قال­تاسىنا اۋىر تيەدى. بىراق ۇلت­تىق ۆاليۋتا كۋرسىنىڭ جاساندى تۇردە تومەندەۋى ەكسپورتتاۋشى ءۇشىن وتە قولايلى. سول ارقىلى ەكسپورتتاۋ­شى مەيلىنشە كوپ ەكسپورتتىق تۇسىمگە يە بولادى. جاقىندا عانا The Economist رەسەي ءرۋبلىن «بيگماك يندەكسى» بويىنشا الەمدەگى باعالانباعان ەكىنشى ۆاليۋتا دەپ اتادى. بۇل قورىتىندى دا ء«السىز رۋبل» سايا­ساتىن راستاي تۇسەدى. وكىنىشكە قاراي, مۇناي باعاسىنىڭ قالپىنا كەلىپ جاتقانىنا قاراماستان, ءبىز وعان تاۋەلدىمىز. قازىر تەڭگە كۋرسى 415-420 دەڭگەيىندە, ويتكەنى رۋبل 74-73 دەڭگەيىندە تۇرىپ قالدى, – دەدى چەبوتارەۆ.

ەلىمىزدە قالىپتاسقان جاعىم­سىز ءۇردىس – ادامداردىڭ ءتول ۆاليۋ­تاعا سەنبەۋى. وسى سەنىمسىزدىك تەڭگە جاعدايىنىڭ ناشارلاۋىنا اسەر ەتەتىنىن ادامدار تۇسىنبەيدى. ال قارجى ساراپشىسى ارمان بەيسەمباەۆ تىم نىعايعان تەڭگە كەرەك ەمەس دەگەن پىكىردە.

– بيىل ءدال بىلتىرعىداي ينتەرۆەنتسيا جاساۋدىڭ قاجەتتىلىگى بولا قويماس. پاندەميا پروبلەماسى بىرتىندەپ تارقاتىلىپ كەلەدى. مۇناي باعاسى دا قىمباتتاپ جاتىر. سوعان قاراپ تەڭگەنىڭ قۇلدىراۋى ەمەس, نىعايۋىنا دەگەن سەنىم مول. بۇل رەتتە ايتا كەتەر نارسە بار. ۇلتتىق بانك تەڭگەنىڭ سونشالىقتى قاتتى نىعايۋىنا دا جول بەرمەيدى. ويتكەنى ول دوللار ساتىپ الۋ ءۇشىن نارىققا شىعادى. بۇل جاعداي تەڭگەنىڭ نىعايۋىن تەجەيدى. بيۋدجەت 420 بويىنشا جاسالدى. بيىل دا تەڭگە كۋرسى وسى دەڭگەي ماڭايىندا بولۋى مۇمكىن. جالپى, ءبىزدىڭ ەكو­نوميكالىق مودەل ءۇشىن اسا قات­­تى نىعايعان تەڭگە كەرەك ەمەس. سوندىقتان ايتارلىقتاي ەش­تەڭە بولماسا دا تەڭگە السىرەي بەرەدى. نەگە ولاي؟ ويتكەنى ءبىزدىڭ بيۋدجەت ەكسپورتتىق تۇسىمدەرگە (دول­لار­مەن) قاتتى تاۋەلدى. ەكس­پورتتىق تۇسىم­دەردى تەڭگەگە كونۆەرتاتسيالاۋ كەزىندە ءبىز قاجەتتى سومانى الامىز. تەڭگە باعامىن بيۋدجەتتى جاساعان كۋرس كولەمىندە ۇستاپ تۇرۋ قاجەت, – دەيدى قارجى ساراپشىسى.

2021 جىلدىڭ اۋانى وزگەرەك بولاتىن سياقتى. الەمدىك ەكونوميكا اۋا رايىنا تىكەلەي اسەر ەتۋشى اقش-تا بيلىك اۋىستى. ساراپشىلار دەموكرات دجو بايدەن رەسەيگە قىرىن قاراي­دى, سول سەبەپتى سانكتسيادان تاۋ تۇرعىزادى دەپ بولجام الا­ڭىن قىزدىرىپ-اق جاتىر. بىرەۋ­لەر بيىل كوروناۆيرۋس قاۋپى سەيى­لەدى دەيدى. بىراق الەمدى پان­دە­ميا­نىڭ جاڭا شتاممى ارالاپ كەلە جاتقانىن ەسكەرىپ, اۋرۋدى تۇبەگەيلى اۋلاقتاتتىق دەۋگە دە اۋىز بارمايدى. ءارى جاھاندا ۆاك­تسيناعا دەگەن سەنىم دە ارقيلى بولىپ تۇر. جاقىندا CNBC جاڭا پرەزيدەنت بايدەننىڭ ەكونوميكانى قولداۋ ءۇشىن 1,9 ترلن دوللار بولۋگە دايىن ەكەنىن مالىمدەدى. كەي ساراپشىلار ءدال وسى فاكتور دامۋشى ەلدەر ۆاليۋتاسىنا سەرپىن بەرۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. بىراق بىزبەن سويلەسكەن ساراپشى پىكىرى باسقاشا.

– مۇناي باعاسى تىم قاتتى وسەدى دەپ ويلامايمىن. شامامەن العاشقى جارتىجىلدىقتا باررە­لىنە 55 دوللار كولەمىندە بولۋى مۇمكىن. قازىر تەڭگە كۋرسى 420 بولىپ تۇر. جوبامەن 415-410-عا دەيىن نىعايا الامىز. ماكسيمال كۋرس – 400 تەڭگە, – دەيدى ا.بەيسەمباەۆ.

ونىڭ پىكىرىنشە, رەسەيگە قارسى باعىت­تالۋى مۇمكىن سانكتسيالار نارىقتىڭ كەلبەتىن سونشالىقتى وزگەرتە قويمايدى.

– رەسەيگە 2015 جىلدان بەرى سانكتسيالار سالىنىپ كەلە جاتىر. ولار بۇل جاعدايعا ۇيرەنىپ تە قالدى. سوندىقتان رۋبلگە جانە تەڭگەگە باتىس سانكتسيالارىنىڭ اي­تار­لىقتاي اسەرى بولادى دەۋ قيىن. بىراق بايدەن مۇلدە قاتاڭ قادامعا بارسا, ماسەلەن «گازپرومعا» تولىقتاي سانكتسيا, سالسا, «سولتۇستىك اعىم-2» قۇ­رىلىسىنا شەكتەۋ قويىپ تاستاسا, ۆيزا مەن ماستەركارد رەسەي­دەن ىرگەسىن اۋلاق سالسا, رەسەيدى حالىقارالىق نارىقتان ءبىرجولا الاس­تاسا, بۇل ولار ءۇشىن ءسوزسىز ۇلكەن اپات بولادى. ونىڭ سالقىنى بىزگە دە تيەدى. دەگەنمەن وسى ايتىلعاندار ەنگىزىلە مە, جوق پا, ارينە ۇلكەن سۇراق تۋدىرادى. ويتكەنى مۇنداي ارەكەتتەرگە بارۋ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە اسا پايدالى دا ەمەس, – دەيدى ا.بەيسەمباەۆ.

ەلىمىزدە تەڭگەنى ۇستاپ تۇرۋعا كەتەتىن قارجى التىن-ۆاليۋتا قورىنان بولىنەدى. 2020 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىنداعى جاعداي بويىنشا التىن-ۆاليۋتا قورى ءبىر جىل ىشىندە 6,7 ملرد دوللارعا كوبەيىپ, 35,7 ملرد دوللاردى قۇراعان. ۇلتتىق بانك توراعاسى ەربولات دوساەۆتىڭ ايتۋىنشا, قاراشىعاناق كونسورتسيۋمىنان الىنعان وتەماقى, ازيا دامۋ بانكى زايمى جانە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ ۇلتتىق بانك ۆاليۋتا شوتىنا تۇسىرگەن قاراجاتتارى ەسەبىنەن التىن-ۆاليۋتا قورى قۇرامىنداعى ەركىن ايىرباستالاتىن ۆاليۋتا اكتيۆتەرى 2 ملرد دوللارعا وسكەن. ال ۇلتتىق قور اكتيۆتەرى 3,1 ملرد دوللارعا ازايىپ, 58,7 ملرد دوللار بولدى.