قوعام • 18 قاڭتار، 2021

ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قالاي قالىپتاستىرامىز؟

445 رەت كورسەتىلدى

عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا، جەر بەتىندە ەكى مىڭنان باستاپ، ءتورت مىڭعا جۋىق ۇلت پەن ۇلىس، حالىق بار كورىنەدى. كەسىپ-ءپىشىپ ايتا قوياتىن ناقتى سان ءالى دە جوق. سەبەبى كەيبىر حالىقتار عاسىر الماسقان سايىن جوعالىپ، جۇتىلىپ، وزگە حالىقتارعا ءسىڭىسىپ كەتىپ جاتادى. سوندا ۇلتتان ۇلتتى، حالىقتان حالىقتى ەرەكشەلەپ، ايقىنداپ تۇراتىن نەندەي قۇدىرەت بار؟ ارينە ءاربىر ۇلتقا ءتان وزىندىك كەلبەت، سالت-ءداستۇر، ادەت-عۇرىپ بار دەلىك. ودان بۇرىن جۇرتتىڭ جەكە بولمىسى، ومىرلىك ۇستانىمى، وزىندىك قاسيەتى بولماۋشى ما ەدى؟ قازاقتىڭ «بولمىسى بولەك» دەگەنى وسىعان سايادى.

ءحىح عاسىر حح عاسىرعا ويىسار تۇستا ءبىز دە جوعالىپ، جۇتىلىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا قالدىق. جاھاندانۋ مەن ۋرباندالۋدىڭ ۋىنان ۇرتتايمىز دەپ ءححى عاسىردا دا كوسەگەمىز كوگەرە قويمادى. شەگەندەلىپ تۇرعان شەكارامىز بار دەمەسەڭىز، ينتەرنەت جەلىسى ىسكە قوسىلعالى بەرى عالامتورداعى، الەۋمەتتىك جەلىدەگى الپەتىمىز ۇلتتىق بولمىسىمىزدى ۇلىقتاي العان جوق. قايتپەك كەرەك؟ بالكىم، زامان تالابىنا ساي كەلەتىن، عاسىر سىنىنان سۇرىندىرمەيتىن جاڭا بولمىستى قالىپتاستىرۋ قاجەت بولار. وسى ءبىر وزەكتى ماسەلەنى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا نازارعا الىپ، بىلتىرعى جولداۋىندا حالقىمىزدىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋعا، تۇتاس ۇلت ساپاسىن ارتتىرۋعا قاتىستى وي-پىكىرىن ورتاعا سالدى.

پرەزيدەنتتىڭ پايىم-پىكىرىن «Egemen Qazaqstan» گازەتى ۇيىمداستىرىپ، ونلاين رەجىمدە وتكەن دوڭگەلەك ۇستەلدە ساراپشىلار قاۋىمى ۇشتاي ءتۇستى. دوڭگەلەك ۇستەل جۇمىسىنا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ VI شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى كارىباي مۇسىرمان، ۇعا اكادەميگى ديحان قامزابەك ۇلى، جوعارعى سوت جانىنداعى سوت تورەلىگى اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى، فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تولەۋعالي بورىباەۆ، يسلامتانۋشى قايرات جولدىباي ۇلى، جۋرناليست دارحان ابدىك، نۇر-سۇلتان قالالىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ باسشىسى داۋرەن بابامۇراتوۆ، قازاقستان جازۋشىلار وداعى سەمەي ءوڭىرى فيليالىنىڭ توراعاسى، «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى مەرەي قارت قاتىستى.

كوللاجداردى جاساعان امانگەلدى قياس، «EQ»

– كارىباي يمانجان ۇلى، مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جولداۋىندا حالقىمىزدىڭ جاڭا بول­مىسىن قالىپتاستىرۋ، تۇتاس ۇلت سا­پاسىن ارتتىرۋ مىندەتىن جۇك­تە­دى. پرەزيدەنتتىڭ وسى تاپسىرماسىن ورىن­داۋعا پارلامەنت قالاي ۇلەس قوس­پاق؟

كارىباي مۇسىرمان:

1

– مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا قازاق قوعامىندا ۇستەمدىك قۇرۋعا ءتيىستى جاڭا قاعيداتتار رەتىندە جاس ۇرپاققا تەرەڭ ءبىلىم بەرۋ، ولاردى ەڭبەككە تار­بيەلەۋ، كەز كەلگەن ءىستى كاسىبي شەبەر­لىك­پەن اتقارۋ، بارشامىزدىڭ بويىمىزدا تەمىردەي ءتارتىپ جانە جوعارى جا­ۋاپكەرشىلىك، ادىلدىك، ادالدىق، ۇقىپ­تى­لىق، تياناقتىلىق سىندى اسىل قا­سيەت­تەر بولۋى قاجەتتىگىن قا­داي ايت­تى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ العا قوي­عان حال­­قىمىزدىڭ جاڭا بولمىسىن قا­لىپ­تاس­تى­رۋ، ۇلت ساپاسىن ارتتىرۋ مىندەتى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ۇسىنعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىمەن ۇندەس ءارى ساباقتاس.

مەملەكەت باسشىسى قازاق زيالى­لا­­رىنىڭ جاڭا كەزەڭدەگى مىندەتى – ۇلت بولمىسىنىڭ جاڭا قاعيداتتارىن ورنىق­تى­رۋ جانە ۇلت ساپاسىن ارتتىرۋعا اتسالىسۋ دەپ اتاپ كورسەتتى. بۇل مىندەت پار­لامەنت دەپۋتاتتارىنا دا ورتاق. مەم­لەكەت باسشىسى ۇسىنعان «جاۋاپتى مەملەكەت – جاۋاپتى قوعام – جاۋاپتى ادام» جۇيەسىن ورنىقتىرۋ ماقساتىندا ءبىز زاڭ جوبالارىن قاراۋ بارىسىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا جەتە ءمان بەرۋىمىز قاجەت. ارينە ەڭ الدىمەن، ءبىلىم بەرۋ، مادەنيەت پەن ونەر، جۇمىسپەن قامتۋ، سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس ماسەلەلەرىنە باسا كوڭىل بولگەنىمىز ءجون.

– ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ نەگىزىن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز قۇرايدى ەمەس پە؟

تولەۋعالي بورىباەۆ:

1

– ءبىز ۇلت بولمىسىن ونىڭ رۋحىنان، دۇنيەتانىمى مەن ۇستانىمدارىنان، قۇن­دى­لىقتارى مەن سالت-داستۇرىنەن، مادەنيەتى مەن فيلوسوفياسىنان ىزدەيمىز. قازاق حالقىنىڭ رۋحاني بولمىسى ۇنەمى وزگەرىپ، زامان اعىمىنا ساي بەيىمدەلىپ، جاڭارىپ وتىراتىن قۇبىلىس. ۇلتتىڭ رۋحى وزگەرمەسە – دامۋ دا، جاسامپازدىق تا، جەڭىس تە، جەتىستىكتەر دە بولماس ەدى. ۇلتتىڭ رۋحى وزگەرمەسە وركەنيەتكە ساي سالماقتى تالعام دا جاساي الماس ەدىك. ءتىپتى كەرەك دەسەڭىز بولمىسىمىزدىڭ كەدىر-بۇدىرىن، قيسىقتارى مەن «اتتەگەن- ايلارىن» تۇزەتە دە الماس ەدىك. اقىرى تاريحي جەڭىلىستەر مەن كۇيرەۋلەرگە جول بەرىپ تىنار ەدىك.

دەمەك، حالقىمىزدىڭ رۋحاني بولمىسىنا ءتان قاسيەتتەردىڭ ءبىرى، ول ۇنەمى دامۋ، جاڭعىرۋ، ونىڭ وزگە­رىس­تەر­گە بەيىم­دىلىگى، اشىقتىعى، جاڭا­عا قۇش­تار­­لىعى. بۇل ۇلى دالا بەرگەن قاسيەت. دەگەنمەن وسىنى جەلەۋ ەتىپ، سوڭعى كەزدەرى ءوزىنىڭ ءتول بولمىسىنان جەرىنۋ، باس­قانىڭ قاڭسىعىنا تاڭسىق بولىپ ەلىكتەۋ، تالعامسىزدىق تانىتا وتىرىپ بوگدەنىكىن وزىنىكىنەن جوعارى قويۋدىڭ كەڭ ەتەك الىپ وتىرعانىن ايتا كەتكەن ءجون. بۇل ءۇردىس ۇلتتىڭ وركەنيەتكە قوسار ۇلەسىنە ءوز كولەڭكەسىن تۇسىرەرى ءسوزسىز. سون­دىقتان حالقىمىزدىڭ جاڭا بولمىسى بو­تەننەن كوشىرە سالۋ، جاساندى نەمەسە ماجبۇرلەۋ ەمەس، قازاقتىڭ ءتول، شىنايى قۇندىلىقتارى نەگىزىندە جۇزەگە اسۋى كەرەك. جاسامپازدىقتان جۇر­داي توبىرلىق ەلىكتەۋدى وركەنيەتتىك تاعى­لىق دەسە دە بولادى. سەبەبى وندا ءوزىن جوعالتۋ، ءوزىن قور ساناۋ باسىمدىققا يە.

– رۋحاني بولمىسىمىز جاڭارىپ وتىراتىن قۇبىلىس بولسا، جاڭعىرۋعا دە­گەن حالىقتىڭ تىلەگى مەن نيەتى بۇعان دەيىن دە بولعانى عوي؟

ديحان قامزابەك ۇلى:

1

– ءسىرا، بىرىنشىدەن، جاڭا بولمىس نەمەسە جاڭعىرۋ حالىقتىڭ تىلەگىنەن، سۇرا­نى­مىنان تۋىنداۋى كەرەك. بۇل بىزدە بول­دى ما، بار ما؟ ارينە، بار. قازاق­ستان­نىڭ اقىلى بار ازاماتى «سوۆەتتىك تا­نىمنىڭ»، «ەكونوميكا ءال-اۋقاتقا از اسەر بەرىپ جاتقان جاعدايدىڭ» وزگەرۋىن ال­دەقاشان قالاعان. ءتىپتى بۇل سۇرانىم تا­ۋەل­­سىزدىكتىڭ الدىندا دا بار ەدى. ەكىن­شى­دەن، «جاڭا بولمىس» كىتاپقا سۋرەتىن سالىپ، جۇزەگە اسىرا سالاتىن دۇنيە ەمەس. بۇعان قاتىستى ەلدە ءبىر تىلەك، ءبىر جۇرەك بولۋى كەرەك. قۇراق كورپە سە­كىل­­دى قازاقستان قوعامىن قويا تۇرىپ، 100-150 ءۇيلى اۋىلىڭىزدىڭ ماقسات-مۇد­دە­سىن، ارمان-تىلەگىن ءبىلىپ كورىڭىزشى. راس، «يماندى، باقۋاتتى بولساق!» دەيدى، بىراق يمان جولىندا ءبىراۋىزدى ما، ءبىلىم-بى­لىك­تى مە، ءال-اۋقات جونىندە ىسكەر مە، اسار-ۇمە جاساۋعا ىقىلاستى ما – ويلانىپ قالاسىز.

ءيا، قازاقستان قوعامى ءبىز ايتقانداي ناعىز «قۇراق كورپە» بولسا جاقسى عوي. سە­بەبى وندا ۇيلەسىم بار جانە شەبەر، ىسمەر ونى كەلىستىرىپ قۇراعان. ءبىر يدەياعا باعىندىرعان. مىسالى، ءبىزدى سوڭعى كەزدەرى سولتۇستىك قازاقستاننىڭ تاعدىرى قاتتى الاڭداتىپ تۇر. بىلاي قاراعاندا، جەرى مەن اۋا رايى جاعىنان ول ءوڭىردىڭ ەلور­دادان ايىرماشىلىعى شامالى. بىراق سول­تۇس­تىگىمىزدىڭ دەموگرافياسىن، ىشكى ميگرا­تسيامىزدى رەتتەي الماي-اق قويدىق. مۇ­نىڭ سەبەپ-سالدا­رىن تۇسىنەمىز. بىراق زا­مانعا جانە سىن-قاتەرلەرگە قاراپ، بوركىمىزدى ءتۇزۋ كيۋى­مىز قاجەت قوي. ءبىز وسى جەر­دەن دە «ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن» كور­گى­مىز كەلەدى نەمەسە ونى ەل بولىپ بىرلەسىپ جاساۋىمىز قاجەت.

– «سۇرانىم تاۋەلسىزدىكتىڭ الدىن­دا دا بار ەدى» دەپ قالدىڭىز. وسى تۇس­تا وتكەنگە كوز جۇگىرتىپ كورەيىك­شى. ۇلت بول­­مىسىن قالىپ­تاس­تىرۋعا دەگەن XVIII-XIX عاسىر­لار­داعى ۇمتى­لى­­سى­مىز، الاش قايرات­كەر­لە­رى­نىڭ قا­جىرى قان­­داي ەدى؟

ديحان قامزابەك ۇلى:

– مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى سماعۇل سادۋاقاس ۇلىن بىلمەيتىن، وقىما­عان ادام كەمدە-كەم. باسقا-باسقا، ول 20-جىلدارى قازاق جەرى مەن ەلىنىڭ تۇتاستىعىنا تەر توگىپ، سەيىتقالي مەڭدەش ۇلى باس­تاعان قايراتكەرلەر قاتارىندا بۇگىن­گى قازاقستاننىڭ سولتۇستىك ءوڭىرىن سىبىر­رەۆ­كوم­عا قوسىلىپ كەتۋدەن ساقتاپ قالعان بولاتىن. سول سماعۇلدار حح عاسىر باسىندا ءدال قىزىلجاردا جاستاردىڭ تۇڭعىش گازەتى «جاس ازاماتتى» ومىرگە اكەلىپ، ومبىدا باسىلىم اتتاس ۇيىمدى جانداندىرىپ، قازاق استاناسى ورىنبورعا قازاقستان جاستارىنىڭ كوشباسشىسى رەتىندە شاقىرىلىپ ەدى. ءسويتىپ كەشەگى الاش پەن بولشەۆيكتىك قازاقستان اراسىندا ءجۇرىپ ەلشىل جاستاردىڭ بولمىسىن قالىپتاستىرعانىنا تاريح كۋا.

جالپى، الاش قايراتكەرلەرىنىڭ قاي ۇستانىمى بولسىن ماڭىزدى. عىلىم-بىلىمدەگى دە، بيلىك-ساياساتتاعى دا، ادامي ومىردەگى دە. ولاردىڭ مۇراسىمەن تا­نىسا كەلە، زيالىلار قاي ماسەلەنى بولسىن اقىل مەن تاجىريبەگە سالىپ، سودان قورىتىندى شىعارعانىنا كوزىمىز جەتتى.

وتاندىق عىلىمدى دامىتۋدىڭ ولشە­مى رەتىندە گۋمانيتارلىق سالاعا الەمدىك جوعارى رەيتينگتى جۋرنالداردا ماقالا شىعارۋدى مىندەتتەگەن جانە ونى ءبىلىم زاڭى تالاپتارىنا ەنگىزىپ كەتكەن سول كەزدەگى سالا باسشىلارى جاراتىلىستانۋ جانە تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ وكىلى بولسا دا، ولاردىڭ Thomson Reuters، Scopus با­زاسىنا كىرەتىن بىردە-ءبىر ءجونى ءتۇزۋ ماقا­لاسى بولماعان. تۋرا «مولدانىڭ ايت­قا­نىن ىستە، ىستەگەنىن ىستەمەنىڭ» كەرى...

ەلگە قاجەتتى جانە قۇرعاق ەسەپكە قۇ­­رىلماعان عىلىم مەن ءبىلىمدى دامىتۋ – الاش ۇستانىمىندا ءبىرىنشى كەزەكتە تۇر. «اكادەميكتەردىڭ كوز جاسىن» ەسكەرسەك، بۇل پروبلەما ءالى دە كوكەي­كەس­تى. ەكىنشى ماڭىزدى ماسەلە – مەكتەپ پەن وقۋلىق. وسىلاردىڭ سوڭعى 15-20 جىلداعى جاع­دايىنا قاراپ، «بىرەۋلەر ماسەلەنى شەشۋدى ادەيى سوزبالاپ ءجۇر نەمەسە تولىق شەشۋدىڭ ءجونىن بىلمەيدى» دەگەن ويعا كەلەسىز. الاش زيالىلارى بولسا، ماسەلەن، «تاريح ءپانى» دەگەن ءبىر عىلىمي توپ قۇرىپ، باستا­ۋىش سىنىپتان باستاپ، دوكتورانتۋراعا دەيىن قانداي ءپان وقىتىلاتىنىن، وعان قانداي وقۋلىق جازىلىپ، حرەستوماتيا تۇزىلەتىنىن، ونى كىمدەر جازىپ، كىمدەر سىننان، تالقىدان وتكىزەتىنىن انىقتار ەدى. سوعان ساي ۇلتقا جاناشىر مەملەكەتتەن ءتيىستى قارجى ءبول­دىرتىپ، ءبارىن تاپ-تۇيناقتاي ورىنداتار ەدى. بىزگە ۇنايتىن جانە ءبىز ارقاشان باعالايتىن الاش ۇستانىمى – وسى.

– تاريحقا ۇڭىلسەك، «جەتى جار­عى» سە­­كىلدى قازاق حاندىعىنىڭ زاڭ­دا­رىن­دا ۇلتتىق بولمىسىمىز ەرەك­شە­­لەنىپ تۇ­رادى. وسى ورايدا قازىرگى تاڭ­دا تاۋەل­سىز قازاقستاندا ۇلتتىق ەرەك­­شە­لى­گى­مىزدى تانىتاتىن زاڭ بار ما؟

كارىباي مۇسىرمان:

– بۇگىنگى زاماننىڭ «جەتى جارعىسى» – بارشامىز «اتا زاڭىمىز» دەپ قاس­تەر تۇتاتىن كونستيتۋتسيامىز عوي. وندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زي­دەنت­تىك باسقارۋ نىسانىنداعى ءبىر­تۇتاس مەملەكەت ەكەندىگى، قازاق ءتىلى مەم­لە­كەت­تىك ءتىل ەكەندىگى، ەلىمىزدىڭ تۇتاس­تى­عىن بۇزۋعا، الەۋمەتتىك، ناسىلدىك، ۇلتتىق، ءدىني، تەكتىك-توپتىق جانە رۋلىق اراز­دىقتى قوزدىرۋعا باعىتتالعان قوعام­دىق بىرلەستىكتەر قۇرۋعا تىيىم سا­لىن­عاندىعى، ازاماتتاردىڭ تاريحي جانە مادەني مۇرالاردىڭ ساقتالۋىنا قام­قور­لىق جاساۋعا مىندەتتەلگەندىگى – ۇلت­تىق ەرەكشەلىگىمىزدىڭ ەسكەرىلگەندىگى ەمەس پە؟!

– وتكەن عاسىرداعى ساياسي قۋعىن-سۇر­­گىن­نىڭ قاندى قاسابى ۇلتتىڭ جاڭا بول­مىسىن قالىپتاستىرعىسى كەلگەن قاي­راتكەرلەرىمىزدەن ايىردى. سو­لا­قاي ساياساتتىڭ ۇر-توقپاعى ءسۇت بە­تى­نە شىعار زيالىلارىمىزدى قال­قىپ الىپ قانا قويماي، اسىل دىنىمىز­دەن دە اجىراتىپ تاستادى. سول دى­نى­مىز­بەن ساباقتاس بولمىسىمىز دا بار ەمەس پە ەدى؟

 قايرات جولدىباي ۇلى:

1

– پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەن اۋقىمى وتە كەڭ مىندەتتى ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋ ىسىنە ءدىني قايراتكەرلەر مەيلىنشە اتسالىسۋى ءتيىس. مەنىڭشە، حالقىنىڭ با­سىم بولىگى يسلام ءدىنىن ۇستاناتىن ەلىمىز­دە ءدىني قىزمەتكەرلەردىڭ، دالى­رە­گى يمامدارىمىزدىڭ، ءدىنتانۋشى-عالىم­دارىمىزدىڭ الەۋەتى بۇرىنعىعا قاراعاندا قازىر اجەپتاۋىر كوتەرىلدى. ءدىني، رۋحاني ءبىلىمى، مادەنيەتى جوعارى، ۇل­تىمىز يسلامنىڭ ۇلى جولىمەن جۇر­گەن­دە عانا وركەندەيتىنىن تەرەڭ تۇسى­نە­تىن، تەرىس پيعىلدى كۇشتەرگە قارسى كۇرەستە تاجىريبەسى بار، قيسىنسىز ۋا­عىز­دارعا قارسى عىلىمي دالەلدى ۋاجدەر ايتا بىلەتىن يمامدارىمىزدىڭ قالىڭ شوعىرى قالىپتاستى. تەك وسى كۇشتى ءتيىمدى پايدالانۋعا ءمان بەرگەنىمىز ابزال. قوعامىمىزداعى نيەتى وڭ، پەيىلى اق ءدىني قايراتكەرلەرىمىز قاشاندا ەلى­مىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرە سويلەسەك، الدا­عى ۋا­قىت­تا دا ولار ۇلتىمىزدىڭ زاماناۋي بول­مىسىنىڭ وزەگىن يسلام قۇن­دى­لىق­­تا­رى­مەن سۋسىنداتۋعا قىزمەت ەتە بەرە­تى­نى­نە سەنىم مول.

– سونىمەن ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن اباي ايتقان «بەس دۇشپاننان» بولەك تاعى نەدەن ارىل­عانىمىز ءجون؟

دارحان ابدىك:

1

– اباي ايتقان «بەس دۇشپان» قوعامعا ەمەس، ءاربىر جەكەلەگەن ادامعا قاتىستى ايتىلعان كەمشىلىكتەر. بۇل دەرتپەن ادام­زات پايدا بولعاننان بەرى كۇرەسىپ كەلەدى. اتالعان كەمشىلىكتەر كەز كەلگەن قوعامدا بار. بۇل فيلوسوفيالىق ماسەلە، سول سەبەپتى ونى شەكسىز تالقىلاۋعا بولادى. ونى تالقىلاۋ بيلىكتىڭ، ونىڭ ىشىندە پرەزيدەنتتىڭ نە پارلامەنتتىڭ ماسەلەسى ەمەس. بيلىك قوعامدى قالىپتاستىراتىن مەحانيزمدەردى تالقىلاۋى ءتيىس. ولار اقىلدىعا دا، اقىماققا دا، ەڭبەكقورعا دا، جالقاۋعا دا، مينيسترگە دە، داياشىعا دا ورتاق بولۋى ءتيىس. بيلىك ابايدى ەمەس، بۇۇ قابىلداعان ادام حاقىنىڭ الەمگە ورتاق دەكلاراتسياسىن وقىسىن دا، ءبىز ءوز ازا­ماتتارىمىزدىڭ وسى ءبىر حاقىلارى مەن قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتىپ وتىرمىز با، جوق پا دەپ ويلانسىن.

ءبىز جابىق قوعامنان شىعىپ اشىق الەممەن تانىستىق. ەندى كىشكەنتاي ۇلتتارعا ءتان كومپلەكستەردەن ارىلىپ، اشىق الەمنىڭ ازاماتى بولعان ءلازىم. ءدىندار ەمەس، زايىرلى، ۇلتشىل ەمەس، تولەرانتتى، پاتريوتتارىنان ليبەرالدارى باسىم، سول ءداۋىردىڭ وزىق تەحنولوگيالارىنا قول جەتكىزگەن، عىلىمى مەن ونەرى جەتىلگەن قازاقتىلدى قوعام كورگىم كەلەدى.

– سىزدەر نە دەيسىزدەر؟

تولەۋعالي بورىباەۆ:

– بۇگىندە اباي ءسوزىنىڭ ماڭىز­دى­لى­عىن، وزەكتىلىگىن ەرەكشە سەزىنەسىڭ. قازىر «بەس دۇشپاننان» باسقا، ۇلت تاع­دى­رىنا تىكەلەي قاتىسى بار ابايدىڭ «باس-باسىنا بي بولعان وڭكەي قيقىم» دەگەن ءسوزى ەرەكشە مانگە يە بولۋدا. جەل قالاي سوقسا، سولاي سويلەيتىن دار­مەن­سىز قيقىمدار مەن السىزدەر بيلىك باسىنا ورمەلەۋدە. جاتتاندى، جالعان باعدارلامالار جاساپ، جارنامالاتىپ جاتقان «بەلسەندىلەردى» كورگەندە ەركىسىز جاعاڭدى ۇستايسىڭ. ساياسي دودادا ول ۇلتقا ءسوز ايتار، ءسوزىن وتكىزەر، حالقىن سوڭىنان ەرتەر تۇلعالاردىڭ تىم ازدىعى نەمەسە جوقتىعى وزەگىڭدى ورتەيدى. ىلعي ۇمىتسىزدەر، دارالىعى جوق، پەندەلەر توبىرى.

داۋرەن بابامۇراتوۆ:

1

– اباي ايتقان «بەس دۇشپان» ماڭگى فيلوسوفيالىق كاتەگوريالار ىسپەتتى. وعان جاڭا ءتىزىمدى قوسۋعا دا بولماس، الۋ­عا دا بولماس. دەگەنمەن بۇگىنگى قا­زاق اراسىندا كەڭىنەن تارالعان تاعى ءبىر-ەكى قيسىق ادەت ول «قۇمارلىق» جانە «قيسىنسىز ەلىكتەۋ» بولىپ تۇر. قۇمار­لىق دەيتىنىمىز، ۇلت جاس­­تارى جاپپاي قۇمار ويىنعا بەت الدى، ونىڭ ارتى تالاي تراگەدياعا ۇلاسىپ جاتىر. قۇمارلىقتىڭ ءبىر كورىنىسى ەسىرتكى، ونىڭ نەشە ءتۇرلى سينتەتيكالىق وكىلدەرىن قازىر ورىمدەي قىزدار، بۋىنى قاتپاعان ۇلدار تۇتىنىپ، ۇلت الدىندا قاۋىپ قىلىپ وتىر.

ەلىكتەۋ دەيتىنىمىز، وتباسى مەن ادام ءومىرىنىڭ مانىنە قاتىستى قازىر الەمدە ءتۇرلى جاڭا كوزقاراستار پايدا بولعان. ءومىر ءمانى ءلاززات پەن راحات دەپ توپشىلايدى قازىر كەيبىر «تەكتىلەر». جاقسى دەي المايتىن تۇستارى جەتەرلىك. سوعان تۇگەل قوعام بولىپ ەلىكتەپ وتىرعان جاع­دايىمىز بار.

– ۇلدارىمىزدىڭ ۇلىقتى، قىز­دارى­مىزدىڭ قىلىقتى قالى­بىن جو­عالتپاي، ساقتاپ قالۋ ارقىلى ۇلت­تىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپ­تاس­تىرا الا­مىز با؟

مەرەي قارت:

1

 – ەڭ الدىمەن «بولمىس» دەگەن ۇعىم­نىڭ ءمانىن ۇعىپ الساق. مەملەكەتتىڭ الەۋ­مەتتىك قۋاتى، مادەنيەتى، ەكونومي­كا­سىنىڭ دەڭگەيى، رۋحاني الەۋەتى تۇ­تاس­تاي ۇلتتىق بولمىستى سيپاتتايدى. سوندىقتان ەلدىك سانا مەن ۇلتتىق مۇد­­د­ەنى ۇشپاققا شىعارماي، دالاقتاۋ بە­كەرشىلىك.

 جاڭا زامان، ياعني جاڭا بولمىس قا­­لىپ­­تاستىراتىن جاستار رەسۋرسى. ءبى­لىمدى ءhام ۇلتشىل تۇلعالار قالىپ­تاس­تىراتىن ىشكى جانە سىرتقى بولمىس مەملەكەتتىك، ەلدىك پرينتسيپكە تاۋەلدى. وسى تۇستا ءا.بوكەيحاننىڭ «ۇلتقا قىز­مەت ەتۋ – بىلىمنەن ەمەس، مىنەزدەن»، دەگەن دانىشپاندىعىن قوسا ايتىپ وتكەن ءجون. ءبىزدىڭ بۇگىنگى بولمىسىمىز، ەرتەڭگى ماقساتىمىز – الەۋەتى جوعارى، رۋحانيا­تى كەمەل، جاستارى ءبىلىمدى، عىلىمى ىلگەرى، تەحنولوگياسى دامىعان، ەڭ باستىسى ۇلتتىق مەملەكەتكە اينالۋىمىزدا.

– ۇلتتىق بولمىستىڭ ءتۇپ-تامىرى دىنى­مىزدە، دىلىمىزدە، ەڭ باستىسى قازاق تى­لى­مىزدە تۇرعان جوق پا؟ جالپى، جاڭا بول­­مىستى قالىپتاستىرۋدا ءبىلىم مەن عى­لىمنىڭ، مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ما­ڭى­زى قانداي؟

ديحان قامزابەك ۇلى:

– ءبىر وتە اۋىر اقيقاتتى ايتايىن! قازىر پەداگوگيكا نەمەسە مەتوديكا سالاسىندا، ءبىلىم سالاسىن ۇيىمداستىرۋ ىسىندە ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرىن وقىماق تۇگىلى، اتىن ەستىمەگەندەر ءجۇر. ماسەلەن، ءالى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەگەن «با­لاعا قاي سىنىپتان باستاپ شەت ءتى­­لىن وقىتۋ كەرەك؟» دەگەن ماسەلەنى الا­يىق­شى. تەحنولوگياسى مەن بىلىگى ءبىزدى شاڭ قاپتىراتىن جاپونيا مەن گەر­مانيا شەت ءتىلىن باستاۋىشتان كەيىن وقىتادى. ا.بايتۇرسىن ۇلى مۇنى 110 جىل بۇرىن ايتىپ، دالەلدەگەن. جوق، ءبىز­دىڭ بىلگىشتەر ۇلت ۇستازىنىڭ بۇل وسيە­تىن مىسە تۇتپايدى.

ارينە جاڭا ساپاعا كوشۋدىڭ ىرگە­لى تىرەگى – ءبىلىم مەن عىلىم. بىزگە شى­عار­­ماشىل، ويلى، پاراساتتى، مەملە­كەتشىل پەداگوگتەر مەن عالىمدار كەرەك. سولار «تەمىرقازىق قاعيداتتاردى» انىقتاپ، كۇندىز-ءتۇنى وسىنىڭ نەگىزىن، قا­لىپتاستىرۋ تەتىگىن، دامىتۋدىڭ ءجون-جوبا­سىن زەرتتەۋى قاجەت.

1

– وسى ۇلتتىق بولمىس ماسەلەسىنىڭ قۇ­قىقتىق نورمالارىنا قايتىپ ورا­لايىق. زاڭ قابىلداۋ بارىسىندا حال­قى­­مىزدىڭ ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلە مە؟ كە­يىنگى كەزدە تالقىلانىپ جاتقان كەي زاڭداردا بۇل ماسەلە كەمشىن ءتۇسىپ جات­قانداي كورىنەدى؟

كارىباي مۇسىرمان:

– ارينە، ەسكەرىلەدى. مىسالى، اتاۋلى الەۋمەتتى كومەكتى الايىق. بەرتىنگە دەيىن بۇل كومەك وزدەرىنە ۇسىنىلعان جۇمىستى ىستەگىسى كەلمەيتىن ازاماتتارعا دا بەرىلىپ كەلدى. ءبىز ۇكىمەتتىڭ ونى توقتاتىپ، ۇسى­نىل­عان جۇمىستان باس تارتاتىندارعا قارجىلىق جاردەم بەرۋدەن باس تارتۋ جونىندەگى ۇسىنىسىن قولدادىق. مۇنى ۇناتپاي، كۇڭكىلدەپ جۇرگەندەر دە بار. بۇل رەتتە ءبىز ۇلى اباي بابامىزدىڭ «ەسەكتىڭ ارتىن جۋساڭ دا، مال تاپ» دەگەن ءسوزىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.

وسى ورايدا ءبىر ايتا كەتەرلىك ما­ڭىزدى جايت – پارلامەنت ءماجىلىسى اشىق فورماتتا جۇمىس ىستەيدى. زاڭ جو­­با­لارىن تالقىلاۋعا ساياسي پار­تيا­­­­لار­دىڭ، ۇكىمەتتىك ەمەس جانە حا­لىق­ارا­لىق ۇيىمداردىڭ، تاۋەلسىز ساراپ­شى­­­لاردىڭ قاتىسۋىنا مۇمكىندىك جاسال­دى. جۇرتشىلىقتىڭ زاڭ جوبالارىن ءما­جى­لىستىڭ رەسمي سايتىنان وقىپ، ۇسى­نىس بەرۋىنە بولادى. «سىن تۇزەلمەي، ءمىن تۇزەلمەيدى» دەمەكشى، پارلامەنت ساي­لاۋ­شىلاردىڭ سىنىن تىڭداۋعا دايىن، تىڭ­داپ تا ءجۇر.

– قاي باعىتقا قادام باسساق تا ەڭ الدىمەن ادىلدىك ۇستەمدىك قۇرۋى ءتيىس. ون­سىز دامۋ دا، دارالانۋ دا بولماق ەمەس. ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىنا ادىلدىك قانشالىقتى نەگىز بولا الادى؟

تولەۋعالي بورىباەۆ:

– حالقىمىزدىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرىپ، تۇتاس ۇلت ساپاسىن ارتتىرۋدا ادىلەتتىلىكتىڭ ماڭىزى زور. پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا وسى ماسەلەگە نازار اۋداردى: «ادىلدىك – قوعام دامۋىنىڭ ماڭىزدى شارتى. ادىلەتتىلىك – اسىرەسە ەل-جۇرتتىڭ تاعدىرىن شەشۋ ءۇشىن اسا قاجەت قاسيەت». ۇلت بولمىسىندا ادىلەت­تىلىك نىق ورناۋ ءۇشىن زاڭ ادىلەتتى بول­ۋى ءتيىس. بىزدە زاڭ مەن ادىلەتتىلىك اراسىندا الشاقتىق بار. زاڭ مەن اردى بىرىك­تىرۋ، قۇقىقتىڭ ادامگەرشىلىك ول­شەم­دەرىن كۇشەيتۋدىڭ ماڭىزى زور. زاڭ مەن اردى بىرىكتىرۋگە كەدەرگى كەلتىرەتىن كەشەگى كۇننىڭ رۋديمەنتتەرىنەن ارىلۋ قاجەت. ازىرگە، ۇلت ساناسىندا قۇقىقتىق ني­گيليزم، زاڭدى اينالىپ ءوتۋ داعدىسى باسىم ەكەنىن ايتۋعا ءماجبۇرمىز. قىس­قا­شا ايتقاندا، حالقىمىزدىڭ جاڭا بولمىسىندا ادىلەتتىلىك – ەركىندىك پەن جا­ۋاپ­كەرشىلىكتىڭ ولشەمى رەتىندە ور­نىعۋى كەرەك. سوندا عانا وركەنيەتتىك دامۋعا ساي قۇقىقتىق مادەنيەت قالىپ­تاسادى.

داۋرەن بابامۇراتوۆ:

– مەن دە ۇلتىمىزدىڭ جاڭا بولمىسى ەڭ الدىمەن ىسكەرلىككە، ءوزارا ادالدىققا جانە قوعامداعى ادىلەتتىلىككە نەگىز­دە­لۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ىسكەرلىك دەيتىنىمىز، الەم قازىر مىڭ قۇبىلىپ تۇر، تالاي كاسىپ پەن قىزمەت تۇرلەرى قىس­قارىپ، جاڭا ەكونوميكالىق دامۋ ۇر­دىستەرى 180 گرادۋسقا بۇرىلۋى ىقتيمال. وسىنداي وزگەرىستەر الدىندا حالقىمىز ءوز ىشىندە ءبىر-بىرىنە ادال بولىپ، قوعامدىق تەپە-تەڭدىكتى تۋرا ۇستاپ، ءادىل، ىسكەر بولۋعا ۇم­تىلسا يگى.

ديحان قامزابەك ۇلى:

– ادىلدىك ورناسىن دەسەك، ءبىز ەڭ الدىمەن مەكتەپكە دەگەن قوعام كوزقاراسىن وزگەرتۋمىز كەرەك. ونى تەك مەملەكەتتىڭ موينىنا اسىپ قويۋعا بولمايدى. مەك­تەپتە ديرەكتوردان باستاپ ءاربىر ءپان مۇعالىمىنىڭ ساپاسىن اتا-انالار دا با­قىلاپ، قاداعالاپ وتىرۋى كەرەك. شۇكىر، قا­زىر مەكتەپ مۇعالىمىنىڭ جالا­قى­سى ەپتەپ كوتەرىلىپ كەلەدى. ەندى سوعان ساي باسەكە دە، تاڭداۋ دا ءجۇرۋ قاجەت. بالا­نىڭ ساپالى بولۋىنا مۇددەلى – اتا-انا دا، مەملەكەت تە. ءداستۇرلى قازاق قوعامى تاريحىن ەسكە الىڭىزشى، مەدرەسەدە وقىپ جۇرگەن شاكىرتتى مولدا-مۇعالىم رەتىندە اۋىلعا الدىرتقان كىم؟ ارينە، باستاماشىل اتا-انالار. ولاردىڭ ازىن-اۋلاق قاراجاتى شاكىرت-مۇعالىمدى دە كوتەرگەن، ءوز بالالارىنىڭ دا ساۋاتىن اشقان. ءبىز وسى قارىم-قاتىناستى بۇگىنگى جاعدايعا لايىقتاۋىمىز كەرەك. ءدال قازىر مۇعالىم مەن دارىگەرگە قوعامنىڭ زور قولداۋى قاجەت.

ءححى عاسىردا وتىرىپ، «پالەن دەگەن ايماقتا تۇگەن دەگەن ءپاننىڭ مۇعالىمى جەتپەيدى» دەۋ ۇيات ەمەس پە؟ مەملەكەت ءۇشىن دە، قوعام ءۇشىن دە! مەكتەپ تۇزەلسە، وقۋشىنىڭ ساپاسى ارتسا، قوس تاراپتىڭ مەيىرىمى كۇشەيسە، قوعامنىڭ دەڭگەيى وسەدى، جاۋاپكەرشىلىگى ارتادى، ادىلدىك تە بولادى.

– پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا «ۇلتى­­مىز جاڭا ساپاعا كوشۋى ءۇشىن ءبىز­­­­دىڭ كۇندەلىكتى ومىرلىك ۇستا­نىم­دا­رىمىز دا وزگەرۋى كەرەك» دەگەن پىكى­رىن ءبىلدىردى. وسىعان قاتىستى ويلا­رى­ڭىزدى بىلسەك...

قايرات جولدىباي ۇلى:

– بۇل ورايدا ءبىرىنشى كەزەكتە جاس­تاردى، جاس ۇرپاقتى لايىقتى تاربيە­لەۋ، ولاردى ءتۇرلى باعىتتاعى زياندى دۇنيەلەردەن بارىنشا قورعاۋ ءىسى وتە وزەكتى. ءبىز جاستارىمىزعا وتباسىن قۇرۋدىڭ، شاڭىراقتا ءجيى كەزدەسەتىن تۇيتكىلدەردى ءتيىمدى شەشۋ جولدارىنىڭ، اكە، انا، كەلىن بولۋ ادەبىنىڭ، قوعامدىق قارىم-قاتىناستارعا بەيىمدەلۋدىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتۋدى ءوز دەڭگەيىندە جول­­عا قويا الماي كەلەمىز. وسى ولقى­لىق­­تىڭ جاعىمسىز سالدارلارى بۇگىنگى قوعامىمىزدا انىق كورىنۋدە. مەكتەپ جاسىنداعى بالالارىمىزدىڭ بويىنداعى قابىلەت-قارىمىن اشاتىن، پايدالى داعدىلارعا، ەڭبەككە باۋليتىن، جاقسى ازامات بولىپ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەتىن دارىستەر جۇرگىزىلۋى ءتيىس. جاستارىمىز ءبىلىم­دى بولۋمەن قاتار شىنايى ومىر­گە دە دايىن بولۋى قاجەت.

ۋاقىتتى باعالاۋدى، ونى ءتيىمدى پايدالانۋدى ۇيرەتۋدىڭ قاجەتتىلىگى انىق سەزىلۋدە. قوعامىمىزداعى اقپاراتتىڭ دۇرىس-بۇرىسىنا كوزى جەتپەي تۇرىپ سەنۋ، ونى وزگەلەرگە تاراتۋ بەلەڭ الۋدا. سوندىقتان جاس وسكىندى اقپاراتتى ساراپتاي الۋعا، كەز كەلگەن دۇنيەگە سىن كوزبەن قاراۋعا، وبەكتيۆتى باعا بەرۋ قابىلەتىن قالىپتاستىرۋعا كوڭىل بولەتىن ۋاقىت جەتتى. جاستارىمىزعا ينتەرنەتتى، الەۋمەتتىك جەلىنى ۋاقىتتارىن ىسىراپ ەتپەيتىندەي ۇتىمدى قولدانۋدى، الەۋمەتتىك جەلىدە پىكىر جازۋ مەن كوپ­شى­لىككە اقپاراتتار ۇسىنۋ مادەنيەتىن، جالپى ينتەرنەتتى ءتيىمدى پايدالانۋ تاسىلدەرىن، ءتىپتى ەتيكاسىن مەكتەپ قابىر­عا­سىنان ۇيرەتۋدىڭ ماڭىزى سەزىلۋ­دە.

– جاڭا زاماندا جاڭعىرتۋعا بولاتىن، ۇلتتىق تانىم-تۇيسىگىمىزدە ساق­تال­عان قانداي ىزگى قاسيەتتەردى دامىت­قانىمىز دۇرىس؟

مەرەي قارت:

–  قازاق ۇلتىنا ءتان ەرەكشەلىكتەر وتە مول. ۇلتتىق كود، ادەت-عۇرىپ، باي ءتىلىمىز وسى قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ ارقىلى اسقاقتايمىز! ءبىزدىڭ ەل – باتىر حالىق، اقىن ەل! حالىق اۋىز ادەبيەتى، ەپوس-جىرلار، داستاندار، تاريح قاتپارىنداعى سان عاسىرلىق مۇرالار، ءبارى-ءبارى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز!

 جاڭا زامان قازاعى، جاڭا عاسىر جاس­­تارى ءبىلىم مەن عىلىمدا كوش باستاسا، كوشتەن قالمايتىنىمىز اقيقات. سالت-ءداستۇر، ادەت-عۇرىپ، قازاق ۇلتىنا ءتان ەرەكشە بولمىستى ۇلىقتاۋ، ءبىلىم مەن عىلىمعا كوڭىل ءبولىپ، ەڭ باستىسى باي ءتىل­ى­مىزدىڭ مارتەبەسىن جوعارىلاتۋ ار­قىلى ۇلتتىق بولمىستىڭ قاعيدالارى قالىپتاسادى. وزگە ەلدىڭ قاڭسىعىن، مەنتاليتەتىمىزگە جات مادەنيەتتى ۇلتتىڭ قانىنا سىڭىرۋدەن اۋلاق بولعانىمىز ءجون. الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك، ءدىني كۇشتەر، جەمقورلىق سياقتى كەرتارتپا دۇنيەلەرگە جول بەرمەۋ قاجەت.

– ۇلتىمىز جاڭا ساپاعا كوشۋى ءۇشىن قانداي قاعيداتتاردى تەمىرقازىق ەتىپ الۋىمىز كەرەك؟

تولەۋعالي بورىباەۆ:

– مەنىڭ ويىمشا، پرەزيدەنت بۇل سۇراققا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ سوزى­مەن ناقتى جاۋاپ بەرگەن. دەگەنمەن، ۇلتتىڭ جاڭا ساپاعا كوشۋى ءۇشىن مىنا قاعي­داتتاردى تەمىرقازىق رەتىندە ۇسى­نۋعا بولاتىن ءتارىزدى: بوگدەنىكىن وزىنى­كىنەن جوعارى قويۋدان، بوتەننەن كوشىرە سالۋعا دايىن تۇرۋدان، جاساندى كورىنىس جاساۋدان، ۇلت مۇددەسىن قورعاۋدا سات­قىن­دىق پەن سولقىلداقتىق تانىتۋدان باس تارتۋدى قازىرگى كەزەڭدە تەمىرقازىق ەتىپ الۋىمىز كەرەك سياقتى. سونىمەن بىرگە بيلىگى مەن حالقى ءبىر-بىرىنەن دۇرىس تۇسىنۋدەن، ءوزارا قۇرمەت ەتۋدەن قالىپ وتىرعان جاعدايدا ۇلتتىڭ ىشكى بىرلىگى مەن تاتۋلىعىنا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. سوندىقتان پرەزيدەنتتىڭ «جاۋاپتى مەملەكەت – جاۋاپتى قوعام – جاۋاپتى ادام» – تەزسيسىنىڭ ماڭىزى وتە زور.

– الىپ-قوسارلارىڭىز بار ما؟

ديحان قامزابەك ۇلى:

– جاڭا ساپاعا كوشۋدىڭ قاعيداتى ءوز تاريحي تاجىريبەمىزدەن جانە الەم تاجىري­بە­سىنەن الىنۋى قاجەت. ءوز تاجىري­بەمىز نە ايتادى؟ بۇعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن قانىش ساتباەۆتىڭ باستامالارىن ەسكە الساق تا جەتكىلىكتى. ماسەلەن، اقاڭ – قازاق ەلىن الاش ۇسىنعان فورماتتا جۇيەلەپ، جەتىلدىرۋدىڭ باسى-قاسىندا بولعان تۇلعا. بىراق تاعدىر مەن تاريحتىڭ اششى بۇرالاڭىندا الاش تاريح ساحناسىندا ۇزاق تۇرا المادى... سوندىقتان ول قازاق كەڭەستىك رەسپۋبليكاسى پلاتفورماسىندا ۇلت ءبىلىمىن جاڭا ساپاعا كوشىرۋگە تىرىس­تى. سوعان كۇش جۇمسادى. بىرىنشىدەن، نە جوق، نە بارىنا تالداۋ جاسادى. ەكىنشىدەن، جاڭا وكىمەتتىڭ باستامالارىنا ۇلتتىق مازمۇن بەردى. ۇشىنشىدەن، «تارتپادا جاتقان» بۇرىنعى باستامالارىن (وقۋلىق جازۋ، تەزدەتىپ مامان دايارلايتىن وقۋ ورىندارىن، اكادەميالىق ورتالىق پەن ۋنيۆەرسيتەت اشۋ، ەلشىل كوركەم ادەبيەت قالىپتاستىرۋ، اقىن-جازۋشىلاردىڭ باسىن قوسۋ، «قازاق» گازەتى رۋحىنداعى باسىلىمداردى ومىرگە اكەلۋ ت.ب.). ارينە، ا.بايتۇرسىن ۇلى ءۇشىن باستى قاعيدات – ەلدىكتى ساقتاۋ مەن جاڭا جاعدايدا دامىتۋ ەدى.

ال ورنىققان كەڭەستىك رەسپۋبلي­كا­داعى ق.ساتباەۆتىڭ تۇپكى ماقساتى – الاش ءىسىن جالعاستىرۋ، بىلايعى كورنەكى ماقساتى – قازاقستان قاجەت ەتەتىن عىلىم ماماندارىن ازىرلەۋ بولدى. رەسەيدىڭ ورتالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا الەۋەتى بار جاستاردى ءبىلىم الۋعا جىبەرۋ، عىلىم اكادەمياسى ينستيتۋتتارىندا تىڭ جو­با­لارعا مۇرىندىق بولۋ ونىڭ – وسى اياداعى باتىل قادامى. مىندەتتى ورىنداۋ مەن جاۋاپكەرشىلىكتى جوعارى ۇستاۋ – ق.ساتباەۆتىڭ اينىماس قاعيداتى.

دارحان ابدىك:

– جاڭا ساپاعا كوشۋ ءۇشىن ساپالى ازاماتتار قاجەت. ساپالى ازامات قالىپ­تاس­تى­رۋ ءۇشىن ساپالى ءبىلىم، ساپالى مەديتسينا، ساپالى زاڭداردىڭ اتقارىلۋى، دەمەك ساپالى بيلىك قاجەت. ساپالى بيلىك تەك قانا دەموكراتيالىق سايلاۋ بارىسىندا قالىپتاسادى. تەك قانا ءادىل سايلانعان بيلىك سايلاۋشىلارىنىڭ الدىندا جا­­­ۋاپ بەرىپ، قوعامنىڭ تالابىن ورىندايدى. ساپالى قوعامنىڭ تاعى ءبىر الدىڭعى شارتى، بۇل ازاماتتاردىڭ – حاقى. ءسوز بوس­تان­دىعى، ار بوستاندىعى، سايلاۋ جانە سايلانۋ حاقى. بۇل حاقىنان ايرىلعان ادام ەرىكتى ازامات ەمەس.

– ەرتەڭگى ۇرپاقتىڭ بويىنا ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسى بولۋعا لايىق نەندەي قاسيەتتەردى سىڭىرە الامىز؟

قايرات جولدىباي ۇلى:

– بالالارىمىزعا باسقامەن ءتىل تابى­سۋ­دى، دۇرىس سويلەسە ءبىلۋدى ۇيرەتۋ قا­جەت. جاستارعا ومىردە كەزدەسەتىن قيىن­­دىقتارعا مويىماي، كەرىسىنشە ونى شە­شۋگە، قيىندىقتى ەڭسەرۋگە، كوڭىل كۇيىن باسقارۋعا داعدىلاندىراتىن موتي­ۆاتسيالىق دارىستەر جۇرگىزگەن ابزال. بۇعان قوسا قارجىلىق ساۋاتتىلىق، اقشانى ۇنەم­دەۋدىڭ تاسىلدەرىن مەڭگەرتۋ دە ما­ڭىز­دى. ناقتىلاي ايتقاندا، «وتباسىن قۇرۋ»، «ساۋاتتى تاماقتانۋ»، «تايم مەنەدجمەنت»، «قارجىلىق ساۋاتتىلىق»، «وزىڭە سەنىمدىلىك»، «ەموتسيالىق ينتەل­لەكت»، «ادامدارمەن ءتىل تابىسۋ»، «پروب­لە­مالارعا مويىماي، ونى شەشە ءبىلۋ» جانە تاعى دا باسقا ماسەلەلەر بويىنشا ەل ىشىندە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى ۇيىمداستىرىلسا، مەكتەپ قابىرعاسىندا ار­نايى ءدارىس جۇرگىزۋ قولعا الىنسا ۇلتى­مىز­دىڭ ۋاقىت تالابىنا ساي بولمىسىن قالىپتاستىرۋ جولىنداعى يگى ءىس بولار ەدى.

بۇل ماسەلەلەرگە يسلام ءدىنى تۇرعى­سىنان قاراپ، ءتۇسىندىرۋ ۋاعىزدارى كوپتەپ جۇرگىزىلسە، نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. وسى تۇستا يمامدارىمىزدىڭ الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانساق، ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋدا ءدىني قايراتكەرلەردىڭ ءرولى ايقىن كورىنەر ەدى. جالپى ۇرپاق تاربيەسىنە، ۇلتىمىزدىڭ رۋحىن ءوسىرىپ، وركەندەۋىنە ءاربىر ازامات ءوز ۇلەسىن قوسسا، حال-قادەرىنشە رۋحاني يگىلىككە قول ۇشىن بەرسە، الدا تۇرعان مىندەتتەردى ورىنداۋعا ابدەن بولادى.

– ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسى تۋرالى ايتقان كەزدە جۇرتقا ۇلگى بولارلىق بەل­گىلى ءبىر مىسالدىڭ دا بولعانى ءجون. ونداي مىسال بىزدە بار ما؟

ديحان قامزابەك ۇلى:

– جاڭا بولمىس قالىپتاستىرۋدىڭ جارقىن مىسالى – ەلوردا. قازاق ۇعىمىمەن ايتساق، «استانا» دەپ، ويدان دا، قىردان دا ادامدار جينالدى. «كەلمە»، «قالا جابىق» دەپ ەشكىم كەۋدەسىنەن يتەرگەن جوق. مىنە، قالا حالقى ميلليوننان استى. ەندىگى مىندەت – قالا قازاعىن ساپالاندىرۋ. ءبىز ەلوردانىڭ مەكتەپتەرىنە، مادەني ورىندارىنا ءجيى بارىپ تۇرامىز. بايقاعانىمىز: وقۋشىنىڭ ءوزى استانالىق ەكەنىن سەزىنەدى. بۇل جەردە «ساپالاندىرۋ» تەتىگى مۇعالىم مەن اتا-انانىڭ موينىندا. ارينە، ءبارى تاپ-تۇيناقتاي دەۋگە ءالى ەرتە. بىراق دۇرىس باعىتتا.

– ءدىن مەن ءداستۇردى تەڭ ۇستاۋعا، ولاردى ۇيلەسىم تاپقان رۋحاني تۇتاس كۇش رەتىندە قاراستىرۋعا كەلىسپەيتىندەر بار. ولاردىڭ مۇنداي ۇستانىمدارىنا قاتىستى نە ايتاسىز؟

قايرات جولدىباي ۇلى:

– يسلام ءدىنى قازاق دالاسىنا كەلگەلى بەرى ءداستۇرىمىز، ءومىر ءسۇرۋ سالتىمىز، ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز ءدىنىمىزدىڭ قاعيداتتارىمەن جىمداسىپ قاتار ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتىر. ءدىن مەن ءداستۇر ۇلتىمىزدىڭ قوس قاناتى سەكىلدى. بۇل ەكەۋىنىڭ ءبىرىنسىز حالقىمىزدىڭ بولاشاعىن ەلەستەتۋ قيىن. ولاي بولسا، وسىناۋ ەكى الىپ ۇستىنعا ارقا سۇيەپ قانا قويماي، ونى قاستەرلەپ، ناسيحاتتاپ ءجۇرۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ جاستارىمىز دىنگە بەت بۇرۋىن توقتاتپايدى. ءدىن – اعىپ جاتقان وزەن. وعان توسقاۋىل قويساق، بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتان كەيىن ارناسىنان تاسيدى. باقىلاۋدان شىعىپ كەتەدى. سوندىقتان ءدىنىمىزدى مەملەكەتتىڭ، حالقىمىزدىڭ بىرلىك-ىنتىماعى، مۇددەسى جولىندا دۇرىس باعىتقا بۇرا ءبىلۋىمىز كەرەك. ءبىز سىرتقى جانە ىشكى جاعىمسىز ەكسپانسيالارعا ءدىن ارقىلى قارسى تۇرا الامىز. ءبىز ادامسۇيگىشتىككە تاربيە­لەي­تىن يدەيا­نى دامىتا وتىرىپ، ينتەللەكتۋال مۇسىلمانداردى تاربيەلەۋىمىز كەرەك.

– ۇلتتىڭ بولمىسى قۇقىقتىق نورما­لاردا كورىنىس تاپپايىنشا كوپ ماسە­­لەنىڭ شەشىلە قويماسى انىق. حال­قى­مى­زدىڭ جاڭا بولمىسىن قالى­پ­تاس­تى­رۋعا، تۇتاس ۇلت ساپاسىن ارت­تى­رۋعا ارنالعان ناقتى زاڭ جوبالارى بار ما؟

كارىباي مۇسىرمان:

– ازىرگە ونداي ناقتى زاڭ جوباسى ۇكىمەتتەن دە، دەپۋتاتتاردان دا تۇسكەن جوق. مەنىڭ ويىمشا، وسى اسا ماڭىزدى ماسەلەنى ءبىر زاڭ قابىلداۋمەن شەشۋ قيىن. پرەزيدەنتىمىز ايتقانداي، بۇل – ەڭ اۋەلى قازاق زيالىلارىنىڭ مىندەتى. «جالعىز اعاش ورمان ەمەس، جالعىز كىرپىش قورعان ەمەس» دەگەندەي، ءبارىن مەملەكەت باسشىسىنا، پارلامەنت پەن ۇكىمەتكە جۇكتەپ قويساق، ال ءوزىمىز ناقتى ىستەن سىرت قالىپ، تەك باقىلاۋشى جانە سىناۋشى بولىپ وتىرساق، اسا ۇلكەن وزگەرىس بولا قويماس.

ايتالىق، ادىلدىك پەن ادالدىق، ۇقىپ­تىلىق پەن تياناقتىلىق ماسەلەلەرىن قانداي زاڭمەن شەشۋگە بولادى؟ بۇ­لار­دىڭ ءبارى ءاربىر وتباسى مەن مەكتەپتەگى ءتالىم-تاربيەگە، ودان قالدى ادەبي كىتاپ وقۋعا بايلانىستى ەمەس پە؟! ماسەلەن، مەن دجەك لوندوندى، ورالحان بوكەەۆ پەن دۋلات يسابەكوۆتى وقىماسام، كەڭەس زامانىندا، بالا كەزىمدە كەدەيشىلىكتە وسكەندىكتەن، اقشانىڭ، ياعني بايۋدىڭ سوڭىنا تۇسەر مە ەدىم، كىم ءبىلسىن. ەلبا­سىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدار­لا­ماسىن بوس ۇرانشىلدىققا اينالدىرماي، ەڭ الدىمەن ىسىراپشىلدىق پەن تويشىلدىقتى تىيۋمىز قاجەت. داڭ­عوي­لىق پەن ماقتانشىلىقتىڭ وربۋىنە جول بەرىپ تۇرعان بالەنباي اۋداننىڭ، وبلىستىڭ قۇرمەتتى ازاماتى، بالەنباي سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، ەشقانداي عى­لى­مي جاڭالىق اشپاسا دا بالەنباي اكادەميانىڭ مۇشەسى دەگەن سياقتى رەسمي تۇردە قۇرمەتتى، ال شىندىعىندا ەسى بار جۇرت قۇرمەتتەمەك تۇگىل، كۇلە قا­راي­تىن اتاقتاردى بەرۋدى تىيۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.

 

P.S. «قازىرگى مىندەت – حالقىمىزدىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋ، تۇتاس ۇلت ساپاسىن ارتتىرۋ. ادامدى جəنە قوعامدى ۋاقىت تالابىنا ساي جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر. جاڭارعان ۇلت قانا جاڭعىرعان ەلدىڭ جەتىستىگىن جاھان جۇرتىنا تانىتا الادى. مەن حالقىمىزدىڭ əلەم ۇلگى تۇتارلىق جاقسى قاسيەتتەرىنىڭ كوبىرەك بولعانىن قالايمىن»، دەيدى مەملەكەت باسشىسى. شاقىرعان جەرگە كەشىگۋ دەگەندى بىلمەيتىن، ءار ساعاتىن ساناپ، مينۋتىن ەسەپتەپ جۇرەتىن ادامدار تۋرالى ايتقاندا، كوبىنە-كوپ نەمىس حالقىن مىسالعا الامىز. ال ءار باستاعان ىسىنە مۇقيات نازار اۋداراتىن، زاماناۋي تەحنولوگيانى دامىتۋدا كوش باسىندا تۇرسا دا ۇلتتىق بولمىسىنان، الەمگە ۇلگى بولارلىق سالت-ءداستۇرى مەن ادەت-عۇرپىنان، بايىرعى بولمىسىنان اجىراماعان حالىق دەپ جاپونداردى تىلگە تيەك ەتەمىز. ءبىلىمى مەن عىلىمىن دامىتىپ، اقىل-ويىن، ۇيىمشىلدىعىن، ىسكەرلىگىن الدىڭعى ورىنعا شىعارعان حالىق رەتىندە ەۆرەيلەرگە ىشتەي سۇيسىنەتىنىمىز بار. وسى حالىقتاردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن كوشتەن قالۋ تۇرماق، سول كوشتى باستاپ ءجۇرىپ-اق ۇلتتىق بولمىسىن ەرەكشەلەيتىن كوشەلى ىستەر اتقارىپ ءجۇر. ەندەشە، وتىزدىققا ۇمتىلعان ۇلت ءۇشىن ويلانارلىق ءھام سوعان ۇمتىلارلىق-اق جايت...

 

راۋان قابيدولدا،

اباي اسانكەلدى،

مەرۋەرت بۇركىتباي،

سۆەتلانا عالىمجانقىزى،

«Egemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قازاقستاندا جاڭا كەن ورنى تابىلدى

ەكونوميكا • بۇگىن، 16:21

ەڭ سۇلۋ ۆولەيبولشى كىم؟

سپورت • بۇگىن، 16:15

ەل قورعاعان ەردىڭ ەسىمى جاڭعىردى

رۋحانيات • بۇگىن، 14:49

كورشىنىڭ كوپ-كورىم كومەگى

قوعام • بۇگىن، 14:23

ۇقساس جاڭالىقتار