كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «ەQ»
«بايسالدى ەل بايقاماي قاتە جىبەرمەس» دەگەن قاعيدانى ءبىزدىڭ ەل مىقتى ۇستانادى. 1991 جىلى 12 ماۋسىمدا رەسەي ەگەمەندىگىن جاريالادى, ول تۇسىنىكسىز جاعداي بولدى. 2001 جىلى رەسەيدىڭ فەدەراتسيا كەڭەسى ەگەمەندىكتىڭ ونجىلدىعىن اتاپ وتپەكشى بولىپ, تمد ەلدەرىنەن دەلەگاتسيالار شاقىردى. قازاقستاننان ءبىر توپ دەپۋتات قاتىستىق. رەتى كەلگەندە فەدەراتسيا كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەگور ستروەۆتان «رەسەي ەگەمەندىكتى كىمنەن الدى. ول كەزدە وداقتا تەك رەسەي مەن قازاقستان قالدى عوي. رەسەي رەسەيگە ەگەمەندىك بەرە المايدى, سوندىقتان رەسەيگە ەگەمەندىك بەرگەن قازاقستان» دەدىم. پاراساتتى ادام عوي, بەتىمە ك ۇلىمسىرەي قاراپ: «كەشكە بانكەت بولادى, سوندا اڭگىمەنى قىزدىرامىز», دەدى.
رەسەي دەپۋتاتتارى بولسا, رەسەيدىڭ ەگەمەندىگى ەلتسين مەن گورباچەۆتىڭ بيلىك بولىسۋلەرى دەستى. بۇگىندە 12 ماۋسىم – رەسەي كۇنى. ال وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىن رەسەيلىك ساياساتكەرلەر «سۋۆەرەنيتەت شەرۋى» دەپ سىنادى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن كەيبىر رەسەيلىك دەپۋتاتتار «پيعىلىنا قاراي قيمىلى» دەگەندەي يمپەريالىق ۇستەمدىكتى اڭسايدى. رەسەي ءتىپتى كۇش كورسەتەدى. گرۋزيامەن سوعىس, مولداۆيانى ءبولۋ, دونباسس پەن لۋگانسكىدەگى سەپاراتيزمدى قولداۋ – سونىڭ كورىنىستەرى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ وسىعان وراي «ايماقتىق تۇتاستىعىمىزعا كۇمان كەلتىرىپ, تاتۋ كورشىلىك قاتىناستارعا سىنا قاققىسى كەلەتىن كەيبىر شەتەل ازاماتتارىنىڭ ارانداتۋشىلىق ءىس-ارەكەتتەرىنە رەسمي جانە قوعامدىق دەڭگەيدە تويتارىس بەرە وتىرىپ, اعارتۋشىلىق جۇمىستارىن ۇستامدىلىقپەن جۇرگىزگەن ءجون» دەدى.
راس, ءبىز ءارتۇرلى ارانداتۋشى ارەكەتتەردىڭ الدىن الدىق. ەل حالقىنىڭ 40%-دان استامىن عانا قازاقتار قۇرايتىن قازاقستاندى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ العاشقىلارىنىڭ ءبىرى بولىپ تاۋەلسىز مەملەكەت دەپ جاريالاۋ, ارينە, قوعامدا قارسىلىق تۋعىزۋى مۇمكىن ەدى. سوندىقتان 1990-1991 جىلدار قازاقستان حالقىن تاۋەلسىزدىككە ساياسي جانە پسيحولوگيالىق جاعىنان بەيىمدەۋ جىلدارى بولدى. كسرو-دا سول تۇستا 200-گە جۋىق ەتنوتەرريتوريالىق جانجالدار ىقتيمال ەدى. سونىڭ ءبىرازى قازاقستاندا بولاتىن. ۇستامسىزدىق, قىزبالىق كوڭىل كۇي ورمانداعى ورتتەي لاۋلاپ, جاعدايدى بيلەتپەي كەتۋى مۇمكىن ەدى. قازاقستاندىقتاردى كۇردەلى وزگەرىستەرگە بىرتە-بىرتە يكەمدەپ, وداقتى ساقتاپ قالۋ مۇمكىندىگىنىڭ جوقتىعىنا ەلىمىزدەگى, اسىرەسە دياسپورالاردىڭ كوزىن جەتكىزۋ كەرەك بولدى. وسىنداي بايسالدى ساياساتتى قازاق مەملەكەتى ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەمىزدى ەنگىزۋ تۇسىندا دا ۇستاندى. حالىقتى جاڭا ساياسي-پسيحولوگيالىق جاعدايعا بەيىمدەۋ, پايىمدىلىق – قازاقستاندىق ۇلت ساياساتىنىڭ ماڭىزدى تاعىلىمى.
مارك تۆەن «تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن ەل ساياسي لوتەرەيادا ءپىل ۇتقانمەن بىردەي, ال ءپىلدى اسىراۋ كەرەك», دەيدى. جازۋشى تاۋەلسىزدىكتىڭ جۇگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىنە, العا ۇستاعان نىساناعا جەتۋ جولىنىڭ قاۋىپ-قاتەرگە, كۇمان مەن كۇدىككە تولى ەكەندىگىن مەڭزەپ وتىرسا كەرەك.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگى توڭىرەگىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلۋدا. كەيبىرەۋلەر بارلىق رەسپۋبليكا وداقتان ءبىرجولا كەتكەننەن كەيىن, قازاقستان امالسىزدان تاۋەلسىزدىك جاريالادى دەگەندەي وي ايتسا, ەندى بىرەۋلەر قازاقستان سوڭعى كۇنگە دەيىن جاڭا ۇلگىدەگى وداققا سەندى دەيدى. شىن مانىندە ىشكى جانە سىرتقى جاعدايلار ۇستامدىلىقتى قالادى.
پرەزيدەنت ماقالادا تاۋەلسىزدىكتىڭ وتىز جىلىن ءۇش ون جىلدىق بەلەسكە ءبولىپ قاراستىرادى. ەلىمىز جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق ەكونوميكاعا, توتاليتارلىق جۇيەدەن دەموكراتيالىق جۇيەگە اياق باستى. ەڭ باستىسى, ادامدار ساناسى دا وزگەرە باستادى: كەڭەستىك ازاماتتىقتان قازاقستاندىق ازاماتتىققا, جالتاق ورىسقول, پارتياشىل پسيحولوگيادان ەركىن ويلايتىن تۇلعاعا, قۇدايسىز, اتەيستىك كوزقاراستان يماندىلىققا بەت العان جاڭا ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى.
وتارلاۋ ساياساتى تەك وتارلانعان ەلدىڭ تابيعي بايلىعىنا عانا ەمەس, رۋحاني بايلىعىنا, ادامدار ساناسىنا دا قول سۇعىپ, ۇلتسىزدىق دەرتى تارادى.
توتاليتارلىق كەزەڭدە ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ, «تىلىمىزدەن, ءدىلىمىز بەن دىنىمىزدەن ايىرىلىپ قالاجازدادىق», دەپ جازادى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى.
وتارلاۋ تۋرالى مىناداي ءبىر ءتامسىل بار. قاسقىر مەن ەشكى ەكونوميكالىق نەگىزدە ءومىر سۇرۋگە كەلىسىپتى. قاسقىر ايتىپتى ەشكىگە: «مەن سەنىڭ ءشوبىڭدى جەمەيمىن, ال سەن ءوز ەركىڭمەن مەنى ەتىڭمەن قامتاماسىز ەتەسىڭ».
وتارلاۋشى ۇلت كەيىن دە بۇرىنعى وتارلانعان ۇلتتاردى ءوز مادەني, ساياسي, تىلدىك ىقپالىنان شىعارماۋعا تىرىسادى. اعىلشىن ءتىلى 114 تەرريتوريادا, يسپان ءتىلى 27, فرانتسۋز ءتىلى 24, پورتۋگال ءتىلى 12 تەرريتوريادا ۇستەم.
ەكونوميكالىق, ساياسي رەفورمالار, توتاليتاريزمنەن دەموكراتياعا ءوتۋ قازاقستانداعى ۇلكەن-كىشى ەتنوستىق قاۋىمداستىقتار اراسىندا ابىرجۋ, مازاسىزدانۋ, سەپاراتيستىك كوڭىل كۇي, كەڭەس زامانىن اڭساۋ, بولاشاققا كۇدىكتەنۋ سەزىمدەرىن تۋعىزدى. قازاقتار بولسا ءتىلى مەن مادەنيەتىنىڭ جاعدايىنا, تابيعي بايلىقتىڭ شەتەل قولىنا كەتكەنىنە كوپ الاڭدايدى.
سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى ماقالادا پاتريوتيزم ماسەلەسىنە اسا نازار اۋدارادى. «ادام بالاسى دۇنيەگە پاتريوت بولىپ كەلمەيدى. ول ءبىلىم مەن تاربيە الىپ, الەۋمەتتىك ورتامەن ارالاسىپ, ادامزاتتىق بولمىسىن قالىپتاستىرۋ كەزىندە پاتريوتقا اينالادى», دەپ جازادى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى.
نارىقتىق قاتىناستار قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ەلدەردە ءپاتريوتيزمنىڭ ىرگەتاسىن ەكونوميكالىق كوزقاراستار قالىپتاستىرادى. وسىعان بايلانىستى نەمىس ءپاتريوتيزمىنىڭ ون وسيەتىنە نازار اۋدارالىق:
- ءتىپتى ۇساق-تۇيەك شىعىن شىعارعاندا دا وتاننىڭ جانە ەل ازاماتتارىنىڭ مۇددەلەرىمەن ەسەپتەس.
- شەتەلدىڭ ءبىر تەڭگەگە تۇراتىن تاۋارىن ساتىپ العانىڭدا ءوز ەلىڭە ءبىر تەڭگە زيان كەلتىرەتىنىڭدى ۇمىتپا.
- سەنىڭ اقشالارىڭ تەك نەمىس ساۋداگەرلەرى مەن جۇمىسشىلارىنا پايدا اكەلۋى كەرەك.
- شەتەلدەن كەلگەن ماشينا جانە قۇرال-سايمانداردى قولدانىپ, گەرمان جەرىن, شاڭىراعىن, گەرمان شەبەرحاناسىن قورلاما.
- ءوز داستارقانىڭدا شەتەلدىڭ ەتى, مايى, تاعى باسقالارىنا ەركىندىك بەرمە, سەبەبى ول نەمىس ەت وندىرىسىنە جانە وتاندىق شارۋاشىلىعىنا زيان كەلتىرەدى.
- ءار ۋاقىتتا نەمىس قاعازىنا, نەمىس قالامىمەن, نەمىس سياسىمەن جاز دا, نەمىس سورعىش قاعازىمەن سورعىز.
- نەمىس يگىلىگىنە تەك نەمىستىڭ ۇنى, نەمىستىڭ جەمىسى, نەمىستىڭ ەتى جارايدى.
- تەك قانا نەمىس ماتاسىمەن تىگىلگەن سىرت كيىمدەر مەن نەمىس قولىنان شىققان باس كيىم كي.
- ەگەر سەن نەمىس كوفەسىن ىشكىڭ كەلمەسە, گەرمانيانىڭ وتار ەلدەرىنەن اكەلىنگەن كوفەنى ءىش. بالالارىڭ مەن ايەلىڭە دە وتار ەلدىڭ كاكاوسىن ءىشىپ, شوكولادىن جەۋگە ءامىر ەت.
- ەشۋاقىتتا شەتەلدىڭ تاۋارىنا قىزىقپا جانە ەسىڭدە بەرىك ساقتا, گەرمان ازاماتىنىڭ كەرەگىن تەك گەرمانيا شىعارا الادى.
وسى قاعيدالاردىڭ ءبىرازى قازاقستاندىقتارعا دا ءتيىمدى. كاسىپكەرلىكتىڭ پاتريوتتار قولداۋىنسىز العا باسۋى قيىن.
پرەزيدەنت حالىقتى جالعان استامشىلىقتان ساقتاندىرادى: «تاۋەلسىز ەل بولۋ ونى جاريالاۋمەن نەمەسە مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن قالاۋمەن شەكتەلمەيدى».
تاۋەلسىزدىك العان كوپتەگەن ەل ارمانداعان «التىن عاسىرعا» قول جەتپەك تۇگىلى وتارلىق ءومىر سالتى مەن ويلاۋدىڭ دورەكى تۇرلەرى ەتەك الىپ, بۇل ۇلتتىق توقىراۋعا, ۇرلىققا, جەمقورلىققا سوقتىردى, ءتىپتى وعان ەتتەرى ۇيرەنىپ كەتتى. بوتەن ەلدىڭ ۇستەمدىگىنەن قۇتىلعانىمەن ونىڭ اقىل-ساناسى, مادەنيەتى, تىلىنەن قۇتىلۋ سوزىلعان ىندەتكە اينالدى. بۇل – ءبىزدى دە ويلاندىراتىن پروبلەما.
ۇلتتىق ءرومانتيزمدى ءبىز دە باسىمىزدان كەشىرىپ كەلەمىز. ءبىر كەزدە قوي ۇستىندە بوزتورعاي ۇيالاعان, سۇتتەي ۇيىپ وتىرعان ەل ەدىك, وتارشىلار مەن بولشەۆيكتەردىڭ ارام پيعىلدى ساياساتى ۇلتىمىزدى ازدىردى, ەندى ءوز بيلىگىمىز ءوز قولىمىزعا تيگەن تۇستا باقىت پەن مولشىلىققا جول اشىلدى دەپ بوركىمىزدى اسپانعا لاقتىردىق. تابيعي بايلىعىمىز ءپاتريوتيزمنىڭ بولەك ءبىر ءتۇرىن – رەسۋرستىق پاتريوتيزم تۋعىزدى. قورجىنىندا ات باسىنداي التىنى بار قايىرشىلار بار ەكەنىن, ول التىن بۇيىم, تاۋار بولمايىنشا بايلىققا اينالمايتىنىن, ونىڭ كاسىبي ەڭبەكپەن كەلەتىنىن ەندى-ەندى ءتۇسىنىپ كەلەمىز. ەڭ باستى بايلىق – ءبىلىم, ەڭ قۇشتى جانارماي تەر ەكەنىن زامان ەندى اڭعارتىپ كەلەدى.
وتارشىلدىقتا بولعان ۇلتتارعا ءتان, ءبىر جاعىنان جىلاۋىق, ەكىنشى جاعىنان, داندايسۋشىلىق, بۇرىنعى ۇلتتىق كەمسىتۋشىلىكتىڭ ورنىن ۇلتتىق ابىرويلى ىسپەن ەمەس, لەپىرمە, جەلىكپە ماقتانۋشىلىقپەن تولتىرۋدى ءبىز دە باستان كەشىرگەن سياقتىمىز. تاريحتى سارالاعاندا بارلىق پالەنى تەك سىرتقى كۇشتەردەن دەپ سويلەۋ, ۇلتىمىزدى بىرىڭعاي ماقتاپ تەك باتىر, تەك دانا ەتىپ كورسەتۋ – ۇلتتىق نيگيليزم سياقتى ىندەتتىڭ ءبىرى. تاريحتان وتكەن ۇلت وكىلدەرىن ءيا پەرىشتە, ءيا جەكسۇرىن ەتىپ سيپاتتاۋ دا سونىڭ كورىنىسى.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ماقالاسىن: «تاۋەلسىزدىك ءۇشىن ناعىز كۇرەس كۇندەلىكتى ەڭبەكپەن, ۇزدىك ءارى دايەكتى ەلدىك ساياساتىمەن ماڭگى جالعاسادى», دەپ قورىتىندىلايدى.
امانگەلدى ايتالى,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
اقتوبە
