وتكەن جىلى تۋعان جەرى اققۋلىدا حاكىم ابايدىڭ كەلىستى ەسكەرتكىشىن تۇرعىزۋعا بىردەن-ءبىر سەبەپشى بولعان, ەندى كۇشىكباي بەكەت-بۇلاعىنىڭ باسىندا كەمەڭگەر اۋەزوۆتىڭ «قورعانسىزدىڭ كۇنى» اتتى ولمەس, وشپەس تۋىندىسىنداعى عازيز جاندى عازيزاعا ەسكەرتكىش ورناتۋ جونىندە باستاما كوتەرىپ وتىرعان اكادەميك عاريفوللا ەسىم جاقىندا ەلىمىزدىڭ شىعىس وڭىرىنە كەلىپ كەتكەن. سوعان وراي بەلگىلى جازۋشى-عالىممەن سۇحباتتاسقان ەدىك.
وتكەن جىلى تۋعان جەرى اققۋلىدا حاكىم ابايدىڭ كەلىستى ەسكەرتكىشىن تۇرعىزۋعا بىردەن-ءبىر سەبەپشى بولعان, ەندى كۇشىكباي بەكەت-بۇلاعىنىڭ باسىندا كەمەڭگەر اۋەزوۆتىڭ «قورعانسىزدىڭ كۇنى» اتتى ولمەس, وشپەس تۋىندىسىنداعى عازيز جاندى عازيزاعا ەسكەرتكىش ورناتۋ جونىندە باستاما كوتەرىپ وتىرعان اكادەميك عاريفوللا ەسىم جاقىندا ەلىمىزدىڭ شىعىس وڭىرىنە كەلىپ كەتكەن. سوعان وراي بەلگىلى جازۋشى-عالىممەن سۇحباتتاسقان ەدىك.
– قادىرلى عارەكە, ءسىزدىڭ دانىشپاندار تاقىرىبىنا بايلانىستى ءونىمدى ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقانىڭىزدى زيالى قاۋىم دا, بىلايعى جۇرتشىلىق تا جاقسى بىلەدى. سولاي دەي تۇرعانمەن, بۇگىنگە دەيىن نە تىندىرعانىڭىزدى قىسقاشا ايتىپ وتسەڭىز...
– حاكىم ابايدىڭ 150 جىلدىق تويى قارساڭىندا «حاكىم اباي» دەگەن كىتابىم جارىققا شىققان ەدى. سودان بەرىدە سول ەڭبەگىم ورىس, تۇرىك, اعىلشىن تىلدەرىندە دە جارىق كوردى. ال باس اقىنىمىزدىڭ باستى شاكىرتى شاكارىم قاجىنىڭ 150 جىلدىق تويى قارساڭىندا «دانىشپان شاكارىم» جانە «مۋدروست شاكاريما» دەگەن اتپەن ەكى تىلدە جارىق كورگەن تۋىندىلارىم جوعارىداعى ەڭبەگىمنىڭ زاڭدى جالعاسى دەپ بىلەمىن. سولاردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ بولماسىن ورىسشا اۋدارماسىن ءوزىم جاسادىم. ونداعى ماقساتىم اسىل قۇندىلىقتارىمىزدى ەڭ الدىمەن ورىس ءتىلدى قانداستارىمىزعا دا جەتكىزۋ ەدى. سول ماقساتىم دۇرىس بولدى ما دەيمىن. سونىڭ ايعاعىنداي الگى ورىس ءتىلدى باۋىرلارىمنىڭ: «ءسىزدىڭ ۇلىلار تۋرالى ەڭبەكتەرىڭىزدى وقىعان سوڭ ەندى ولاردىڭ تۇپنۇسقاسىن وقۋعا دەن قويىپ وتىرمىز» دەگەن ماعىناداعى جۇرەكجاردى سوزدەرىن ەستىپ قالىپ ءجۇرمىن. سوندىقتان ولاردى سەندەر ءتىل بىلمەيسىڭدەر دەپ سىرتقا تەبە بەرگەننەن گورى وسىلايشا باۋىرىمىزعا تارتا ءبىلۋىمىز كەرەك دەپ بىلەمىن.
– ەندى نە تىندىرا المادىم, نەندەي شارۋانى اتقارۋعا ۇلگەرە الماي جاتىرمىن دەگەنگە كەلسەك...
– اباي, شاكارىم, مۇحتار سىندى الىپتار ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ تۇرعان دانىشپاندار ەكەندىگىنە كىمنىڭ داۋى بار! سوندىقتان ولاردى بىرىنەن-ءبىرىن ءبولىپ قاراستىرۋعا بولمايدى. وسى ماقساتپەن «كەمەڭگەر اۋەزوۆ» دەگەن اتپەن تريلوگيانىڭ ءۇشىنشى كىتابىن جازۋدى قولعا العانىما كوپ بولدى. بىراق, شىندىعىن ايتايىن, وسى ەڭبەگىمنىڭ نۇكتەسى قويىلماي سوزىلىپ بارادى. بۇل ەڭبەگىمدى دە قازاق, ورىس تىلدەرىندە قاتار شىعارسام دەيمىن.
– بۇل ەڭبەگىمنىڭ نۇكتەسى قويىلماي سوزىلىپ بارادى دەدىڭىز. سونىڭ سەبەبىن بىلۋگە بولا ما؟
– اۋەزوۆ شىن مانىسىندە كەمەڭگەر جازۋشى. «ەڭلىك-كەبەك» تراگەدياسى مەن «قورعانسىزدىڭ كۇنى» حيكاياسىن نەبارى جيىرما جاسىندا جازدى. ونىڭ كەمەڭگەرلىگى سول, وسى حيكاياسىندا قازاق قىزىن يدەيا رەتىندە كوتەرىپ, قورعانسىزعا قورعان بولايىق دەگەن دە, «ەل بولامىن دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» دەپ «قالىڭ قازاعىنا» سوزىمەن ونەگە كورسەتىپ, جول نۇسقاعان دا وسى جاس مۇحتار بولاتىن.
ەرتەدە مۇحاڭنىڭ جاقسى ماعىنادا «جانتورسىعى» اتانعان شاكىرتى, ءبىزدىڭ ۇستازىمىز قايىم مۇحامەدحانوۆ «عازيزانىڭ باسى كوتەرىلمەي قالىپ بارادى» دەگەن ءسوزدى ءالسىن-ءالى قايتالاپ ايتىپ قالاتىن-دى. ۇستازىمنىڭ عازيزا مۇحاڭنىڭ جيەنى بولاتىن دەگەن ءسوزى دە ەستە قالىپ قويىپتى. جاس كەزىمىزدە سول ءسوزدىڭ بارىنە سونشالىقتى ءمان بەرە قويماپپىز-اۋ! قازىر كۇشىكباي بەكەت-بۇلاعىنا يەلىك ەتىپ وتىرعان ارقالى ءانشى امانگەلدى جىكەنوۆتىڭ اجەسى دە «عازيزانى كوزىم كوردى, بويشاڭ ەدى, ادەمى ەدى, مولاسى ەسكەرۋسىز قالىپ بارادى» دەيدى ەكەن. دەمەك, عازيزا ءتانى دە, جانى دا سۇلۋ جاراتىلعان ارۋ جان بولعان عوي. جانىنان ارىن جوعارى قويا بىلگەندىگى ءوز الدىنا. مىنە, جاس مۇحتار وسىنداي پاك جانعا قاراسوزبەن ەسكەرتكىش تۇرعىزىپ, بارشامىزدى ايەل زاتىن ارداقتاۋعا ۇندەۋى كەمەڭگەرلىك ەمەي نەمەنە! ال بۇل ماڭگىلىگىمىزدىڭ ماڭگىلىك تاقىرىبى ەمەس پە!
– سونىمەن, وسى ساپاردا نە تىندىرىلعانىن وقىرمانعا ءوز اۋزىڭىزدان ايتىپ بەرسەڭىز...
– سەمەيگە ءجيى كەلىپ تۇرامىن. وسى جاققا كوكتەمدە كەلگەن ءبىر ساپارىمىزدا عازيز جاندى عازيزانىڭ ماڭگىلىككە تىنىستاپ جاتقان جەرىن انىقتاپ كەتكەن ەدىك. بۇل شارۋادا بىزگە وسى ەلدىڭ تۋماسى امانگەلدى جىكەنوۆ كوپ كومەك كورسەتتى. ال وسى جولى شاعان جۇماقسانوۆ, ماقسات جارىلعاسين سىندى جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ كومەگىمەن عازيزانىڭ باسىنا جانە بولاشاقتا وعان ەسكەرتكىش ورناتىلاتىن كۇشىكباي بەكەت-بۇلاعىنىڭ الدىنداعى الاڭعا ءمارمار تاستان ەسكەرتكىش تاقتا قويدىق.
مۇنىڭ سىرتىندا ءومىردىڭ قىزىعىن كورمەي جاتىپ ەرتە سولعان عازيزاعا قۇران باعىشتاپ قاتىم تۇسىردىك. وسى ءبىر ەلەۋلى وقيعاعا بايلانىستى وتكەن شاعىن جيىندا جاس اقىندار جارقىراپ كوزگە ءتۇستى. بىزگە كەرەگى دە وسى ەدى. ويتكەنى, ءبىزدىڭ باستامامىزدى ولاردىڭ بەك تۇسىنگەنى قۋانتادى. سونسوڭ قاسيەتتى بۇلاق باسىندا عازيزا تۋرالى العاشقى ءان دە ورىندالدى. ونىڭ ءسوزىن ءوزىم جازسام, اۋەنى جەرگىلىكتى ءانشى-سازگەر تۇرسىنعازى راحيموۆتىكى. وسىنىڭ ءبارى قاسيەتتى رامازان ايىندا جۇزەگە اسىرىلدى. ءسويتىپ, كوپتەن كوڭىلدە جۇرگەن ماسەلەدە سەڭ قوزعالدى. «كەمەڭگەر اۋەزوۆ» اتتى ەڭبەگىمنىڭ كىلتى دە تابىلعان سەكىلدى. وسى ورايدا, وبلىس, سەمەي قالاسى جانە اباي اۋدانىنىڭ باسشىلىعىنا قولداۋ بىلدىرگەنى ءۇشىن شىنايى كوڭىلدەن اق العىسىمدى ايتامىن. الدا الگىندەي شارالار ءوز جالعاسىن تاۋىپ, سەمەيدە الداعى ۋاقىتتا عازيزاعا ارنالعان ايتىسكەر اقىنداردىڭ رەسپۋبليكالىق سايىسى وتە مە دەپ وتىرمىز. تەك عازيزاعا ەسكەرتكىش ورناتۋمەن شەكتەلىپ قالعانىمىز ءجون بولمايدى دەپ ەسەپتەيمىز.
– ءسىزدىڭ ءۇش الىپتىڭ شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋداعى ەڭبەگىڭىز تۋرالى ايتىپ جاتىرمىز عوي. سونىمەن بىرگە, ءسىز سەناتور رەتىندە دە ولارعا قانشالىقتى قىزمەت ەتكەنىڭىزدى دە, وسى جولدا قولداۋمەن بىرگە كەدەرگىگە دە تاپ بولعانىڭىزدى دا بىلەمىز...
– قاسيەتتى جيدەبايدىڭ باسىندا قوناق ءۇي سالدىرۋ جونىندە باستاما كوتەرىپ, دەپۋتاتتىق مانداتىمدى پايدالانا وتىرىپ, سوعان قارجى بولدىرۋگە سەبەپشى بولعانىم دا, جاڭا ءسىز ايتقانداي ءجونسىز كەدەرگىلەر سالدارىنان ونىڭ پايدالانۋعا بەرىلمەي قالعانى دا راس. ايتەۋىر, داتكە قۋات دەيتىن جايت سول, بۇل يگىلىكتى شارۋا ەشتەن كەش جاقسى دەگەندەي ءوز شەشىمىن تابا باستاعان سەكىلدى. سوندىقتان, باسقا اڭگىمەنى قوزعاپ جاتقىم كەلمەيدى. ال دانىشپاندار ەلىندە ءتۋريزمدى دامىتامىز دەسەك, وندا باراتىن قوناقتاردىڭ جاتىن ورنىمەن بىرگە, جول ماسەلەسىن تۇزەۋىمىز كەرەك. سەمەيدەن جيدەبايعا, جيدەبايدان اياگوزگە دەيىن ءتورت جولاقتى جول تارتىلسا, بۇل اۋىسپالى ماعىناسىندا دا, تۋرا ماعىناسىندا دا اباي جولى بولار ەدى. ويتكەنى, قازىردە قىتاي مەن باتىس ەۋروپا اراسىندا قاسقا جول قۇرىلىسى سالىنىپ جاتقانىن بىلەسىزدەر. سوندا, ءتىپتى, ارعىسىن ايتپاعاندا بەرگىدەگى ەلىمىزدىڭ ەكى رۋحاني ورتالىعى – سەمەي مەن تۇركىستاننىڭ ارالىعىندا بارىس-كەلىس تۇپكىلىكتى ءوز شەشىمىن تاپقان بولار ەدى.
سونسوڭ باستاپقىدا «قورعانسىزدىڭ كۇنىندەگى» عازيزا مەن كۇشىكباي سىندى ەكى كەيىپكەردى بولە-جارماي ەسكەرتكىشتى بىرگە تۇرعىزعىمىز كەلگەنى دە شىندىق. وكىنىشكە قاراي, الگىندەي كەدەرگىلەردەن سوڭ ول تالابىمىز دا جۇزەگە اسپاي قالدى. بىراق تاعى دا ەشتەن كەش جاقسى دەپ وتىرمىز. سوندىقتان ءوزارا كىنالاسقاننان گورى, ءوزارا تۇسىنىستىك جاقسى دەپ بىلەمىن.
ال بۇرناعى جىلى اباي ەلىنە شىعار جولعا اباي جولى دەگەن بەلگى قويىلعان بولسا, سوعان دا باستاماشى بولعانىمدى ماقتان تۇتامىن. ويتكەنى, مەنىڭ جولىم – اباي جولى. كەشەگى كوممۋنيزم جولى, لەنين جولى كۇيرەپ, ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگى بەكي ءتۇسىپ كەلە جاتقاندا بارشامىزدىڭ جولىمىز دا اباي جولى بولۋى ءتيىس.
– ءCىز ءوزىڭىزدى ءبىرىنشى كەزەكتە كىم دەپ بىلەسىز, ياعني, فيلوسوف-عالىمسىز با, جوق الدە ساياساتكەرسىز بە؟
– ماماندىعىم بويىنشا فيلولوگ مۇعالىممىن. بىراق, كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيامدى فيلوسوفيا تاقىرىبىندا قورعادىم. ماقتاندى دەمەڭىز, قازاق توپىراعىندا جاڭاشا ويلاۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا ءبىر كىسىدەي اتسالىسقانىمدى ەشكىم جوققا شىعارا قويماس. ايتسە دە مەن ءوزىمدى ءبىرىنشى كەزەكتە جازۋشى-ويشىلمىن دەپ ەسەپتەيمىن. فيلوسوفيا دەگەنىڭىز وي قاماۋى. ال ودان شىعۋ ءۇشىن ويىڭىزعا ءورىس بەرۋىڭىز كەرەك. دانىشپان اباي ءوز ويىنا ءورىس بەرە بىلگەندىكتەن, ءوزى ايتقانداي, عالىمدىقتان حاكىم دارەجەسىنە كوتەرىلە ءبىلدى.
سول حاكىم اباي بولماساڭ دا ۇقساپ باق دەگەندەي, جاسىم قىرىقتان اسقان شاعىمدا جازۋشىلىققا بەت بۇردىم. بۇعان دەيىن جازعان «سوتسياليزم: كىنا جانە كۇنا» جانە «اق ولەڭ – اققۋلى مەكەن» دەگەن روماندارىم ءوز انا تىلىمىزبەن بىرگە, ورىس, تۇرىك, اراب تىلدەرىندە جارىق كوردى. ال وقىرمان قاۋىم مەنى ءالى جازۋشى رەتىندە تانىپ بىلە الماي وتىرسا, ول مەنىڭ كىنام ەمەس. ويتكەنى, قازىرگى كىتاپ تارالىمىنىڭ وتە از ەكەندىگىن بارشاڭىز بىلەسىزدەر. بولاشاقتا ساياسي تاقىرىپقا ارنالعان «وپەرا» جانە قايعى-قاسىرەتسىز ىزگىلىكتى قوعام قۇرۋ جايىن قوزعايتىن «مۇڭ» روماندارىن جارىققا شىعارۋدى ويلاستىرىپ جاتىرمىن. مۇنىڭ سىرتىندا بيىلعى كۇزدە العاشقى درامالىق شىعارمام الماتىداعى اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترىندا قويىلعالى جاتىر.
– سەناتور رەتىندە نە ءبىتىردىم دەپ ەسەپتەيسىز؟ پارلامەنت وتىرىستارىندا قاي تىلدە سويلەدىڭىز؟ بالالارىڭىز بەن نەمەرەلەرىڭىز قاي تىلدە سويلەيدى؟
– سەناتور رەتىندە عىلىم, ءبىلىم زاڭدارىن جەتىلدىرىپ قابىلداۋعا تىكەلەي قاتىسىم بولدى. باسقا دا زاڭداردى تالقىلىپ, قابىلداۋ ماسەلەلەرىنەن سىرت قالىپ كورگەن جوقپىن. دەپۋتاتتىق ساۋالداردى مەملەكەتتىك تىلدە قويىپ قانا قويماي, ارىپتەستەرىمدى دە سوعان شاقىرىپ وتىردىم. پارلامەنت وتىرىسىندا اۋەزوۆتىڭ «قيلى زامان» حيكاياسىنىڭ كەيىپكەرلەرى ۇزاق پەن جامەڭكە باتىرلارعا الماتىدا كوشە اتتارىن بەرۋ تۋرالى ەكى مارتە ماسەلە كوتەردىم. رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى وسىنداي كەلەلى ماسەلەلەردەن سىرت قالعان كەزىم جوق. بالالارىم دا, نەمەرەلەرىم دە قازاقشا وقيدى. جازعى دەمالىسىمدى شەتەلدە ەمەس, نەمەرەلەرىممەن ەلدە, اققۋلىدا بىرگە وتكىزەمىن.
– وپپوزيالىق باسىلىمداردا ءالسىن ءالى سىنعا ۇشىراپ جاتاسىز. وعان قالاي قارايسىز, ەرتەڭگى ۇرپاق الدىندا ارىم تازا دەپ نىق سەنىممەن ايتا الاسىز با؟
– سىندى دۇرىس قابىلداي ءبىلۋ كەرەك. ءارتۇرلى پىكىر بولۋى زاڭدىلىق. نەگە مەن تۋرالى ءبىر عانا پىكىر بولۋى ءتيىس؟ ايتىلعان ءسوز جاقسى. ال ايتىلماعان سوزدەن ءيىس شىعادى. سونسوڭ مەن ءوزىمدى ويشىل جازۋشىمىن دەدىم. ال العاش ايتىلعان ويدى ەلدىڭ ءبارى بىردەي قابىلداي الادى دەپ ويلايسىز با؟ مەن تۇگىلى جاڭاعى ءۇش الىپ تا تىڭ وي ايتقاندىعى ءۇشىن تاياق جەگەن. عىلىمدا پليۋراليزم, پىكىر قايشىلىعى دەگەن ۇعىم بار. حالىققا ءسوز ايتامىن دەگەن كىسى سوعان دايىن بولۋى كەرەك.
– ءسىز سەمەيدە وقىدىڭىز, سوندىقتان دا بولار بىلايعى جۇرتشىلىق ءسىزدى وسى ەلدىڭ تۋماسى دەپ ەسەپتەيدى. پاۆلودار وڭىرىندەگى ەركە ەرتىس جاعاسىنداعى اققۋلى – تۋعان جەرىڭىز. ول جاقتا تۇرماعانمەن, ونداعى بەدەلىڭىزدى دە جاقسى بىلەمىز. الماتىعا بارىپ, قىرقىڭىزدا قامال الىپ, ەلگە تانىلدىڭىز. استانانىڭ, باس قالانىڭ ءسىز ءۇشىن ورنى جانە بولەك. سولاي دەي تۇرعانمەن, سولاردان سىزگە قايسىسى ىستىق؟
– اركىمگە ءوزىنىڭ تۋعان جەرى مىسىر شاھارى دەيدى حالقىمىز. وتكەن جىلى سول تۋعان جەرىم – اققۋلىدا حاكىم ابايعا ەسكەرتكىش تۇرعىزدىق. سول ءۇشىن پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى ەرلان ارىن مىرزا مەن اققۋلى اۋدانىنىڭ اكىمى ايزادا حانىمعا العىستىمىن. مۇندا حاكىم اقىننىڭ تۋعان كۇنى جىل سايىن اتالىپ وتەتىن بولادى. سونىڭ ايعاعىنداي حاكىم اقىننىڭ بيىلعى تۋعان كۇنى اققۋلىدا دۇركىرەپ ءوتتى. وعان ءادىل احمەتوۆ, ەرمەك جۇماباەۆ سىندى سەناتور ارىپتەستەرىم ارنايى كەلىپ قاتىسىپ, سىندارلى ءسوز قوزعادى. بۇل اباي وقۋلارىنا كورشىلەس وبلىستارمەن بىرگە, رەسەيدىڭ التاي ولكەسىندە تۇرىپ جاتقان قانداستارىمىز دا كوپتەپ قاتىستى.
ال ەندى الماتىعا كەلەتىن بولساق, ءسىز جوعارىدا دۇرىس ايتتىڭىز, جاسىم قىرىقتان اسىپ سول جاققا بارعان سوڭ جولىم اشىلىپ, ءسوزىم حالىققا جەتە باستادى. تاعى دا ماقتاندى دەمەڭىز, ءوز باسىم كەشەگى الىپ يمپەريانىڭ اقىرى جاقىنداپ قالعانىن سوناۋ سەكسەنىنشى جىلداردىڭ باسىنان سەزگەن ەدىم. سونى ەپتەپ بولسا دا حالىققا دا سەزدىرۋ مۇمكىندىگى م.گورباچەۆتىڭ قايتا قۇرۋ ساياساتىنان كەيىن عانا تۋدى. جالپى كەشەگى كەڭەس جۇرتشىلىعىنىڭ سول گورباچەۆ پەن ەلتسينگە وكپەسى جوق.
استانا دەپ جاتىرسىز. ەلىمىزدىڭ بۇل باس قالاسى ەلباسىنىڭ ءتول تۋىندىسى. وسىندا تۇرىپ ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىنىڭ قالىپتاسۋىنا قولدان كەلگەنشە ۇلەس قوسىپ جاتقاندىعىمدى جانە ماقتان تۇتامىن.
وسىلاي دەي وتىرىپ, مەن ءۇشىن قاسيەتتى سەمەيدىڭ ءجونى بولەك ەكەندىگىن بولە-جارا ايتسام, مەنى باسقالار دۇرىس تۇسىنەدى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, وسىندا وقىپ, وسىندا ات جالىن تارتىپ مىنگەنىم راس. جوعارىدا ايتقانداي, اۋىسپالى ماعىناسىندا دا, تۋرا ماعىناسىندا دا تەك جيدەبايعا عانا ەمەس, حالقىمىزدى جارقىن بولاشاققا باستايتىن اباي جولى وسى ارادان باستالادى. ول مەنىڭ دە, بارشامىزدىڭ دا قاسيەتتى دە قاستەرلى جولىمىز!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
داۋلەت سەيسەن ۇلى,
جۋرناليست.
سۋرەتتە: قاراۋىلعا اپاراتىن قاسقا جول بويىنا ورناتىلعان «اباي جولى» ستەلاسى.
سۋرەتتى تۇسىرگەن اۆتور.
