قارت قالاعا قازاقى قان جۇگىرسە...

اتاۋلاردى اۋىستىرا الماي وتىرمىز

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جارىق كور­گەن «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىم­بات» ماقالاسىندا ء«بىز كەزىندە ەلگە قىزمەت ەتۋ­دىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتكەن الاش قايراتكەرلەرىنەن تاعى­لىم الامىز. ولار وتكەن عاسىر­دىڭ باسىندا تاۋەلسىزدىك يدەيا­لارىن حالىق اراسىندا دارىپ­تەۋگە زور ەڭبەك ءسىڭىرىپ, ازات­تىق جولىندا قۇربان بولدى. تاۋەل­سىزدىگىمىزدىڭ مەرەيتويى اياسىندا وسىنداي ءبىرتۋار تۇلعالاردى ەسكە الىپ, ولاردىڭ مۇراسىن جاستارىمىزعا جانە بۇكىل الەمگە پاش ەتۋىمىز كەرەك» دەدى.

الدىمەن ابايدىڭ 175 جىلدىعى اياسىندا سەمەيدە سەلت ەتەرلىك قانداي وزگەرىستەر بولدى, قىسقاشا سوعان توق­تالىپ كورەيىك. قالا اۋەجايى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ, ابايدىڭ اتى بەرىلدى, اۋماعى اتشاپتىرىم ارەنا سالىندى, اباي ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيى مەن اباي اتىنداعى تەاترعا كۇردەلى جون­دەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. كۇمبەزى كوك تىرەگەن مەشىت بوي كوتەردى. دەسە دە, كوشەلەرىنە جارىق تارتىلىپ, شۇ­رىق-تەسىگى جامالدى دەگەندى, ءاي ەستى­مەدىك-اۋ. ەلگە ەڭ كەرەگى سول ەمەس پە ەدى؟! الاشورداشىلاردى, اباي­دىڭ ماڭاي­ىن­داعى تۇل­عالاردى ارداقتاپ, ەسىم­دەرىن كوشەگە بەرىپ جاتقانىن دا باي­قا­مادىق. موراتوري, پاندە­ميا­نى سىل­تاۋراتقاننان باسقا ساۋساق بىرىك­تىر­گەن ەشكىم بولمادى. ءبىر-ەكى جەردە كوشەلەر جاماپ-جاسقالىپ, تروتۋارلار توسەلگەنىمەن ويدىم-ويدىم كوشەلەردىڭ قاتارى ءالى كوپ سەمەيدە. قايسىبىرىن ايتامىز؟!

قوش دەلىك. ابايداي ۇل وسىرگەن قۇنانبايدىڭ ەسىمىن قارت قالا ەسكەرمەدى. « ۇلى ابايدى ۇلىقتاعاندا, ونىڭ اكەسى قۇنانبايدىڭ ەل تاريحىنداعى ەڭبەگىن ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. ول سەمەيدە عانا ەمەس, تۇتاس قازاق تاريحىندا ءوز ورنى بار تۇلعا. ونى حالقىمىز جاقسى بىلەدى, قادىر تۇتادى», دەمەپ پە ەدى پرەزيدەنت. باسقا قالانى قويىپ, سەمەيىڭ قادىرىنە جەتە الدى ما؟ قۇنانبايدىڭ اتىنا كوشە بەرۋ بىلاي تۇرسىن, موروزوۆ, تەرەشكوۆ, فرۋنزە, ششورس, چاپاەۆ, كراسنو­گۆاردەيسكي, گەرتسەن, 23 فەۆ­راليا, گەورگيەۆسكايا, پارحو­مەنكو, تەلمان, كارل ليب­نەحت, گراجدانسكايا سياقتى يدەو­لوگيالىق تۇرعىدا ەسكىرگەن, ءمان-ماعىناسى جوق اتاۋلاردى اۋىستىرا الماي وتىرعان جوقپىز با؟ گلينكا كوشەسى جانە بار. بىراق ونى «الەم حالقىنا ورتاق تۇلعا, ورىستىڭ كومپوزيتورى» دەپ بىرەۋ-مىرەۋ كەرى تارتۋى مۇمكىن. ويتەتىن بولسا, كورنەكتى كوشەنىڭ بىرىنە ءانشى امىرە قاشاۋباەۆتىڭ اتىن نەگە بەرمەگەن؟ الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ ەسىمى شاھاردىڭ شەت جاعىنداعى شولاق كوشەگە بۇيىرعان. مەملەكەت باسشىسى «ولاردىڭ مۇراسىن جاستارىمىزعا جانە بۇكىل الەمگە پاش ەتۋىمىز كەرەك» دەدى. ونىڭ ۇستىنە بيىل ءالي­حان بوكەيحاننىڭ تۋعانىنا – 155 جىل.

– بۇرىندارى زەرە اجەمىزگە كوشە بەرەيىك دەگەن ۇسىنىستار ايتىلعان. تاريحقا كوز سالساق, سەمەيدىڭ كوشەلەرىنە لايىقتى ەسىمدەر جەتكىلىكتى. سونىڭ ىشىندە قۇنانباي, ابايدىڭ بالالارى, الاشورداشىلارىمىز بار. سەمەيگە عانا ەمەس, جالپى قازاق ۇلتىنا ەڭبەگى سىڭگەن ءاليحان بوكەيحاننىڭ كوشەسى شەت جاتىر. ولارعا ور­تالىق بولماسا دا, قالا ىشى­نەن كوشە بەرىلۋى كەرەك ەدى. مو­روزوۆ سياقتى كوشەلەردى اۋىس­تىرۋعا بولادى عوي, – دەيدى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اراپ ەسپەنبەتوۆ.

رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, سەمەي­دە ۇزىن سانى 868 كوشە بار ەكەن. ونىڭ 116-نا تۇلعالاردىڭ اتى بەرىلسە, 69-ى جالپى اتاۋمەن قازاقشالانىپتى. ال تا­ۋەلسىزدىك جىلدارى 89 كوشە قايتا اتال­عان. بىراق رۋحاني-مادەني قالا­مىز­دا ءالى كۇنگە دەيىن ءبىرىنشى دۇنيە­جۇ­زىلىك سوعىستا قول باستاعان چاپاەۆ, گەرمانيا كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى كلارا تسەتكين, قىزىل اسكەردىڭ قولباسشىسى فرۋنزە, بولشەۆيك فۋرمانوۆ سىندى قازاقتىڭ جەرىنە ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىنداردىڭ اتىنداعى كو­شە­لەر از ەمەس. زەينەتكەر, ءتىل جاناشى­رى قۇسمىليا نۇرقاسىمنىڭ ايتۋىنشا, كوشە اتاۋى توڭىرەگىندەگى ماسەلە سان رەت كو­تەرىلگەن.

– ءاربىر كوشە ءۇشىن «سوعىستىق». ينتەرناتسيونالنىي كوشەسىنە قايىم مۇحا­مەدحانوۆتىڭ اتىن بەرگەندە, ينتەر­ناتسيونالنىي بۇكىل حالىقتىڭ بىرلىگى, بالەنى-تۇگەنى دەپ شىقتى. ول ول ما, سەمەيدىڭ 300 جىلدىعىن تويلايمىز دەپ ەنتىككەندەر بولدى. وعان قازاقتىڭ ءبىر توپ عالىمدارى قارسى پىكىر ءبىلدىرىپ, بەت­تەرىن قايتاردى, دەدى قۇسمىليا نۇرقاسىم.

قۇداي-اۋ, قازاق دالاسىندا ءۇش ءجۇز جىل بۇرىن ابىلاي ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسىپ جاتپاپ پا ەدى؟! سەمەيدىڭ دالاسى يەسىز جاتتى دەپ كىم ايتتى؟ وعان اباي كوشەسى مەن شاكارىم قيى­لى­سى­نان ەرتە تەمىر داۋىرىندەگى قورىم­دار­دىڭ تابىلعانى دالەل ەمەس پە؟ ءبىر ەمەس, قاتارىنان ءتورت قورىمنىڭ ورنى بايقالعان. ارحەولوگ ايدىن ءجۇنىس­حا­نوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, سەمەي قالا­سى­نىڭ قاق ورتاسىندا قيماق ءداۋىرىنىڭ دە بەلگىلەرى بار. جالپى, ارحەولوگيالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قارت قالانىڭ ورنىندا ادامزاتتىڭ تىرشىلىگى نەوليت داۋىرىنەن باستالعان.

 mapio.net

كونە عيماراتتارعا كۇتىم كەرەك

سەمەيدىڭ رۋحاني-مادەني قالاعا اينالۋى ءۇشىن كوشەلەردىڭ اتاۋىن قازاق­شا­لاۋمەن قاتار كونە عيماراتتاردى دا ساقتاپ قالۋ ماڭىزدى. ايتپەسە, قالا­نىڭ سول جاعالاۋىنداعى الاشورداشىلار باس قوسقان كەڭسەلەردىڭ ءبىرى دە جوق بۇگىندە. ءسۇرىلىپ كەتكەن. ەندىگى مىندەت, قولدا باردى ساقتاپ قالۋىمىز قاجەت.

– سەمەيدە تاريحي عيماراتتار جەتەر­لىك. «تاتارسكايا سلابودكا» دەپ اتالاتىن بولىگىندەگى تۇرعىن ۇيلەردى سول كۇيىندە ساقتاپ قالا الساق دەيمىن. كونە عيما­رات­تاردىڭ ەرەكشەلىگى ۋاقىت وتكەن سا­يىن كۇتىمدى قاجەت ەتەدى. بىراق زاماناۋي تەحنولوگيالاردى قولدانا وتىرىپ, رەستاۆراتسيا جاساۋعا بولادى. كەز كەل­گەن كونە ساۋلەت ونەرى تۋريستەردى دە تار­تادى. مىسالى, ارە وزەنىنىڭ بو­يىنا جاقىن ورنالاسقان ەينشتەين ءۇيى ءدال سول كۇيىندە ساقتالعان. مۋزەي-ۇيگە كىرگەن بويدا وتكەن عاسىردىڭ قويناۋىنا سۇڭگىپ كەتەسىز. قۇددى ەنشتەين قازىر عانا ۇيىنەن شىعىپ كەتكەندەي سەزىمدە بولاسىز. سونى كورۋ ءۇشىن عانا الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن تۋريستەر مىڭداپ اعىلادى. ال سول كەزەڭمەن تۇستاس عيماراتتار سەمەي­دە دە بار, – دەيدى PhD دوكتورى, زەرت­تەۋشى-عالىم اراي جۇندىباەۆا.

سان عاسىردىڭ سىرىن بۇگىپ تۇرعان تاريحي عيماراتتارعا كۇتىم بولماسا, كىر­پىشى مۇجىلەدى, كەرتىلەدى. ريمدەگى كوليزەيدىڭ ءوزى بىرنەشە رەت جوندەۋدەن وتكەن ەكەن. بىراق ساۋلەتشىلەر, رەستاۆراتورلار باعزى زامانعى كەسكىنىن ساقتاپ كەلەدى. بىزدە دە سولاي بولۋى كەرەك. كونە ۇيگە پلاستيك تەرەزە سالىپ, جىلتىراعان كافەل توسەۋدىڭ قاجەتى جوق. اباي مۋزەيىنىڭ الدىنا دا ويۋ-ورنەكتى تروتۋار تو­سەگەنشە, تابيعي تاسپەن كومكەرۋ كەرەك پە ەدى؟!

كوليزەي دەمەكشى, جۋىقتا سەمەي­دە­گى ساۋلەتى ەرەكشە, ءريمنىڭ كونە عيما­رات­تارىنا ۇقساس ايەلدەر گيمنازياسى اپات­تىق جاعدايدا, قۇلاۋدىڭ از-اق ال­دىن­دا تۇرعاندىعى جونىندە ماسەلە كو­تەرىلگەن. 1873 جىلى بوي كوتەر­گەن قىزىل كىرپىشتى عيمارات شىعىس قازاق­ستان وبلىسى اكىمدىگىنىڭ 2008 جىلعى 25 ساۋىردەگى №560 قاۋلىسىمەن جەرگى­لىك­تى ماڭىزى بار تاريح جانە مادەني ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تىزىمىنە ەنگەن. 2020 جىلدىڭ قازانىندا اپاتتىق جاعدايىنا بايلانىستى ەسكەرتكىشتى ساقتاپ قالۋ نەمەسە مارتەبەسىنەن ايىرۋ تۋرالى ما­سەلە قوعامدىق كەڭەس وتىرىسىندا تال­قى­لانىپ, ءبىراۋىزدان ساقتاپ قالۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانىپتى. ەندى تاريحي-مادەني ساراپتاما جاسالعاننان كەيىن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ جونىندەگى كوميسسيا قاراۋىنا ۇسىنىلادى.

ال تۇڭعىش تەلەگراف عيماراتى «ارحەو­لوگيالىق زەرتتەۋلەر» جشس جۇرگىز­گەن تاريحي-مادەني ساراپتاما قورىتىن­دىسىنا سايكەس, تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىش مارتەبەسىنەن ايىرىلدى. سۇرىل­گەنى ءسۇرىلدى, قۇلاعانى قۇلادى. ەندىگى قولدا بارىن ساقتاپ قالساق يگى.

ءتۇيىن

سەمەيدەگى يدەولوگيالىق تۇرعىدا ەس­كىرگەن, ءمان-ماعىناسى جويىلعان كوشە اتاۋلارىن وزگەرتۋ توڭىرەگىندەگى ما­سەلەنى العا تارتىپ, سەمەي قالالىق ما­دەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ ءبولىمى­نىڭ باسشىسى نازەركە اققوجيناعا حابارلاسقانبىز. ونىڭ ايتۋىنشا, الداعى ۋاقىتتا يدەولوگيالىق تۇرعىدا ەسكىرگەن 11 كوشەنىڭ اتاۋى وزگەرەدى. ەندە­شە, ابايداي دانانىڭ اكەسى قۇنان­بايدىڭ, ۇلدارى اقىلباي مەن تۇراعۇلدىڭ ەسىمدەرى ۇمىت قالماسا ەكەن دەيمىز.

بىلە بىلسەك, تۇراعۇل اباي مۇرا­سىن جيناستىرىپ باستىرۋدا اسا قۇندى ماعلۇماتتار جازىپ, اقىن شىعار­ما­شىلىعىنىڭ تەكستولوگيالىق تۇپنۇس­قا­سىن قالپىنا كەلتىرۋگە زور ۇلەس قوسقان. مۇحتار اۋەزوۆكە اكەسى اباي تۋرالى ەستەلىك جازىپ بەرگەن. الاشوردا يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن دە تەر توككەن. 1922 جىلى ءاليحان بوكەيحان, مىرجاقىپ دۋلاتوۆپەن بىرگە ءتورت ايعا تەمىر تورعا دا قامالعان. 1927 جىلى قايتا قامالىپ, 1928 جىلى دۇنيە-مۇلكى تاركىلەنىپ, ءوزى جەر اۋدارىلعان. قۋعىنعا ۇشىراعان ول 1934 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا قايتىس بولىپ, شىمكەنتتەگى مۇسىلمان زيراتىنا جەرلەنگەن ەكەن. وكىنىشتىسى, سول تۇسقا قورعاسىن زاۋىتى سالىنىپ, دەنەسى استىندا قالىپ كەتكەن. تۇراعۇلعا تۋعان جەرىنەن توپىراق بۇيىرماعانىمەن, ەسىمى سەمەيدىڭ ءبىر كوشە­سىنە بۇيىرسىن دەيىك. قيقىم جەر ءۇشىن باستارىن بايگەگە تىككەن تۇل­عا­لار­دى وسكەلەڭ ۇرپاق ۇمىتپاۋى ءۇشىن دە ەسىمدەرى ۇلىقتالا بەرۋى ءتيىس.

مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, «تا­ۋەل­­سىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىنا قادام باس­قان قازاقستان ءۇشىن بۇل ون ەكى اي تولىمدى ىستەرگە تولى بولۋى ءتيىس». تولىمدى ىس­تەر­دىڭ ءبىرى وسى – جەر-سۋ, كوشە اتاۋلارىن قازاقىلاندىرۋ. سەمەي عانا ەمەس, شىعىس قازاقستاندا تاريحي اتاۋى قاي­تا­رىلماي كەلە جاتقان جەر-سۋ اتاۋلارى جەتىپ-ارتىلادى.

سەمەي