كوللاجداردى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
– كارىباي يمانجان ۇلى, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جولداۋىندا حالقىمىزدىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋ, تۇتاس ۇلت ساپاسىن ارتتىرۋ مىندەتىن جۇكتەدى. پرەزيدەنتتىڭ وسى تاپسىرماسىن ورىنداۋعا پارلامەنت قالاي ۇلەس قوسپاق؟
كارىباي مۇسىرمان:
– مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا قازاق قوعامىندا ۇستەمدىك قۇرۋعا ءتيىستى جاڭا قاعيداتتار رەتىندە جاس ۇرپاققا تەرەڭ ءبىلىم بەرۋ, ولاردى ەڭبەككە تاربيەلەۋ, كەز كەلگەن ءىستى كاسىبي شەبەرلىكپەن اتقارۋ, بارشامىزدىڭ بويىمىزدا تەمىردەي ءتارتىپ جانە جوعارى جاۋاپكەرشىلىك, ادىلدىك, ادالدىق, ۇقىپتىلىق, تياناقتىلىق سىندى اسىل قاسيەتتەر بولۋى قاجەتتىگىن قاداي ايتتى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ العا قويعان حالقىمىزدىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋ, ۇلت ساپاسىن ارتتىرۋ مىندەتى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ۇسىنعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىمەن ۇندەس ءارى ساباقتاس.
مەملەكەت باسشىسى قازاق زيالىلارىنىڭ جاڭا كەزەڭدەگى مىندەتى – ۇلت بولمىسىنىڭ جاڭا قاعيداتتارىن ورنىقتىرۋ جانە ۇلت ساپاسىن ارتتىرۋعا اتسالىسۋ دەپ اتاپ كورسەتتى. بۇل مىندەت پارلامەنت دەپۋتاتتارىنا دا ورتاق. مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان «جاۋاپتى مەملەكەت – جاۋاپتى قوعام – جاۋاپتى ادام» جۇيەسىن ورنىقتىرۋ ماقساتىندا ءبىز زاڭ جوبالارىن قاراۋ بارىسىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا جەتە ءمان بەرۋىمىز قاجەت. ارينە ەڭ الدىمەن, ءبىلىم بەرۋ, مادەنيەت پەن ونەر, جۇمىسپەن قامتۋ, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس ماسەلەلەرىنە باسا كوڭىل بولگەنىمىز ءجون.
– ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ نەگىزىن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز قۇرايدى ەمەس پە؟
تولەۋعالي بورىباەۆ:
– ءبىز ۇلت بولمىسىن ونىڭ رۋحىنان, دۇنيەتانىمى مەن ۇستانىمدارىنان, قۇندىلىقتارى مەن سالت-داستۇرىنەن, مادەنيەتى مەن فيلوسوفياسىنان ىزدەيمىز. قازاق حالقىنىڭ رۋحاني بولمىسى ۇنەمى وزگەرىپ, زامان اعىمىنا ساي بەيىمدەلىپ, جاڭارىپ وتىراتىن قۇبىلىس. ۇلتتىڭ رۋحى وزگەرمەسە – دامۋ دا, جاسامپازدىق تا, جەڭىس تە, جەتىستىكتەر دە بولماس ەدى. ۇلتتىڭ رۋحى وزگەرمەسە وركەنيەتكە ساي سالماقتى تالعام دا جاساي الماس ەدىك. ءتىپتى كەرەك دەسەڭىز بولمىسىمىزدىڭ كەدىر-بۇدىرىن, قيسىقتارى مەن «اتتەگەن- ايلارىن» تۇزەتە دە الماس ەدىك. اقىرى تاريحي جەڭىلىستەر مەن كۇيرەۋلەرگە جول بەرىپ تىنار ەدىك.
دەمەك, حالقىمىزدىڭ رۋحاني بولمىسىنا ءتان قاسيەتتەردىڭ ءبىرى, ول ۇنەمى دامۋ, جاڭعىرۋ, ونىڭ وزگەرىستەرگە بەيىمدىلىگى, اشىقتىعى, جاڭاعا قۇشتارلىعى. بۇل ۇلى دالا بەرگەن قاسيەت. دەگەنمەن وسىنى جەلەۋ ەتىپ, سوڭعى كەزدەرى ءوزىنىڭ ءتول بولمىسىنان جەرىنۋ, باسقانىڭ قاڭسىعىنا تاڭسىق بولىپ ەلىكتەۋ, تالعامسىزدىق تانىتا وتىرىپ بوگدەنىكىن وزىنىكىنەن جوعارى قويۋدىڭ كەڭ ەتەك الىپ وتىرعانىن ايتا كەتكەن ءجون. بۇل ءۇردىس ۇلتتىڭ وركەنيەتكە قوسار ۇلەسىنە ءوز كولەڭكەسىن تۇسىرەرى ءسوزسىز. سوندىقتان حالقىمىزدىڭ جاڭا بولمىسى بوتەننەن كوشىرە سالۋ, جاساندى نەمەسە ماجبۇرلەۋ ەمەس, قازاقتىڭ ءتول, شىنايى قۇندىلىقتارى نەگىزىندە جۇزەگە اسۋى كەرەك. جاسامپازدىقتان جۇرداي توبىرلىق ەلىكتەۋدى وركەنيەتتىك تاعىلىق دەسە دە بولادى. سەبەبى وندا ءوزىن جوعالتۋ, ءوزىن قور ساناۋ باسىمدىققا يە.
– رۋحاني بولمىسىمىز جاڭارىپ وتىراتىن قۇبىلىس بولسا, جاڭعىرۋعا دەگەن حالىقتىڭ تىلەگى مەن نيەتى بۇعان دەيىن دە بولعانى عوي؟
ديحان قامزابەك ۇلى:
– ءسىرا, بىرىنشىدەن, جاڭا بولمىس نەمەسە جاڭعىرۋ حالىقتىڭ تىلەگىنەن, سۇرانىمىنان تۋىنداۋى كەرەك. بۇل بىزدە بولدى ما, بار ما؟ ارينە, بار. قازاقستاننىڭ اقىلى بار ازاماتى «سوۆەتتىك تانىمنىڭ», «ەكونوميكا ءال-اۋقاتقا از اسەر بەرىپ جاتقان جاعدايدىڭ» وزگەرۋىن الدەقاشان قالاعان. ءتىپتى بۇل سۇرانىم تاۋەلسىزدىكتىڭ الدىندا دا بار ەدى. ەكىنشىدەن, «جاڭا بولمىس» كىتاپقا سۋرەتىن سالىپ, جۇزەگە اسىرا سالاتىن دۇنيە ەمەس. بۇعان قاتىستى ەلدە ءبىر تىلەك, ءبىر جۇرەك بولۋى كەرەك. قۇراق كورپە سەكىلدى قازاقستان قوعامىن قويا تۇرىپ, 100-150 ءۇيلى اۋىلىڭىزدىڭ ماقسات-مۇددەسىن, ارمان-تىلەگىن ءبىلىپ كورىڭىزشى. راس, «يماندى, باقۋاتتى بولساق!» دەيدى, بىراق يمان جولىندا ءبىراۋىزدى ما, ءبىلىم-بىلىكتى مە, ءال-اۋقات جونىندە ىسكەر مە, اسار-ۇمە جاساۋعا ىقىلاستى ما – ويلانىپ قالاسىز.
ءيا, قازاقستان قوعامى ءبىز ايتقانداي ناعىز «قۇراق كورپە» بولسا جاقسى عوي. سەبەبى وندا ۇيلەسىم بار جانە شەبەر, ىسمەر ونى كەلىستىرىپ قۇراعان. ءبىر يدەياعا باعىندىرعان. مىسالى, ءبىزدى سوڭعى كەزدەرى سولتۇستىك قازاقستاننىڭ تاعدىرى قاتتى الاڭداتىپ تۇر. بىلاي قاراعاندا, جەرى مەن اۋا رايى جاعىنان ول ءوڭىردىڭ ەلوردادان ايىرماشىلىعى شامالى. بىراق سولتۇستىگىمىزدىڭ دەموگرافياسىن, ىشكى ميگراتسيامىزدى رەتتەي الماي-اق قويدىق. مۇنىڭ سەبەپ-سالدارىن تۇسىنەمىز. بىراق زامانعا جانە سىن-قاتەرلەرگە قاراپ, بوركىمىزدى ءتۇزۋ كيۋىمىز قاجەت قوي. ءبىز وسى جەردەن دە «ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن» كورگىمىز كەلەدى نەمەسە ونى ەل بولىپ بىرلەسىپ جاساۋىمىز قاجەت.
– «سۇرانىم تاۋەلسىزدىكتىڭ الدىندا دا بار ەدى» دەپ قالدىڭىز. وسى تۇستا وتكەنگە كوز جۇگىرتىپ كورەيىكشى. ۇلت بولمىسىن قالىپتاستىرۋعا دەگەن XVIII-XIX عاسىرلارداعى ۇمتىلىسىمىز, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ قاجىرى قانداي ەدى؟
ديحان قامزابەك ۇلى:
– مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى سماعۇل سادۋاقاس ۇلىن بىلمەيتىن, وقىماعان ادام كەمدە-كەم. باسقا-باسقا, ول 20-جىلدارى قازاق جەرى مەن ەلىنىڭ تۇتاستىعىنا تەر توگىپ, سەيىتقالي مەڭدەش ۇلى باستاعان قايراتكەرلەر قاتارىندا بۇگىنگى قازاقستاننىڭ سولتۇستىك ءوڭىرىن سىبىررەۆكومعا قوسىلىپ كەتۋدەن ساقتاپ قالعان بولاتىن. سول سماعۇلدار حح عاسىر باسىندا ءدال قىزىلجاردا جاستاردىڭ تۇڭعىش گازەتى «جاس ازاماتتى» ومىرگە اكەلىپ, ومبىدا باسىلىم اتتاس ۇيىمدى جانداندىرىپ, قازاق استاناسى ورىنبورعا قازاقستان جاستارىنىڭ كوشباسشىسى رەتىندە شاقىرىلىپ ەدى. ءسويتىپ كەشەگى الاش پەن بولشەۆيكتىك قازاقستان اراسىندا ءجۇرىپ ەلشىل جاستاردىڭ بولمىسىن قالىپتاستىرعانىنا تاريح كۋا.
جالپى, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ قاي ۇستانىمى بولسىن ماڭىزدى. عىلىم-بىلىمدەگى دە, بيلىك-ساياساتتاعى دا, ادامي ومىردەگى دە. ولاردىڭ مۇراسىمەن تانىسا كەلە, زيالىلار قاي ماسەلەنى بولسىن اقىل مەن تاجىريبەگە سالىپ, سودان قورىتىندى شىعارعانىنا كوزىمىز جەتتى.
وتاندىق عىلىمدى دامىتۋدىڭ ولشەمى رەتىندە گۋمانيتارلىق سالاعا الەمدىك جوعارى رەيتينگتى جۋرنالداردا ماقالا شىعارۋدى مىندەتتەگەن جانە ونى ءبىلىم زاڭى تالاپتارىنا ەنگىزىپ كەتكەن سول كەزدەگى سالا باسشىلارى جاراتىلىستانۋ جانە تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ وكىلى بولسا دا, ولاردىڭ Thomson Reuters, Scopus بازاسىنا كىرەتىن بىردە-ءبىر ءجونى ءتۇزۋ ماقالاسى بولماعان. تۋرا «مولدانىڭ ايتقانىن ىستە, ىستەگەنىن ىستەمەنىڭ» كەرى...
ەلگە قاجەتتى جانە قۇرعاق ەسەپكە قۇرىلماعان عىلىم مەن ءبىلىمدى دامىتۋ – الاش ۇستانىمىندا ءبىرىنشى كەزەكتە تۇر. «اكادەميكتەردىڭ كوز جاسىن» ەسكەرسەك, بۇل پروبلەما ءالى دە كوكەيكەستى. ەكىنشى ماڭىزدى ماسەلە – مەكتەپ پەن وقۋلىق. وسىلاردىڭ سوڭعى 15-20 جىلداعى جاعدايىنا قاراپ, «بىرەۋلەر ماسەلەنى شەشۋدى ادەيى سوزبالاپ ءجۇر نەمەسە تولىق شەشۋدىڭ ءجونىن بىلمەيدى» دەگەن ويعا كەلەسىز. الاش زيالىلارى بولسا, ماسەلەن, «تاريح ءپانى» دەگەن ءبىر عىلىمي توپ قۇرىپ, باستاۋىش سىنىپتان باستاپ, دوكتورانتۋراعا دەيىن قانداي ءپان وقىتىلاتىنىن, وعان قانداي وقۋلىق جازىلىپ, حرەستوماتيا تۇزىلەتىنىن, ونى كىمدەر جازىپ, كىمدەر سىننان, تالقىدان وتكىزەتىنىن انىقتار ەدى. سوعان ساي ۇلتقا جاناشىر مەملەكەتتەن ءتيىستى قارجى ءبولدىرتىپ, ءبارىن تاپ-تۇيناقتاي ورىنداتار ەدى. بىزگە ۇنايتىن جانە ءبىز ارقاشان باعالايتىن الاش ۇستانىمى – وسى.
– تاريحقا ۇڭىلسەك, «جەتى جارعى» سەكىلدى قازاق حاندىعىنىڭ زاڭدارىندا ۇلتتىق بولمىسىمىز ەرەكشەلەنىپ تۇرادى. وسى ورايدا قازىرگى تاڭدا تاۋەلسىز قازاقستاندا ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىزدى تانىتاتىن زاڭ بار ما؟
كارىباي مۇسىرمان:
– بۇگىنگى زاماننىڭ «جەتى جارعىسى» – بارشامىز «اتا زاڭىمىز» دەپ قاستەر تۇتاتىن كونستيتۋتسيامىز عوي. وندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنداعى ءبىرتۇتاس مەملەكەت ەكەندىگى, قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل ەكەندىگى, ەلىمىزدىڭ تۇتاستىعىن بۇزۋعا, الەۋمەتتىك, ناسىلدىك, ۇلتتىق, ءدىني, تەكتىك-توپتىق جانە رۋلىق ارازدىقتى قوزدىرۋعا باعىتتالعان قوعامدىق بىرلەستىكتەر قۇرۋعا تىيىم سالىنعاندىعى, ازاماتتاردىڭ تاريحي جانە مادەني مۇرالاردىڭ ساقتالۋىنا قامقورلىق جاساۋعا مىندەتتەلگەندىگى – ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىزدىڭ ەسكەرىلگەندىگى ەمەس پە؟!
– وتكەن عاسىرداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ قاندى قاسابى ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرعىسى كەلگەن قايراتكەرلەرىمىزدەن ايىردى. سولاقاي ساياساتتىڭ ۇر-توقپاعى ءسۇت بەتىنە شىعار زيالىلارىمىزدى قالقىپ الىپ قانا قويماي, اسىل دىنىمىزدەن دە اجىراتىپ تاستادى. سول دىنىمىزبەن ساباقتاس بولمىسىمىز دا بار ەمەس پە ەدى؟
قايرات جولدىباي ۇلى:
– پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەن اۋقىمى وتە كەڭ مىندەتتى ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋ ىسىنە ءدىني قايراتكەرلەر مەيلىنشە اتسالىسۋى ءتيىس. مەنىڭشە, حالقىنىڭ باسىم بولىگى يسلام ءدىنىن ۇستاناتىن ەلىمىزدە ءدىني قىزمەتكەرلەردىڭ, دالىرەگى يمامدارىمىزدىڭ, ءدىنتانۋشى-عالىمدارىمىزدىڭ الەۋەتى بۇرىنعىعا قاراعاندا قازىر اجەپتاۋىر كوتەرىلدى. ءدىني, رۋحاني ءبىلىمى, مادەنيەتى جوعارى, ۇلتىمىز يسلامنىڭ ۇلى جولىمەن جۇرگەندە عانا وركەندەيتىنىن تەرەڭ تۇسىنەتىن, تەرىس پيعىلدى كۇشتەرگە قارسى كۇرەستە تاجىريبەسى بار, قيسىنسىز ۋاعىزدارعا قارسى عىلىمي دالەلدى ۋاجدەر ايتا بىلەتىن يمامدارىمىزدىڭ قالىڭ شوعىرى قالىپتاستى. تەك وسى كۇشتى ءتيىمدى پايدالانۋعا ءمان بەرگەنىمىز ابزال. قوعامىمىزداعى نيەتى وڭ, پەيىلى اق ءدىني قايراتكەرلەرىمىز قاشاندا ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرە سويلەسەك, الداعى ۋاقىتتا دا ولار ۇلتىمىزدىڭ زاماناۋي بولمىسىنىڭ وزەگىن يسلام قۇندىلىقتارىمەن سۋسىنداتۋعا قىزمەت ەتە بەرەتىنىنە سەنىم مول.
– سونىمەن ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن اباي ايتقان «بەس دۇشپاننان» بولەك تاعى نەدەن ارىلعانىمىز ءجون؟
دارحان ابدىك:
– اباي ايتقان «بەس دۇشپان» قوعامعا ەمەس, ءاربىر جەكەلەگەن ادامعا قاتىستى ايتىلعان كەمشىلىكتەر. بۇل دەرتپەن ادامزات پايدا بولعاننان بەرى كۇرەسىپ كەلەدى. اتالعان كەمشىلىكتەر كەز كەلگەن قوعامدا بار. بۇل فيلوسوفيالىق ماسەلە, سول سەبەپتى ونى شەكسىز تالقىلاۋعا بولادى. ونى تالقىلاۋ بيلىكتىڭ, ونىڭ ىشىندە پرەزيدەنتتىڭ نە پارلامەنتتىڭ ماسەلەسى ەمەس. بيلىك قوعامدى قالىپتاستىراتىن مەحانيزمدەردى تالقىلاۋى ءتيىس. ولار اقىلدىعا دا, اقىماققا دا, ەڭبەكقورعا دا, جالقاۋعا دا, مينيسترگە دە, داياشىعا دا ورتاق بولۋى ءتيىس. بيلىك ابايدى ەمەس, بۇۇ قابىلداعان ادام حاقىنىڭ الەمگە ورتاق دەكلاراتسياسىن وقىسىن دا, ءبىز ءوز ازاماتتارىمىزدىڭ وسى ءبىر حاقىلارى مەن قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتىپ وتىرمىز با, جوق پا دەپ ويلانسىن.
ءبىز جابىق قوعامنان شىعىپ اشىق الەممەن تانىستىق. ەندى كىشكەنتاي ۇلتتارعا ءتان كومپلەكستەردەن ارىلىپ, اشىق الەمنىڭ ازاماتى بولعان ءلازىم. ءدىندار ەمەس, زايىرلى, ۇلتشىل ەمەس, تولەرانتتى, پاتريوتتارىنان ليبەرالدارى باسىم, سول ءداۋىردىڭ وزىق تەحنولوگيالارىنا قول جەتكىزگەن, عىلىمى مەن ونەرى جەتىلگەن قازاقتىلدى قوعام كورگىم كەلەدى.
– سىزدەر نە دەيسىزدەر؟
تولەۋعالي بورىباەۆ:
– بۇگىندە اباي ءسوزىنىڭ ماڭىزدىلىعىن, وزەكتىلىگىن ەرەكشە سەزىنەسىڭ. قازىر «بەس دۇشپاننان» باسقا, ۇلت تاعدىرىنا تىكەلەي قاتىسى بار ابايدىڭ «باس-باسىنا بي بولعان وڭكەي قيقىم» دەگەن ءسوزى ەرەكشە مانگە يە بولۋدا. جەل قالاي سوقسا, سولاي سويلەيتىن دارمەنسىز قيقىمدار مەن السىزدەر بيلىك باسىنا ورمەلەۋدە. جاتتاندى, جالعان باعدارلامالار جاساپ, جارنامالاتىپ جاتقان «بەلسەندىلەردى» كورگەندە ەركىسىز جاعاڭدى ۇستايسىڭ. ساياسي دودادا ول ۇلتقا ءسوز ايتار, ءسوزىن وتكىزەر, حالقىن سوڭىنان ەرتەر تۇلعالاردىڭ تىم ازدىعى نەمەسە جوقتىعى وزەگىڭدى ورتەيدى. ىلعي ۇمىتسىزدەر, دارالىعى جوق, پەندەلەر توبىرى.
داۋرەن بابامۇراتوۆ:
– اباي ايتقان «بەس دۇشپان» ماڭگى فيلوسوفيالىق كاتەگوريالار ىسپەتتى. وعان جاڭا ءتىزىمدى قوسۋعا دا بولماس, الۋعا دا بولماس. دەگەنمەن بۇگىنگى قازاق اراسىندا كەڭىنەن تارالعان تاعى ءبىر-ەكى قيسىق ادەت ول «قۇمارلىق» جانە «قيسىنسىز ەلىكتەۋ» بولىپ تۇر. قۇمارلىق دەيتىنىمىز, ۇلت جاستارى جاپپاي قۇمار ويىنعا بەت الدى, ونىڭ ارتى تالاي تراگەدياعا ۇلاسىپ جاتىر. قۇمارلىقتىڭ ءبىر كورىنىسى ەسىرتكى, ونىڭ نەشە ءتۇرلى سينتەتيكالىق وكىلدەرىن قازىر ورىمدەي قىزدار, بۋىنى قاتپاعان ۇلدار تۇتىنىپ, ۇلت الدىندا قاۋىپ قىلىپ وتىر.
ەلىكتەۋ دەيتىنىمىز, وتباسى مەن ادام ءومىرىنىڭ مانىنە قاتىستى قازىر الەمدە ءتۇرلى جاڭا كوزقاراستار پايدا بولعان. ءومىر ءمانى ءلاززات پەن راحات دەپ توپشىلايدى قازىر كەيبىر «تەكتىلەر». جاقسى دەي المايتىن تۇستارى جەتەرلىك. سوعان تۇگەل قوعام بولىپ ەلىكتەپ وتىرعان جاعدايىمىز بار.
– ۇلدارىمىزدىڭ ۇلىقتى, قىزدارىمىزدىڭ قىلىقتى قالىبىن جوعالتپاي, ساقتاپ قالۋ ارقىلى ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرا الامىز با؟
مەرەي قارت:
– ەڭ الدىمەن «بولمىس» دەگەن ۇعىمنىڭ ءمانىن ۇعىپ الساق. مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك قۋاتى, مادەنيەتى, ەكونوميكاسىنىڭ دەڭگەيى, رۋحاني الەۋەتى تۇتاستاي ۇلتتىق بولمىستى سيپاتتايدى. سوندىقتان ەلدىك سانا مەن ۇلتتىق مۇددەنى ۇشپاققا شىعارماي, دالاقتاۋ بەكەرشىلىك.
جاڭا زامان, ياعني جاڭا بولمىس قالىپتاستىراتىن جاستار رەسۋرسى. ءبىلىمدى ءhام ۇلتشىل تۇلعالار قالىپتاستىراتىن ىشكى جانە سىرتقى بولمىس مەملەكەتتىك, ەلدىك پرينتسيپكە تاۋەلدى. وسى تۇستا ءا.بوكەيحاننىڭ «ۇلتقا قىزمەت ەتۋ – بىلىمنەن ەمەس, مىنەزدەن», دەگەن دانىشپاندىعىن قوسا ايتىپ وتكەن ءجون. ءبىزدىڭ بۇگىنگى بولمىسىمىز, ەرتەڭگى ماقساتىمىز – الەۋەتى جوعارى, رۋحانياتى كەمەل, جاستارى ءبىلىمدى, عىلىمى ىلگەرى, تەحنولوگياسى دامىعان, ەڭ باستىسى ۇلتتىق مەملەكەتكە اينالۋىمىزدا.
– ۇلتتىق بولمىستىڭ ءتۇپ-تامىرى دىنىمىزدە, دىلىمىزدە, ەڭ باستىسى قازاق تىلىمىزدە تۇرعان جوق پا؟ جالپى, جاڭا بولمىستى قالىپتاستىرۋدا ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ماڭىزى قانداي؟
ديحان قامزابەك ۇلى:
– ءبىر وتە اۋىر اقيقاتتى ايتايىن! قازىر پەداگوگيكا نەمەسە مەتوديكا سالاسىندا, ءبىلىم سالاسىن ۇيىمداستىرۋ ىسىندە ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرىن وقىماق تۇگىلى, اتىن ەستىمەگەندەر ءجۇر. ماسەلەن, ءالى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەگەن «بالاعا قاي سىنىپتان باستاپ شەت ءتىلىن وقىتۋ كەرەك؟» دەگەن ماسەلەنى الايىقشى. تەحنولوگياسى مەن بىلىگى ءبىزدى شاڭ قاپتىراتىن جاپونيا مەن گەرمانيا شەت ءتىلىن باستاۋىشتان كەيىن وقىتادى. ا.بايتۇرسىن ۇلى مۇنى 110 جىل بۇرىن ايتىپ, دالەلدەگەن. جوق, ءبىزدىڭ بىلگىشتەر ۇلت ۇستازىنىڭ بۇل وسيەتىن مىسە تۇتپايدى.
ارينە جاڭا ساپاعا كوشۋدىڭ ىرگەلى تىرەگى – ءبىلىم مەن عىلىم. بىزگە شىعارماشىل, ويلى, پاراساتتى, مەملەكەتشىل پەداگوگتەر مەن عالىمدار كەرەك. سولار «تەمىرقازىق قاعيداتتاردى» انىقتاپ, كۇندىز-ءتۇنى وسىنىڭ نەگىزىن, قالىپتاستىرۋ تەتىگىن, دامىتۋدىڭ ءجون-جوباسىن زەرتتەۋى قاجەت.
– وسى ۇلتتىق بولمىس ماسەلەسىنىڭ قۇقىقتىق نورمالارىنا قايتىپ ورالايىق. زاڭ قابىلداۋ بارىسىندا حالقىمىزدىڭ ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلە مە؟ كەيىنگى كەزدە تالقىلانىپ جاتقان كەي زاڭداردا بۇل ماسەلە كەمشىن ءتۇسىپ جاتقانداي كورىنەدى؟
كارىباي مۇسىرمان:
– ارينە, ەسكەرىلەدى. مىسالى, اتاۋلى الەۋمەتتى كومەكتى الايىق. بەرتىنگە دەيىن بۇل كومەك وزدەرىنە ۇسىنىلعان جۇمىستى ىستەگىسى كەلمەيتىن ازاماتتارعا دا بەرىلىپ كەلدى. ءبىز ۇكىمەتتىڭ ونى توقتاتىپ, ۇسىنىلعان جۇمىستان باس تارتاتىندارعا قارجىلىق جاردەم بەرۋدەن باس تارتۋ جونىندەگى ۇسىنىسىن قولدادىق. مۇنى ۇناتپاي, كۇڭكىلدەپ جۇرگەندەر دە بار. بۇل رەتتە ءبىز ۇلى اباي بابامىزدىڭ «ەسەكتىڭ ارتىن جۋساڭ دا, مال تاپ» دەگەن ءسوزىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
وسى ورايدا ءبىر ايتا كەتەرلىك ماڭىزدى جايت – پارلامەنت ءماجىلىسى اشىق فورماتتا جۇمىس ىستەيدى. زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋعا ساياسي پارتيالاردىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس جانە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىنا مۇمكىندىك جاسالدى. جۇرتشىلىقتىڭ زاڭ جوبالارىن ءماجىلىستىڭ رەسمي سايتىنان وقىپ, ۇسىنىس بەرۋىنە بولادى. «سىن تۇزەلمەي, ءمىن تۇزەلمەيدى» دەمەكشى, پارلامەنت سايلاۋشىلاردىڭ سىنىن تىڭداۋعا دايىن, تىڭداپ تا ءجۇر.
– قاي باعىتقا قادام باسساق تا ەڭ الدىمەن ادىلدىك ۇستەمدىك قۇرۋى ءتيىس. ونسىز دامۋ دا, دارالانۋ دا بولماق ەمەس. ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىنا ادىلدىك قانشالىقتى نەگىز بولا الادى؟
تولەۋعالي بورىباەۆ:
– حالقىمىزدىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرىپ, تۇتاس ۇلت ساپاسىن ارتتىرۋدا ادىلەتتىلىكتىڭ ماڭىزى زور. پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا وسى ماسەلەگە نازار اۋداردى: «ادىلدىك – قوعام دامۋىنىڭ ماڭىزدى شارتى. ادىلەتتىلىك – اسىرەسە ەل-جۇرتتىڭ تاعدىرىن شەشۋ ءۇشىن اسا قاجەت قاسيەت». ۇلت بولمىسىندا ادىلەتتىلىك نىق ورناۋ ءۇشىن زاڭ ادىلەتتى بولۋى ءتيىس. بىزدە زاڭ مەن ادىلەتتىلىك اراسىندا الشاقتىق بار. زاڭ مەن اردى بىرىكتىرۋ, قۇقىقتىڭ ادامگەرشىلىك ولشەمدەرىن كۇشەيتۋدىڭ ماڭىزى زور. زاڭ مەن اردى بىرىكتىرۋگە كەدەرگى كەلتىرەتىن كەشەگى كۇننىڭ رۋديمەنتتەرىنەن ارىلۋ قاجەت. ازىرگە, ۇلت ساناسىندا قۇقىقتىق نيگيليزم, زاڭدى اينالىپ ءوتۋ داعدىسى باسىم ەكەنىن ايتۋعا ءماجبۇرمىز. قىسقاشا ايتقاندا, حالقىمىزدىڭ جاڭا بولمىسىندا ادىلەتتىلىك – ەركىندىك پەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ولشەمى رەتىندە ورنىعۋى كەرەك. سوندا عانا وركەنيەتتىك دامۋعا ساي قۇقىقتىق مادەنيەت قالىپتاسادى.
داۋرەن بابامۇراتوۆ:
– مەن دە ۇلتىمىزدىڭ جاڭا بولمىسى ەڭ الدىمەن ىسكەرلىككە, ءوزارا ادالدىققا جانە قوعامداعى ادىلەتتىلىككە نەگىزدەلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ىسكەرلىك دەيتىنىمىز, الەم قازىر مىڭ قۇبىلىپ تۇر, تالاي كاسىپ پەن قىزمەت تۇرلەرى قىسقارىپ, جاڭا ەكونوميكالىق دامۋ ۇردىستەرى 180 گرادۋسقا بۇرىلۋى ىقتيمال. وسىنداي وزگەرىستەر الدىندا حالقىمىز ءوز ىشىندە ءبىر-بىرىنە ادال بولىپ, قوعامدىق تەپە-تەڭدىكتى تۋرا ۇستاپ, ءادىل, ىسكەر بولۋعا ۇمتىلسا يگى.
ديحان قامزابەك ۇلى:
– ادىلدىك ورناسىن دەسەك, ءبىز ەڭ الدىمەن مەكتەپكە دەگەن قوعام كوزقاراسىن وزگەرتۋمىز كەرەك. ونى تەك مەملەكەتتىڭ موينىنا اسىپ قويۋعا بولمايدى. مەكتەپتە ديرەكتوردان باستاپ ءاربىر ءپان مۇعالىمىنىڭ ساپاسىن اتا-انالار دا باقىلاپ, قاداعالاپ وتىرۋى كەرەك. شۇكىر, قازىر مەكتەپ مۇعالىمىنىڭ جالاقىسى ەپتەپ كوتەرىلىپ كەلەدى. ەندى سوعان ساي باسەكە دە, تاڭداۋ دا ءجۇرۋ قاجەت. بالانىڭ ساپالى بولۋىنا مۇددەلى – اتا-انا دا, مەملەكەت تە. ءداستۇرلى قازاق قوعامى تاريحىن ەسكە الىڭىزشى, مەدرەسەدە وقىپ جۇرگەن شاكىرتتى مولدا-مۇعالىم رەتىندە اۋىلعا الدىرتقان كىم؟ ارينە, باستاماشىل اتا-انالار. ولاردىڭ ازىن-اۋلاق قاراجاتى شاكىرت-مۇعالىمدى دە كوتەرگەن, ءوز بالالارىنىڭ دا ساۋاتىن اشقان. ءبىز وسى قارىم-قاتىناستى بۇگىنگى جاعدايعا لايىقتاۋىمىز كەرەك. ءدال قازىر مۇعالىم مەن دارىگەرگە قوعامنىڭ زور قولداۋى قاجەت.
ءححى عاسىردا وتىرىپ, «پالەن دەگەن ايماقتا تۇگەن دەگەن ءپاننىڭ مۇعالىمى جەتپەيدى» دەۋ ۇيات ەمەس پە؟ مەملەكەت ءۇشىن دە, قوعام ءۇشىن دە! مەكتەپ تۇزەلسە, وقۋشىنىڭ ساپاسى ارتسا, قوس تاراپتىڭ مەيىرىمى كۇشەيسە, قوعامنىڭ دەڭگەيى وسەدى, جاۋاپكەرشىلىگى ارتادى, ادىلدىك تە بولادى.
– پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا «ۇلتىمىز جاڭا ساپاعا كوشۋى ءۇشىن ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى ومىرلىك ۇستانىمدارىمىز دا وزگەرۋى كەرەك» دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى. وسىعان قاتىستى ويلارىڭىزدى بىلسەك...
قايرات جولدىباي ۇلى:
– بۇل ورايدا ءبىرىنشى كەزەكتە جاستاردى, جاس ۇرپاقتى لايىقتى تاربيەلەۋ, ولاردى ءتۇرلى باعىتتاعى زياندى دۇنيەلەردەن بارىنشا قورعاۋ ءىسى وتە وزەكتى. ءبىز جاستارىمىزعا وتباسىن قۇرۋدىڭ, شاڭىراقتا ءجيى كەزدەسەتىن تۇيتكىلدەردى ءتيىمدى شەشۋ جولدارىنىڭ, اكە, انا, كەلىن بولۋ ادەبىنىڭ, قوعامدىق قارىم-قاتىناستارعا بەيىمدەلۋدىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتۋدى ءوز دەڭگەيىندە جولعا قويا الماي كەلەمىز. وسى ولقىلىقتىڭ جاعىمسىز سالدارلارى بۇگىنگى قوعامىمىزدا انىق كورىنۋدە. مەكتەپ جاسىنداعى بالالارىمىزدىڭ بويىنداعى قابىلەت-قارىمىن اشاتىن, پايدالى داعدىلارعا, ەڭبەككە باۋليتىن, جاقسى ازامات بولىپ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەتىن دارىستەر جۇرگىزىلۋى ءتيىس. جاستارىمىز ءبىلىمدى بولۋمەن قاتار شىنايى ومىرگە دە دايىن بولۋى قاجەت.
ۋاقىتتى باعالاۋدى, ونى ءتيىمدى پايدالانۋدى ۇيرەتۋدىڭ قاجەتتىلىگى انىق سەزىلۋدە. قوعامىمىزداعى اقپاراتتىڭ دۇرىس-بۇرىسىنا كوزى جەتپەي تۇرىپ سەنۋ, ونى وزگەلەرگە تاراتۋ بەلەڭ الۋدا. سوندىقتان جاس وسكىندى اقپاراتتى ساراپتاي الۋعا, كەز كەلگەن دۇنيەگە سىن كوزبەن قاراۋعا, وبەكتيۆتى باعا بەرۋ قابىلەتىن قالىپتاستىرۋعا كوڭىل بولەتىن ۋاقىت جەتتى. جاستارىمىزعا ينتەرنەتتى, الەۋمەتتىك جەلىنى ۋاقىتتارىن ىسىراپ ەتپەيتىندەي ۇتىمدى قولدانۋدى, الەۋمەتتىك جەلىدە پىكىر جازۋ مەن كوپشىلىككە اقپاراتتار ۇسىنۋ مادەنيەتىن, جالپى ينتەرنەتتى ءتيىمدى پايدالانۋ تاسىلدەرىن, ءتىپتى ەتيكاسىن مەكتەپ قابىرعاسىنان ۇيرەتۋدىڭ ماڭىزى سەزىلۋدە.
– جاڭا زاماندا جاڭعىرتۋعا بولاتىن, ۇلتتىق تانىم-تۇيسىگىمىزدە ساقتالعان قانداي ىزگى قاسيەتتەردى دامىتقانىمىز دۇرىس؟
مەرەي قارت:
– قازاق ۇلتىنا ءتان ەرەكشەلىكتەر وتە مول. ۇلتتىق كود, ادەت-عۇرىپ, باي ءتىلىمىز وسى قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ ارقىلى اسقاقتايمىز! ءبىزدىڭ ەل – باتىر حالىق, اقىن ەل! حالىق اۋىز ادەبيەتى, ەپوس-جىرلار, داستاندار, تاريح قاتپارىنداعى سان عاسىرلىق مۇرالار, ءبارى-ءبارى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز!
جاڭا زامان قازاعى, جاڭا عاسىر جاستارى ءبىلىم مەن عىلىمدا كوش باستاسا, كوشتەن قالمايتىنىمىز اقيقات. سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپ, قازاق ۇلتىنا ءتان ەرەكشە بولمىستى ۇلىقتاۋ, ءبىلىم مەن عىلىمعا كوڭىل ءبولىپ, ەڭ باستىسى باي ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن جوعارىلاتۋ ارقىلى ۇلتتىق بولمىستىڭ قاعيدالارى قالىپتاسادى. وزگە ەلدىڭ قاڭسىعىن, مەنتاليتەتىمىزگە جات مادەنيەتتى ۇلتتىڭ قانىنا سىڭىرۋدەن اۋلاق بولعانىمىز ءجون. الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك, ءدىني كۇشتەر, جەمقورلىق سياقتى كەرتارتپا دۇنيەلەرگە جول بەرمەۋ قاجەت.
– ۇلتىمىز جاڭا ساپاعا كوشۋى ءۇشىن قانداي قاعيداتتاردى تەمىرقازىق ەتىپ الۋىمىز كەرەك؟
تولەۋعالي بورىباەۆ:
– مەنىڭ ويىمشا, پرەزيدەنت بۇل سۇراققا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ سوزىمەن ناقتى جاۋاپ بەرگەن. دەگەنمەن, ۇلتتىڭ جاڭا ساپاعا كوشۋى ءۇشىن مىنا قاعيداتتاردى تەمىرقازىق رەتىندە ۇسىنۋعا بولاتىن ءتارىزدى: بوگدەنىكىن وزىنىكىنەن جوعارى قويۋدان, بوتەننەن كوشىرە سالۋعا دايىن تۇرۋدان, جاساندى كورىنىس جاساۋدان, ۇلت مۇددەسىن قورعاۋدا ساتقىندىق پەن سولقىلداقتىق تانىتۋدان باس تارتۋدى قازىرگى كەزەڭدە تەمىرقازىق ەتىپ الۋىمىز كەرەك سياقتى. سونىمەن بىرگە بيلىگى مەن حالقى ءبىر-بىرىنەن دۇرىس تۇسىنۋدەن, ءوزارا قۇرمەت ەتۋدەن قالىپ وتىرعان جاعدايدا ۇلتتىڭ ىشكى بىرلىگى مەن تاتۋلىعىنا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. سوندىقتان پرەزيدەنتتىڭ «جاۋاپتى مەملەكەت – جاۋاپتى قوعام – جاۋاپتى ادام» – تەزسيسىنىڭ ماڭىزى وتە زور.
– الىپ-قوسارلارىڭىز بار ما؟
ديحان قامزابەك ۇلى:
– جاڭا ساپاعا كوشۋدىڭ قاعيداتى ءوز تاريحي تاجىريبەمىزدەن جانە الەم تاجىريبەسىنەن الىنۋى قاجەت. ءوز تاجىريبەمىز نە ايتادى؟ بۇعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن قانىش ساتباەۆتىڭ باستامالارىن ەسكە الساق تا جەتكىلىكتى. ماسەلەن, اقاڭ – قازاق ەلىن الاش ۇسىنعان فورماتتا جۇيەلەپ, جەتىلدىرۋدىڭ باسى-قاسىندا بولعان تۇلعا. بىراق تاعدىر مەن تاريحتىڭ اششى بۇرالاڭىندا الاش تاريح ساحناسىندا ۇزاق تۇرا المادى... سوندىقتان ول قازاق كەڭەستىك رەسپۋبليكاسى پلاتفورماسىندا ۇلت ءبىلىمىن جاڭا ساپاعا كوشىرۋگە تىرىستى. سوعان كۇش جۇمسادى. بىرىنشىدەن, نە جوق, نە بارىنا تالداۋ جاسادى. ەكىنشىدەن, جاڭا وكىمەتتىڭ باستامالارىنا ۇلتتىق مازمۇن بەردى. ۇشىنشىدەن, «تارتپادا جاتقان» بۇرىنعى باستامالارىن (وقۋلىق جازۋ, تەزدەتىپ مامان دايارلايتىن وقۋ ورىندارىن, اكادەميالىق ورتالىق پەن ۋنيۆەرسيتەت اشۋ, ەلشىل كوركەم ادەبيەت قالىپتاستىرۋ, اقىن-جازۋشىلاردىڭ باسىن قوسۋ, «قازاق» گازەتى رۋحىنداعى باسىلىمداردى ومىرگە اكەلۋ ت.ب.). ارينە, ا.بايتۇرسىن ۇلى ءۇشىن باستى قاعيدات – ەلدىكتى ساقتاۋ مەن جاڭا جاعدايدا دامىتۋ ەدى.
ال ورنىققان كەڭەستىك رەسپۋبليكاداعى ق.ساتباەۆتىڭ تۇپكى ماقساتى – الاش ءىسىن جالعاستىرۋ, بىلايعى كورنەكى ماقساتى – قازاقستان قاجەت ەتەتىن عىلىم ماماندارىن ازىرلەۋ بولدى. رەسەيدىڭ ورتالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا الەۋەتى بار جاستاردى ءبىلىم الۋعا جىبەرۋ, عىلىم اكادەمياسى ينستيتۋتتارىندا تىڭ جوبالارعا مۇرىندىق بولۋ ونىڭ – وسى اياداعى باتىل قادامى. مىندەتتى ورىنداۋ مەن جاۋاپكەرشىلىكتى جوعارى ۇستاۋ – ق.ساتباەۆتىڭ اينىماس قاعيداتى.
دارحان ابدىك:
– جاڭا ساپاعا كوشۋ ءۇشىن ساپالى ازاماتتار قاجەت. ساپالى ازامات قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ساپالى ءبىلىم, ساپالى مەديتسينا, ساپالى زاڭداردىڭ اتقارىلۋى, دەمەك ساپالى بيلىك قاجەت. ساپالى بيلىك تەك قانا دەموكراتيالىق سايلاۋ بارىسىندا قالىپتاسادى. تەك قانا ءادىل سايلانعان بيلىك سايلاۋشىلارىنىڭ الدىندا جاۋاپ بەرىپ, قوعامنىڭ تالابىن ورىندايدى. ساپالى قوعامنىڭ تاعى ءبىر الدىڭعى شارتى, بۇل ازاماتتاردىڭ – حاقى. ءسوز بوستاندىعى, ار بوستاندىعى, سايلاۋ جانە سايلانۋ حاقى. بۇل حاقىنان ايرىلعان ادام ەرىكتى ازامات ەمەس.
– ەرتەڭگى ۇرپاقتىڭ بويىنا ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسى بولۋعا لايىق نەندەي قاسيەتتەردى سىڭىرە الامىز؟
قايرات جولدىباي ۇلى:
– بالالارىمىزعا باسقامەن ءتىل تابىسۋدى, دۇرىس سويلەسە ءبىلۋدى ۇيرەتۋ قاجەت. جاستارعا ومىردە كەزدەسەتىن قيىندىقتارعا مويىماي, كەرىسىنشە ونى شەشۋگە, قيىندىقتى ەڭسەرۋگە, كوڭىل كۇيىن باسقارۋعا داعدىلاندىراتىن موتيۆاتسيالىق دارىستەر جۇرگىزگەن ابزال. بۇعان قوسا قارجىلىق ساۋاتتىلىق, اقشانى ۇنەمدەۋدىڭ تاسىلدەرىن مەڭگەرتۋ دە ماڭىزدى. ناقتىلاي ايتقاندا, «وتباسىن قۇرۋ», «ساۋاتتى تاماقتانۋ», «تايم مەنەدجمەنت», «قارجىلىق ساۋاتتىلىق», «وزىڭە سەنىمدىلىك», «ەموتسيالىق ينتەللەكت», «ادامدارمەن ءتىل تابىسۋ», «پروبلەمالارعا مويىماي, ونى شەشە ءبىلۋ» جانە تاعى دا باسقا ماسەلەلەر بويىنشا ەل ىشىندە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى ۇيىمداستىرىلسا, مەكتەپ قابىرعاسىندا ارنايى ءدارىس جۇرگىزۋ قولعا الىنسا ۇلتىمىزدىڭ ۋاقىت تالابىنا ساي بولمىسىن قالىپتاستىرۋ جولىنداعى يگى ءىس بولار ەدى.
بۇل ماسەلەلەرگە يسلام ءدىنى تۇرعىسىنان قاراپ, ءتۇسىندىرۋ ۋاعىزدارى كوپتەپ جۇرگىزىلسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. وسى تۇستا يمامدارىمىزدىڭ الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانساق, ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋدا ءدىني قايراتكەرلەردىڭ ءرولى ايقىن كورىنەر ەدى. جالپى ۇرپاق تاربيەسىنە, ۇلتىمىزدىڭ رۋحىن ءوسىرىپ, وركەندەۋىنە ءاربىر ازامات ءوز ۇلەسىن قوسسا, حال-قادەرىنشە رۋحاني يگىلىككە قول ۇشىن بەرسە, الدا تۇرعان مىندەتتەردى ورىنداۋعا ابدەن بولادى.
– ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسى تۋرالى ايتقان كەزدە جۇرتقا ۇلگى بولارلىق بەلگىلى ءبىر مىسالدىڭ دا بولعانى ءجون. ونداي مىسال بىزدە بار ما؟
ديحان قامزابەك ۇلى:
– جاڭا بولمىس قالىپتاستىرۋدىڭ جارقىن مىسالى – ەلوردا. قازاق ۇعىمىمەن ايتساق, «استانا» دەپ, ويدان دا, قىردان دا ادامدار جينالدى. «كەلمە», «قالا جابىق» دەپ ەشكىم كەۋدەسىنەن يتەرگەن جوق. مىنە, قالا حالقى ميلليوننان استى. ەندىگى مىندەت – قالا قازاعىن ساپالاندىرۋ. ءبىز ەلوردانىڭ مەكتەپتەرىنە, مادەني ورىندارىنا ءجيى بارىپ تۇرامىز. بايقاعانىمىز: وقۋشىنىڭ ءوزى استانالىق ەكەنىن سەزىنەدى. بۇل جەردە «ساپالاندىرۋ» تەتىگى مۇعالىم مەن اتا-انانىڭ موينىندا. ارينە, ءبارى تاپ-تۇيناقتاي دەۋگە ءالى ەرتە. بىراق دۇرىس باعىتتا.
– ءدىن مەن ءداستۇردى تەڭ ۇستاۋعا, ولاردى ۇيلەسىم تاپقان رۋحاني تۇتاس كۇش رەتىندە قاراستىرۋعا كەلىسپەيتىندەر بار. ولاردىڭ مۇنداي ۇستانىمدارىنا قاتىستى نە ايتاسىز؟
قايرات جولدىباي ۇلى:
– يسلام ءدىنى قازاق دالاسىنا كەلگەلى بەرى ءداستۇرىمىز, ءومىر ءسۇرۋ سالتىمىز, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز ءدىنىمىزدىڭ قاعيداتتارىمەن جىمداسىپ قاتار ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتىر. ءدىن مەن ءداستۇر ۇلتىمىزدىڭ قوس قاناتى سەكىلدى. بۇل ەكەۋىنىڭ ءبىرىنسىز حالقىمىزدىڭ بولاشاعىن ەلەستەتۋ قيىن. ولاي بولسا, وسىناۋ ەكى الىپ ۇستىنعا ارقا سۇيەپ قانا قويماي, ونى قاستەرلەپ, ناسيحاتتاپ ءجۇرۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ جاستارىمىز دىنگە بەت بۇرۋىن توقتاتپايدى. ءدىن – اعىپ جاتقان وزەن. وعان توسقاۋىل قويساق, بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتان كەيىن ارناسىنان تاسيدى. باقىلاۋدان شىعىپ كەتەدى. سوندىقتان ءدىنىمىزدى مەملەكەتتىڭ, حالقىمىزدىڭ بىرلىك-ىنتىماعى, مۇددەسى جولىندا دۇرىس باعىتقا بۇرا ءبىلۋىمىز كەرەك. ءبىز سىرتقى جانە ىشكى جاعىمسىز ەكسپانسيالارعا ءدىن ارقىلى قارسى تۇرا الامىز. ءبىز ادامسۇيگىشتىككە تاربيەلەيتىن يدەيانى دامىتا وتىرىپ, ينتەللەكتۋال مۇسىلمانداردى تاربيەلەۋىمىز كەرەك.
– ۇلتتىڭ بولمىسى قۇقىقتىق نورمالاردا كورىنىس تاپپايىنشا كوپ ماسەلەنىڭ شەشىلە قويماسى انىق. حالقىمىزدىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋعا, تۇتاس ۇلت ساپاسىن ارتتىرۋعا ارنالعان ناقتى زاڭ جوبالارى بار ما؟
كارىباي مۇسىرمان:
– ازىرگە ونداي ناقتى زاڭ جوباسى ۇكىمەتتەن دە, دەپۋتاتتاردان دا تۇسكەن جوق. مەنىڭ ويىمشا, وسى اسا ماڭىزدى ماسەلەنى ءبىر زاڭ قابىلداۋمەن شەشۋ قيىن. پرەزيدەنتىمىز ايتقانداي, بۇل – ەڭ اۋەلى قازاق زيالىلارىنىڭ مىندەتى. «جالعىز اعاش ورمان ەمەس, جالعىز كىرپىش قورعان ەمەس» دەگەندەي, ءبارىن مەملەكەت باسشىسىنا, پارلامەنت پەن ۇكىمەتكە جۇكتەپ قويساق, ال ءوزىمىز ناقتى ىستەن سىرت قالىپ, تەك باقىلاۋشى جانە سىناۋشى بولىپ وتىرساق, اسا ۇلكەن وزگەرىس بولا قويماس.
ايتالىق, ادىلدىك پەن ادالدىق, ۇقىپتىلىق پەن تياناقتىلىق ماسەلەلەرىن قانداي زاڭمەن شەشۋگە بولادى؟ بۇلاردىڭ ءبارى ءاربىر وتباسى مەن مەكتەپتەگى ءتالىم-تاربيەگە, ودان قالدى ادەبي كىتاپ وقۋعا بايلانىستى ەمەس پە؟! ماسەلەن, مەن دجەك لوندوندى, ورالحان بوكەەۆ پەن دۋلات يسابەكوۆتى وقىماسام, كەڭەس زامانىندا, بالا كەزىمدە كەدەيشىلىكتە وسكەندىكتەن, اقشانىڭ, ياعني بايۋدىڭ سوڭىنا تۇسەر مە ەدىم, كىم ءبىلسىن. ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن بوس ۇرانشىلدىققا اينالدىرماي, ەڭ الدىمەن ىسىراپشىلدىق پەن تويشىلدىقتى تىيۋمىز قاجەت. داڭعويلىق پەن ماقتانشىلىقتىڭ وربۋىنە جول بەرىپ تۇرعان بالەنباي اۋداننىڭ, وبلىستىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, بالەنباي سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, ەشقانداي عىلىمي جاڭالىق اشپاسا دا بالەنباي اكادەميانىڭ مۇشەسى دەگەن سياقتى رەسمي تۇردە قۇرمەتتى, ال شىندىعىندا ەسى بار جۇرت قۇرمەتتەمەك تۇگىل, كۇلە قارايتىن اتاقتاردى بەرۋدى تىيۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.
P.S. «قازىرگى مىندەت – حالقىمىزدىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋ, تۇتاس ۇلت ساپاسىن ارتتىرۋ. ادامدى جəنە قوعامدى ۋاقىت تالابىنا ساي جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر. جاڭارعان ۇلت قانا جاڭعىرعان ەلدىڭ جەتىستىگىن جاھان جۇرتىنا تانىتا الادى. مەن حالقىمىزدىڭ əلەم ۇلگى تۇتارلىق جاقسى قاسيەتتەرىنىڭ كوبىرەك بولعانىن قالايمىن», دەيدى مەملەكەت باسشىسى. شاقىرعان جەرگە كەشىگۋ دەگەندى بىلمەيتىن, ءار ساعاتىن ساناپ, مينۋتىن ەسەپتەپ جۇرەتىن ادامدار تۋرالى ايتقاندا, كوبىنە-كوپ نەمىس حالقىن مىسالعا الامىز. ال ءار باستاعان ىسىنە مۇقيات نازار اۋداراتىن, زاماناۋي تەحنولوگيانى دامىتۋدا كوش باسىندا تۇرسا دا ۇلتتىق بولمىسىنان, الەمگە ۇلگى بولارلىق سالت-ءداستۇرى مەن ادەت-عۇرپىنان, بايىرعى بولمىسىنان اجىراماعان حالىق دەپ جاپونداردى تىلگە تيەك ەتەمىز. ءبىلىمى مەن عىلىمىن دامىتىپ, اقىل-ويىن, ۇيىمشىلدىعىن, ىسكەرلىگىن الدىڭعى ورىنعا شىعارعان حالىق رەتىندە ەۆرەيلەرگە ىشتەي سۇيسىنەتىنىمىز بار. وسى حالىقتاردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن كوشتەن قالۋ تۇرماق, سول كوشتى باستاپ ءجۇرىپ-اق ۇلتتىق بولمىسىن ەرەكشەلەيتىن كوشەلى ىستەر اتقارىپ ءجۇر. ەندەشە, وتىزدىققا ۇمتىلعان ۇلت ءۇشىن ويلانارلىق ءھام سوعان ۇمتىلارلىق-اق جايت...
راۋان قابيدولدا,
اباي اسانكەلدى,
مەرۋەرت بۇركىتباي,
سۆەتلانا عالىمجانقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
