تەڭىز ساردارى
قارۋدىڭ كوكەسى يادرولىق قارۋ ەكەنى, بۇل قازىرگى كەيبىر مەملەكەتتەردىڭ ايبات شەگۋگە, قورقىتۋ مەن قوقان-لوققى قۇرالىنا اينالعانىن مەكتەپ وقۋشىسىنا دەيىن بىلەدى. بۇرىن مۇنداي قارۋىن قۇپيا ۇستايتىندار, ەندى اشىقتان-اشىق مەندە سونداي تاجال شوقپارى بار دەۋگە شىقتى. بىرەۋى الىمجەتتىك جاساي الام دەپ ءدوڭايبات كورسەتسە, ەكىنشىسى ولسەم دە تۇياق سەرپىپ قالام دەپ وتىر. قازىر جەردىڭ ۇستىندە دە, سۋدىڭ استىندا دا وسى تاجال قارۋىنىڭ نەشە اتاسىنىڭ بارىن كىم بىلگەن, دەگەنمەن ادامزاتتىڭ ءوز قولىمەن جاساعان يادرولىق قارۋى وزىنە ۇلكەن قاۋىپ بولىپ تۇر. ءجۇز مىڭداعان ادامنىڭ ءومىرىن جالماعان حيروسيما مەن ناگاساكيدىڭ جاراسى جازىلماي جاتىپ, سەمەيدىڭ توبەسىنە قارا بۇلت ءتوندى. اقش پەن كەڭەس وداعىنىڭ تەكەتىرەسى ءوز ەلىنىڭ دە, وزگە ەلدەردىڭ اۋماقتارىن دا يادرولىق قارۋ سىناعىنىڭ پوليگوندارىنا اينالدىردى. «وقتالعان مىلتىق ءبارىبىر اتىلادى» دەگەندەي, يادرولىق قارۋدى وقتاماي-اق الىپ ءجۇرۋدىڭ دە قانشاما كۇش پەن شىعىندى قاجەت ەتەتىنىن ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. يادرولىق قارۋ تۇرماق, بەيبىت ماقساتتا پايدالاناتىن اتوم ەلەكتر ستانسالارىنىڭ دا قالتقىسىز جۇمىس ىستەۋىنە ەشكىم ءجۇز پايىز كەپىلدىك بەرە المايدى. چەرنوبىل جانە «فۋكۋسيما-1» اتوم ەلەكتر ستانسالارىندا بولعان اپاتتار زاردابى ءالى جويىلىپ بىتكەن جوق.
وسى ورايدا, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز ەل رەتىندە جاساعان العاشقى بەيبىتسۇيگىش قادامدارىنىڭ ءبىرى, بۇل الەمدەگى قۋاتى تۇرعىسىنان ءتورتىنشى ورىن الاتىن يادرولىق قارۋدان باس تارتۋى, اتوم قارۋى بار وزگە ەلدەرگە ۇلگى بولسا, قانەكەي دەگىڭ كەلەدى.
يادرولىق قارۋدىڭ ناعىز تاجال ءبىر بولىگى سۇڭگۋىر قايىقتارعا ورنالاستىرىلعان. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, وكىنىشكە قاراي مۇندا دا وقىس وقيعالار, كۇتپەگەن اپاتتار بولىپ جاتادى. 1989 جىلعى 7 ساۋىردە بولعان كەڭەستىك ك-278 «كومسومولەتس» اتوم سۇڭگۋىر قايىعىنىڭ اپاتى تۋرالى از جازىلعان جوق. 69 ادامنان تۇراتىن ايگىلى كەمە ەكيپاجىنىڭ 42-ءسى قازا تاپتى. ولاردىڭ ىشىندە قازاق جىگىتى, ءى رانگىلى كاپيتان تالانت ءاميتجان ۇلى بورىقۇلاقوۆ تا بار ەدى. قايتىس بولعاننان كەيىن جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ وردەنىمەن ناگرادتالعان تارلان تەڭىزشى تالانتتىڭ ناعىز ەرجۇرەك كوماندير بولعانىن رەسەيلىك ارىپتەستەرى ءالى كۇنگە دەيىن جازۋدا. تالانتتىڭ كوزىن كورگەن, بىرگە بولعان ارىپتەستەرى ول تۋرالى وزدەرىنىڭ ەستەلىك كىتاپتارىندا جىلى لەبىزىن بىلدىرەدى. بۇرىن ءوزى دە سۇڭگۋىر قايىقشى-تەڭىزشى بولعان رەسەيلىك جازۋشى نيكولاي چەركاشين «پلاميا ۆ وتسەكاح» اتتى كىتابىنىڭ ءبىر تاراۋىن تالانت بورىقۇلاقوۆقا ارناعان. تالانتتىڭ ەرلىگى جايلى ارىپتەسىمىز, بەلگىلى جۋرناليست-عالىم امانتاي ءشارىپ «تولقىن جالىنداعى تاعدىر» اتتى تاماشا وچەرك جازدى.
ءيا, سۇڭگۋىر قايىقتىڭ مامانى بولۋ, اتوم قارۋىنىڭ ماڭىندا ءجۇرۋ كەز كەلگەننىڭ ماڭدايىنا جازىلا بەرمەيتىن تاعدىر. ونى ايتاسىز, ءجۇز جەردەن جاسىرىن, قىرىق ەلدەن قۇپيا ۇستالاتىن يادرولىق سۇڭگۋىر قايىققا قازاق جىگىتىنىڭ مامان بولىپ بارۋى سيرەك جاعداي. ول ءۇشىن تالانت سياقتى تالانتتى تەڭىزشى, ءبىلىمدى اسكەري, ەرجۇرەك ازامات, وسى قارۋدىڭ كاسىبي مامانى بولۋى كەرەك ەكەنى تۇسىنىكتى. ەندەشە, تالانتتاي سايىپقىران تەڭىزشىنىڭ ءىزىن قۋعان باۋىرلارىمىز بار ما ەكەن دەگەن سۇراق وقىرماندارىمىزدى قىزىقتىرارى ءسوزسىز. سويتسەك, بار ەكەن, سىر بويىنىڭ تۋماسى, ەكىنشى رانگىلى كاپيتان بولات قىپشاقباي ۇلى ءجۇسىپوۆ دەگەن ازامات بولىپ شىقتى.
تەڭىزشىمەن تانىسۋ
ءبىر كۇنى ەل استاناسىندا جەرلەسىم ءارى شىعارماشىلىق ۇستازىم, اعام دەپ سىيلايتىن جازۋشى سەيىتقۇل وسپانوۆتىڭ شاڭىراعىنا جينالدىق. اعامىز ارامىزدان كەتكەلى ءبىراز جىل بولسا دا, جازۋشىنىڭ جۇبايى – داناگۇل جەڭەشەمىز اعامىزدىڭ اتىنا ارناپ وقىلاتىن قۇران-ساۋاپتارىن ەش ۋاقىتتا ۇمىتقان ەمەس. قولى قالت ەتسە دۇعالىق داستارقانىنا كورشى-كولەممەن قاتار, اعانىڭ كوزىن كورگەن ارىپتەستەرىن جينايدى. بۇل جولى دا ەسكە الۋ اسىنا جازۋشىنىڭ دوستارى مەن كۋرستاستارىنان ءبىراز ادام جينالعان ەكەن. ولاردىڭ اراسىندا بۇرىن مەن تانىمايتىن, جازۋشىدان گورى اسكەري ادامعا ۇقسايتىن ءبىر كىسى وتىردى.
– ءسادۋ, بۇل ءوزىڭ سياقتى اسكەري مامان, سەيىتقۇل اعاڭنىڭ كوزىن كورگەن, ءوزىڭنىڭ جەرلەس ءىنىڭ بولات قىپشاقباي ۇلى دەگەن بولادى. جاقىندا رەسەيدەن كەلىپتى. استان سوڭ جاقىنىراق تانىسا جاتارسىڭدار, دەپ جەڭەشەم ونى وسى باسقوسۋعا ارنايى شاقىرعانىن ايتتى. ءسويتىپ, تەڭىزشى بولاتپەن, تەڭىزشى بولعاندا دا اتاقتى «كۋرسك» اتوم كەمەسىنىڭ بولىمشە كومانديرىمەن تانىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
2000 جىلدىڭ 12 تامىزى كۇنى بارەنتس تەڭىزىندە جوسپارلى جاۋىنگەرلىك جاتتىعۋىن ورىنداپ جۇرگەن رەسەي ەلى اسكەري-تەڭىز كۇشىنىڭ «كۋرسك» اتوم سۋڭگۋىر قايىعى اپاتقا ۇشىرادى. سۋ استىنا جاراتىلعان الىپ قايىق 108 مەتر تەرەڭدىككە باتىپ كەتتى. بۇل سۋبمارينا مەن ونىڭ ەكيپاجى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ سولتۇستىك فلوتىنداعى ەڭ ۇزدىگى دەپ ەسەپتەلەتىن.
الاپات اپات
118 تەڭىزشىنىڭ-سۇڭگۋىر قايىقشىنىڭ ءومىرىن جالماعان اپات تۋرالى حابار سول مەزەتتە رەسەي ەلىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل جەر ءجۇزىنىڭ الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزدى. يادرولىق قارۋمەن مۇزداي قۇرسانعان مۇنداي الىپ قايىقتىڭ اپاتتىق زاردابى نەگە اپارىپ سوقتىرارى ءالى بەلگىسىز ەدى. ونى باسقا بىرەۋ ەمەس, تەڭىزشى ينجەنەر-اتومشى, وسى قايىقتىڭ التىنشى بولىگىنىڭ كومانديرى بولعان بولات قىپشاقباي ۇلى بەس ساۋساعىنداي ءبىلۋشى ەدى. قايىقتاعى قىزمەتتىڭ ءبىر جىلى ءۇش جىلعا ەسەپتەلسە دە, مۇنداعى قيىندىق پەن كەيىننەن تارتاتىن زارداپتىڭ ولشەمىن كىم ولشەگەن دەيسىڭ. سوندىقتان قىرىق جاسقا دا جەتپەي زەينەتكەرلىككە كەتە باراسىڭ. بولات قايىق بورتىن تاستاعاندا, ياعني اسكەري زەينەتكەرلىككە بوساتىلعاندا 37 جاستا عانا ەكەن-اۋ...
تۋعان ەلدەن جىراقتا جۇرگەن جانعا تەڭىز عانا جۇبانىش بولعانىن بولات اسكەردەن ءبىرجولا بوساتىلعاندا عانا ءبىلدى. ول كوپ ويلانىپ جاتپاستان ەلگە – قازاقستانعا قايتۋ كەرەك دەپ شەشتى. سىر وڭىرىنە كەلىپ, اعايىن-تۋمالارىمەن قاۋىشقان سوڭ, تەمىرتاۋ قالاسىنا كەلىپ تۇراقتادى. 2000 جىلعى 14 تامىزدىڭ كەشىندە, تەمىرتاۋداعى پاتەرىندە وتىرعان بولاتتى كەنەتتەن بەزىلدەپ قويا بەرگەن تەلەفون شىرىلى سەلت ەتكىزدى. سۋ استىندا جۇرگەندە بومبا جارىلىپ جاتسا دا ەلەڭ قىلمايتىن ساقا تەڭىزشىنىڭ جۇرەگى الداماپتى. «كۋرسك» – ءوزىنىڭ «تۋعان قايىعى», اسكەري ومىرگە شىڭداعان جاۋىنگەر ۇياسى جاتتىعۋدان ورالماپتى. ەكيپاجبەن بايلانىس جوق, ەكى كۇننەن بەرى سۇڭگۋىر تەڭىزشىلەردىڭ تاعدىرى بەلگىسىز. ولاردىڭ اتى-جوندەرىن, اسكەري شەندەرىنە دەيىن جاتقا بىلەتىن بولات ۇيگە سىيمادى. ءوزى دە سول قايىقتىڭ ىشىندە, ءوزىنىڭ جاۋىنگەرلىك كۇزەت بولىگىندە جۇرگەندەي الاسۇردى. ء«الى ءۇمىت بار, ءتىرى بولۋلارى ءتيىس!» ءبىر جاعىنان سولاي ويلاسا دا, ەكىنشى جاعىنان, كەنەتتەن بولعان اپاتتىق جاعدايدا قولعا الىناتىن, مىندەتتى تۇردە ورىندالاتىن بۇيرىق بارىن تۇسىنەدى... ەسكى تانىستارىنا قايتا-قايتا تەلەفون شالىپ ءجۇرىپ, «كۋرسكىنىڭ» 12 تامىز كۇنى ساعات 9.40-تا جاۋىنگەرلىك دايىندىققا, سوسىن 11.40-تان 13.40-قا دەيىن كەمەنىڭ اۆياتاسىمالداۋشى توبىنىڭ وقۋ شابۋىلىن پىسىقتاۋلارى كەرەكتىگىن ءبىلدى. ەكيپاج وقۋ-جاتتىعۋ نىساندارى بويىنشا قاناتتى زىمىراندارمەن جانە تورپەدولارمەن اتىس جاساۋلارى ءتيىس-تۇعىن. ساعات 15.00-دە كورابل كومانديرى, ءبىرىنشى رانگىلى كاپيتان گەننادي لياچين قولباسشىلىق الدىندا ەسەپ بەرۋى كەرەك بولاتىن. بىراق بايلانىسقا ەشكىم شىقپاعان...
سۋىت حابار الەمدىك باق ارقىلى جەر ءجۇزىن سول ساتتە-اق ارالاپ كەتتى. تەڭىزشى-سۇڭگۋىرشىلەرگە ەشكىم كومەك بەرە المادى. جاۋىنگەرلىك بولىمشەنىڭ بۇرىنعى كومانديرى, تاجىريبەلى تەڭىزشى, ەكىنشى رانگىلى كاپيتان بولات ءجۇسىپوۆ بىردەن-اق ارىپتەستەرىنىڭ قاتەسىنە سەنگەن جوق. ءوز كومانداسىنىڭ كاسىبي شەبەرلىگىن بىلەتىن ول, بۇل ەكيپاجدىڭ ەشقاشان قاتەلەسپەيتىنىن تۇسىنەتىن. ول تەڭدەسى جوق سۋبمارينانىڭ مۇمكىندىگىن العا تارتا وتىرىپ, اپاتتىڭ سەبەبىنە اكەلگەن ءوزىنىڭ بولجامدارىن ويعا الىپ, ەكشەپ كوردى. ءبىر جىلدان كەيىن, ۇلكەن اپاتتىڭ سەبەبى تۋرالى رەسمي تۇردە قورىتىندى شىققان كەزدە, بولات ءوز كۇدىگىنىڭ راسقا شىققانىنا ەش تاڭعالعان جوق.
– ەڭ الدىمەن, – دەيدى بولات, – مەن ءوزىم ءۇشىن داپتەرىمە قايىقتىڭ جوباسىن سىزا وتىرىپ, ەكيپاج مۇشەلەرىن قالاي قۇتقارۋعا بولاتىن باعىتتارىنا بولجاۋ جاساپ كوردىم. ءيا, قانشا بولجاۋ جاساساڭ دا, اتوم قايىعىنىڭ ءوز ءتارتىبى مەن جاۋىنگەرلىك جارعىسى بويىنشا, ەڭ الدىمەن قۇتقارۋ قۇرالدارى, ياعني تورپەدولىق اپپاراتتارى دەرەۋ ىسكە قوسىلۋى ءتيىس. ولار قانداي جاعداي بولسا دا, زىمىراندىق جىلدامدىقپەن اتىلۋ ارقىلى ەكيپاج مۇشەلەرىن قۇتقارا الادى. بىراق تەڭىزشىلەر ونى قولدانباعان. «نەگە؟» دەگەن سۇراق تۋادى. ەكىنشىدەن, جەكە قۇرام توتەنشە جاعداي بولا قالعان كەزدە, ەكىنشى بولىككە جينالۋعا ءتيىس بولاتىن. وندا اۋىز سۋدىڭ, كونسەرۆىلەنگەن, قۇرعاق تاعامداردىڭ, باسقا دا كەرەك-جاراقتاردىڭ بىرنەشە كۇنگە جەتەتىن قورى بار ارنايى قۇتقارۋعا ارنالعان ءجۇزۋ كامەراسى ساقتالعان. سوندىقتان تورپەدولىق اپپاراتتار ىستەن شىققاندا نەمەسە وعان بارا الماي قالعاننىڭ وزىندە بارلىق ەكيپاج مۇشەلەرى ءجۇزۋ كامەراسىنا سىيىپ كەتۋشى ەدى. ءسويتىپ, سۋدىڭ بەتىنە شىعىپ, سىرتتان كەلەتىن قۇتقارۋشىلاردى كۇتۋگە بولاتىن. دەگەنمەن, بۇل دا جاسالماعان. ولاي بولسا, قانداي دا ءبىر سەبەپپەن بارلىق قۇتقارۋ قۇرالدارى زاقىمدالعان نەمەسە جويىلىپ كەتكەن.
– كاسىبي مامان, سول اتوم قايىعىنىڭ ءبىر مۇشەسى رەتىندە ءوز ويىڭىزدى جالعاستىرا تۇسكەندە, باستى سەبەپ سونىمەن نە بولدى دەپ ويلايسىز؟
– بۇل جەردە قايىق جابدىقتارىنىڭ جاي سىنىپ قالۋى دەگەن مۇمكىن ەمەس, – دەپ جالعاستىردى اڭگىمەسىن بولات. – سەبەپ تەرەڭدە. بۇكىل الەمدى اۋزىنا قاراتقان الىپ يمپەريا كەڭەس وداعى تاراعان سوڭ سولتۇستىك فلوتقا كەلەتىن ناعىز ماماندار دا ازايدى. بۇرىن ءبىز كەز كەلگەن اقاۋ بولعان كەزدە زاۋىت-ءوندىرۋشىنىڭ وكىلدەرىن شاقىرىپ الاتىنبىز, كەڭەستىك كەزەڭ كەتكەن سوڭ تەڭىزشىلەر مۇنداي نارسەلەردى ءوز كۇشتەرىمەن ورىنداۋعا كوشتى. بىراق تەڭىزشىلەر تەحنيكانى جوندەۋمەن ەمەس, جاۋىنگەرلىك كۇزەتپەن اينالىسۋى كەرەك قوي. ۇساق-تۇيەكتى ءوزىمىز جوندەپ الامىز, ال كۇردەلى بولسا شە؟ ەكيپاجدىڭ ءاربىر مۇشەسى اپات كەزىندەگى قيمىلدىڭ الگوريتمىن جاتقا بىلەتىن, ءبىز ساناۋلى سەكۋندتاردىڭ ىشىندە تاپ-تۇيناقتاي بولىپ جينالىپ, اقاۋدى تۇزەتۋگە, قيىندىقتان شىعا بىلۋگە, كۇردەلى شەشىم قابىلداۋعا داعدىلاندىق. تەڭىز سىرتىندا دا مۇنداي قيىندىققا تاپ بولعان كەزدە تاس-ءتۇيىن بولۋ ءۇشىن جاتتىعۋلاردىڭ نەشە ءتۇرى وتەتىن. ەكيپاجدىڭ ءاربىر مۇشەسى كەمە ءبولىمى ىشىندە جۇرگەندە تاس قاراڭعى بولسا دا, قانداي جابدىقتىڭ قايدا تۇرعانىن, قانداي جۇيەنى ىسكە قوسۋدى بىردەن تابا الاتىن. سوندىقتان قايتالاپ ايتقاندا, ادام قولىمەن جاسالاتىن قاتەنىڭ بولۋى مۇمكىن ەمەس ەدى.
مامان رەتىندە ايتارىم, ەڭ ءبىرىنشى باسىما كەلگەن وي – تورپەدونىڭ جارىلۋى. كەڭەس ۋاقىتىندا سۇڭگۋىر قايىقتاردى بۇكىل وداقتاس ەلدەر بولىپ جاسادىق دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ءبىر ەل قارۋ-جاراق جاسادى, ەكىنشىسى جابدىقتار مەن پريبورلاردى دايىندادى دەگەندەي. تورپەدولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى الماتى قالاسىنداعى كيروۆ اتىنداعى زاۋىتتا جاسالاتىن, بىراق كەڭەس وداعى تاراعان سوڭ, تاۋەلسىز ەلدەر ءوز جولدارىن تاڭدادى. الماتى زاۋىتى تورپەدو وعىن جاساۋدى توقتاتتى. ەندى ونى الماستىراتىن كاسىپورىن كەرەك بولدى. اقىرى «داگديزەل» اتالاتىن داعىستاندىق كاسىپورىن تاڭدالدى. قۇرعاقتاعى پوليگونداردا بۇل تورپەدولار وزدەرىن جاقسى كورسەتە ءبىلدى, بىراق سۋعا كەلگەندە پروبلەمالار شىعا باستادى.
بولاتتىڭ ويىنشا, تورپەدولىق اپپاراتتا «جۋان تورپەدو» دەپ اتالاتىن جارىلىس بولعان. وسى شىقپاي قالعان «جۋاننىڭ» كەسىرىنەن بارلىق تورپەدولار تۇتانىپ كەتكەن. ال ولاردىڭ سانى جيىرمادان كوپ ەكەنىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتسەڭىز, نە بولعانىن باعامداي بەرىڭىز. جارىلىستىڭ كۇشى ءبىرىنشى, ەكىنشى بولىكتەردى جانە تورپەدولىق بولىكتى, وعان قوسا بارلىق قۇتقارۋ اپپاراتتارى مەن اپاتتىق جاعدايعا ارنالعان ءجۇزۋ كامەراسىن جويىپ جىبەرگەن.
ەكى مىڭ گرادۋسقا دەيىنگى جارىلىستىڭ قۋاتىنان, اسىرەسە اتالعان بولىكتەردە بولعان تەڭىزشىلەر بىرنەشە سەكۋندتىڭ ىشىندە جانىپ كەتكەن. العاشقىلار نە بولعانىن تۇسىنبەي دە كەتتى دەسەك, كەمەنىڭ سوڭعى – قۇيرىق بولىگىندەگى تەڭىزشىلەر زىمىراننىڭ توزاق وتىنىڭ ناعىز ازابىن كورگەن. بەسىنشى, التىنشى, جەتىنشى جانە سەگىزىنشى بولىك تەڭىزشىلەرى, جارعى ءتارتىبى بويىنشا جينالىپ, توعىزىنشى بولىكتەگى قۇتقارۋ ەسىگىنىڭ الدىندا جەتكەندە, جارىلىس قۋاتى قۋىپ جەتكەن.
– ەگەر ولار ەسىكتى اشىپ ۇلگەرگەندە دە, قۇتىلۋ مۇمكىن ەمەس دەيدى, اڭگىمەسىن جالعاستىرعان التىنشى بولىكتىڭ بۇرىنعى كومانديرى بولات قىپشاقباي ۇلى, شىعاتىن دوڭگەلەك ەسىك تىم تار, ودان بىرەر سەكۋند ىشىندە بىرنەشە ادامنىڭ ءوتىپ كەتۋى مۇمكىن ەمەس. ءورت بولىپ جاتقاندا كيىلۋى ءتيىس جەكە-جەكە اۋا جۇتۋ اپپاراتتارى تۋرالى ايتپاي-اق قويايىن, ويتكەنى ولاردى قولدانباق تۇگىلى, ءبىر بولىكتەن ەكىنشى بولىككە وتۋگە ەشقانداي مۇمكىندىك بولماعان.
مۇمكىندىك دەمەكشى, قارۋلاس دوستارى جينالىپ بارۋعا جەتە الماي العان توعىزىنشى بولىكتىڭ كومانديرى كاپيتان كولەسنيكوۆتىڭ قالتاسىنان مىناداي حات شىعىپتى: «تاس قاراڭعى, قالتامداعى مىنا قاعازعا ءتۇرتىپ جازۋعا تىرىسايىن. قۇتقارىلامىز دەگەن ءۇمىت 10-20% عانا. بىرەۋلەردىڭ وسىنى تاۋىپ الىپ وقيتىنىنا سەنگىم كەلەدى. 9-بولىكتىڭ جەكە قۇرامىنىڭ ءتىزىمى وسىندا. شىعۋعا تىرىسامىز. بارىڭە سالەم, ۇمىتتەن باسقا ەشتەڭە قالمادى... كولەسنيكوۆ». بۇل كاپيتاننىڭ سوڭعى حاتى ەدى...
كەمەنىڭ اتىن قالاي قويساڭ, سولاي جۇزەدى دەگەن بار. «كۋرسك» سۇڭگۋىر كەمەسى دە كۋرسك قالاسىنداي العا ۇمتىلدى. ۇلى وتان سوعىسى كەزىندەگى كۋرسك دوعاسى شايقاسىندا ەرلىك كورسەتكەن ەرلەردىڭ تەڭىزشى ۇرپاقتارى دا اياعىنا دەيىن شايقاستى. جانقيارلىق ەرلىكپەن قازا تاپتى.
– بۇل مەنىڭ جاۋىنگەرلىك دوستارىم, مەنىڭ كەمەم, مەنىڭ قايىعىم ەدى, – دەيدى بولات. – «كۋرسك» اتوم سۇڭگۋىر قايىعى كەڭەس وداعىنىڭ تەحنيكالىق جاراقتاندىرىلۋى جاعىنان ەڭ ءساتتى جاسالعان كەمەلەرىنىڭ ءبىرى بولاتىن. اپاتقا از قالعاندا, ياعني 2000 جىلدىڭ 30 شىلدەسىندە «كۋرسك» سەۆەرومورسك قالاسىندا وتكەن اسكەري-تەڭىز فلوتىنىڭ كۇنىنە وراي وتكەن مەرەكەلىك شەرۋگە قاتىسقان. ال 15 قازاندا جەرورتا تەڭىزىندە وتەتىن ۇلكەن مانەۆرلىك جاۋىنگەرلىك جاتتىعۋعا شىقپاق بولعان ەكەن. تاعدىر «كۋرسكىنى» وعان جەتكىزبەي, 12 تامىز كۇنى بارەنتس تەڭىزىنىڭ تۇبىندە ماڭگىلىككە قالدىرۋدى جازىپتى...
تەڭىزشى تاعدىرى
دوستارى مەن «كۋرسك» اتوم سۇڭگۋىر كەمەسىن ەسىنە الىپ وتىرعان بولات الدىمىزعا اسكەري ومىردەگى سۋرەتتەرىن جايىپ سالدى. تەڭىز بەن كەمە تۋرالى ايتقاندا, بولات تەڭىزگە قۇلديلاعان الباتروستاي قومدانىپ, ەرەكشە كوڭىلمەن اشىلىپ سالا بەرەدى ەكەن. شىنىندا دا, ءومىرىنىڭ كوبىن وتباسىنان گورى تەڭىزگە ارناعان ادامنىڭ باسقاشا بولۋى مۇمكىن ەمەس. سۇڭگۋىر قايىقتىڭ ەكيپاج مۇشەلەرى سۋ استىندا اپتالاپ ەمەس, ايلاپ, جىلداپ جۇرەدى. كەمە ولار ءۇشىن ءوز ۇيىنەن جاقىن دەسەك, تەڭىزشىلەردىڭ ءوز ءسوزىن قايتالاعانىمىز عانا.
– سۇڭگۋىر كەمەمىزدە قىزمەت ەتۋگە, ءجۇرىپ-تۇرۋعا بار جاعداي جاسالعان ەدى, – دەيدى بولات كەمە مۇشەلەرىمەن بىرگە تۇسكەن سۋرەتتەرگە قاراي وتىرىپ. – افريكا ەلىنىڭ ساۆاننالارى سالىنعان پەيزاجدارمەن قاتار, ءوز ەلىمنىڭ – قازاقستاننىڭ كورىكتى جەرلەرىنىڭ سۋرەتتەرىن ءىلىپ قوياتىنمىن. اسحانامىز دا جاقسى ەدى. سەنەسىز بە, دەمالىس, مەرەكە كۇندەرى تاماقتى دا ءوز قالاۋىمىزشا ءىشۋشى ەك, كىمگە ۋكراين بورششى, كىمگە ورىس پەلمەنى, ال ماعان ارينە, قازاقشا ەت. سوندىقتان اسپازدارىمىز ءار ۇلتتىڭ تاماعىن ءدامدى ەتىپ پىسىرە الاتىن ءوز ءىسىنىڭ شەبەرلەرى بولدى. گۇل وسىرەتىنبىز, تەڭىزدە كورىپ جۇرگەن بالىقتار ازداي, كايۋتامىزدا اكۆاريۋمدار بولۋشى ەدى. سونداعى كىشكەنتاي بالىقتارعا قاراپ وتىرىپ, ءوزىمىزدىڭ سىرداريا ەسكە تۇسەتىن. بالا كەزىمدە سىردىڭ سۋىنا ءتۇسىپ ءجۇرىپ, تەڭىزشى بولۋدى ارمانداپ ەدىم. سول ارمان مەنى قىزىلورداداعى ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ, سوناۋ سەۆاستوپول قالاسىنا اپاردى. بارعان بويدان بىردەن ەمتيحاندارعا دايىندالىپ, اسكەري-تەڭىز ۋچيليششەسىنىڭ يادرولىق-ەنەرگەتيكالىق قوندىرعىلار فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستىم. ونى فيزيك-اتومشى ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ, تەڭىزشى لەيتەنانتىنىڭ فورماسىن كيگەندەگى قۋانىشىمىز ءالى كوز الدىمدا. ۋچيليششەنى بىتىرگەن بويدا ءبىزدى سولتۇستىك فلوتقا جىبەردى. سول 1983 جىلدان باستاپ تالاي جاۋىنگەرلىك كەمەلەرمەن جورىققا شىعۋعا تۋرا كەلدى. كەيىن «كۋرسكىگە» ءبىرجولا اۋىسىپ, اسكەري ءومىرىمنىڭ ءبارىن وسىندا وتكىزدىم. وتستاۆكىگە كەتەر الدىندا دا مەنىڭ سوڭعى مىنگەن كەمەم وسى «كۋرسك» ك-141 ەدى. ول مەنىڭ دوستارىمنىڭ ماڭگىلىك سوڭعى كەمەسى بولادى دەپ كىم ويلاعان؟ اتا-بابالارىمىزدىڭ ءداستۇرى بويىنشا قازا بولعان ادامعا كوڭىل ايتقاندا, جاتقان جەرى جايلى, توپىراعى تورقا بولسىن دەۋشى ەدى. ال سۋدا ماڭگىلىككە قالعاندارعا نە ايتارىمدى بىلمەيمىن. سۋ – بار تىرلىكتىڭ باستاۋى, بار تىرلىكتىڭ قورەگى. ايتپاقشى, تەڭىزشىلەر اراسىندا باعزى زامانداردان بەرى كەلە جاتقان تەڭىزدە ولگەن تەڭىزشىنى تەڭىزگە اعىزىپ جىبەرەدى دەگەن جازىلماعان زاڭ بار. مۇمكىن, تاعدىر... سۋعا جاراتىلعان جاننىڭ, تەڭىزشىنىڭ تاعدىرى...
مۇحيتتا مۇقالماعان, تەڭىزدە توزباعان, «كۋرسك» اتوم قايىعىندا بولاتتاي شىڭدالعان بولاتتى ءوز ەلىمىزگە كەلگەندە تاعدىردىڭ تاعى ءبىر قيىندىقتارى كۇتىپ تۇر ەدى. ەلىم دەپ كەلگەن سيرەك ماماندىق يەسىن, يادروفيزيك مامانىن, كاسىبي تەڭىزشىنى قۇشاق جايا قارسى العان ەشكىم بولماپتى. بىراق سۋعا دا باتپاعان, وتقا دا جانباعان باۋىرىمىزدىڭ تىرلىكتەن تۇڭىلمەي, تەمىرتاۋ دەگەن قالادا تۇرىپ جاتقان جايى بار. تالاي سىننان سۇرىنبەي وتكەن بولاتتىڭ ناعىز تەمىر مەن بولات شىڭدالاتىن جەردى تاڭداۋىنا تاڭعالماي كورىڭىز. دەگەنمەن, ول تۋىپ-وسكەن ءوڭىرى – سىر بويىن ەش ۇمىتقان ەمەس. تەڭىزشى بولسام دەگەن بالالىق ارماندارىن ساعىنعان شاقتا قىزىلوردا قالاسىنداعى, قارماقشى, قازالى اۋداندارىنداعى ءجۇسىپ باباسىنان, قىپشاقباي قارتتان تاراعان اعايىن-باۋىرلارىنا ات ءىزىن سالىپ تۇرادى, سىردىڭ بويىن جاعالاپ قايتادى...
تۋعان جەردەن تۇلەپ ۇشقان, شەت جەردە جۇرسە دە قازاقتىڭ نامىسىن قولدان بەرمەگەن اتپال ازاماتتىڭ ءومىر جولىن, تەڭىزشى تىرلىگىن ءسوز ەتىپ جاتساق, ءتىلشى رەتىندە قولعا قالام العانداعى مىندەتىمىزدىڭ ءبىرىن ورىنداعانىمىز عانا. ەسىمدەرى ەل ەسىندە جۇرەتىن ەرجۇرەك تەڭىزشىلەردىڭ ەرلىكتەرى, بولات باۋىرىمىزدىڭ اسكەري بورىشىن ادال اتقارعان جاۋىنگەرلىك جورىقتارى, ونەگەلى جولى جاس ۇرپاققا ۇلگى بولعاي.
سادۋاقاس جۇباتوۆ,
زاپاستاعى پولكوۆنيك,
اسكەري جۋرناليست
