2010 جىلى جەلتوقساندا تۋنيستىك ساۋداگەر ەل استاناسىنىڭ ورتاسىندا ءوزىن-ءوزى ورتەپ, اراب ەلدەرىندەگى دەموكراتيا ءۇشىن كۇرەس قوزعالىسىنا سەپ بولعان-دى. مۇحاممەد بۋازيزي جەمىس-جيدەك ساۋداسىن جالعاستىرۋ ءۇشىن پارا تالاپ ەتكەن بيلىك وكىلىنە اقشا بەرمەيتىنىن ايتقان. ال شەندى ساۋداگەردى سوققىعا جىققان. وسىلايشا, ءبىر ينتسيدەنت تۇگەل ءبىر جۇيەگە نارازىلىقتى اشىق بىلدىرۋگە ۇلاستى. تۋنيستىكتەر سول كەزدەگى پرەزيدەنت زين ءال-ابيدين بەن ءاليدىڭ بيلىكتەن كەتۋىن تالاپ ەتىپ, «تۋنيس رەۆوليۋتسياسىن» باستادى. ءدال وسى رەۆوليۋتسيا بىرقاتار اراب ەلىندە جالعاسىن تاۋىپ, جارقىن بولاشاقتان ءۇمىتتى حالىق تولقۋلاردى «اراب كوكتەمى» دەپ اتادى.
ءۇمىتتى كوكتەممەن بايلانىستىرۋ زاڭدى. ال ول ءۇمىت اقتالدى ما؟ تۋنيستىكتەر دەگەنىنە جەتتى. 2011 جىلى 14 قاڭتاردا پرەزيدەنت بەن ءالي وكىلەتتىگىن توقتاتىپ, ەلدەن كەتىپ تىندى. مىسىر, يەمەن, ليۆيا پرەزيدەنتتەرى تۋنيستىك ارىپتەسىنىڭ ءىزىن سۋىتپاي, بيلىكتەن ءوز ەركىمەن كەتتى. الجير, ليۆيا, يەمەن, مىسىر, ماروككو, باحرەين, ومان, سۋدان, كۋۆەيت, يران تۇرعىندارى دا بوي كوتەردى. ليۆيا, سيريا, يەمەندەگى ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ جاتقان قوزعالىستار مىڭداعان ادامنىڭ جانىن قيىپ, وتانىن تارك ەتۋگە ماجبۇرلەدى.
«كوبەلەك ەففەكتى» دەگەندى دە ەستىپ ءجۇرمىز. بۇل وقيعالار الەمدىك ساياساتقا اسەر ەتپەي قويمادى. ارابتار دەموكراتيا ءۇشىن كۇرەسىپ جاتقاندا, ەۋروپالىقتار جاپپاي ميگراتسيا, بوسقىندار ماسەلەسىن كۇنتىزبەلەرىنە قوستى.
ءۇمىت تاقىرىبىنا قايتىپ ورالساق. دەگەنىنە جەتكەن تۋنيستىكتەردىڭ بۇگىنگى ءحالى قالاي؟ Guardian گازەتىنىڭ تاپسىرىسىمەن وتكىزىلگەن ساۋالدامادا ءاربىر ەكىنشى تۋنيستىك رەۆوليۋتسيادان كەيىنگى ءومىرى ناشارلاعانىن العا تارتقان. «10 جىلدا تالاي مينيستر اۋىستى, دەگەنمەن جۇيەدە وزگەرىس جوق», دەيدى ولار. كەيىپكەرلەر وزگەرگەنىمەن, ستسەناري سول قالپى. ال ازاماتتىق سوعىستار جالعاسىپ جاتقان ليۆيا, سيريا, يەمەندە جاعداي ءتىپتى ناشار.
2011 جىلى 20 قازاندا اسكەري وپەراتسيا ناتيجەسىندە ليۆيا كوشباسشىسى مۋاممار كاددافي ءولتىرىلدى. بۇل دا اراب تۇبەگىن اۋرەلەگەن وقيعالاردىڭ ءبىرى بولدى. سول كەزدە باستاۋ العان ازاماتتىق سوعىس ءالى دە جالعاسىپ, ءبىر تەرريتوريادا ەكى ۇكىمەت پايدا بولدى. ەل استاناسى تريپولي مەن ەلدىڭ باتىسىن يەمدەنگەن ۇكىمەتتى بۇۇ سىندى حالىقارالىق ۇيىمدار قولداسا, ولاردى قولدامايتىن ەكىنشى حاليفا حافتار باسقاراتىن ليۆيا ۇلتتىق ارمياسى بار. ەكى توپتىڭ قاقتىعىسىنىڭ زاردابىن, البەتتە, قاراپايىم حالىق كورەدى.
تولقۋلارى ازاماتتىق سوعىسقا ۇلاسقان تاعى ءبىر مەملەكەت – سيريا. ەلدەگى لاڭكەستىك توپ پەن باشار اساد ۇكىمەتى اراسىنداعى شيەلەنىسكە نۇكتە قويىلار كۇن بەلگىسىز. «اراب كوكتەمى» جاعدايدى تۇزەيدى دەگەن ءۇمىت حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ارالاسۋىنا, «استانا پروتسەسى» سىندى الاڭدارداعى تالقىلاۋلار مەن كەلىسسوزدەرگە جالعاستى.
ينتەرنەت كۇشىمەن سيرياداعى تەررورلىق توپتىڭ قاتارىن ءتۇرلى مەملەكەتتىڭ ازاماتتارى تولتىردى.
رەسمي ستاتيستيكا 70 مىڭ بەيبىت تۇرعىننىڭ, ونىڭ ىشىندە 11 493 ءسابيدىڭ سوعىستا قايتىس بولعانىن كورسەتەدى. ودان بولەك باشار اساد اسكەرىنىڭ 50 مىڭعا جۋىق جاۋىنگەرى مەن 40 مىڭداي قولداۋشىسى جان تاپسىرعانى ايتىلۋدا.
يەمەندە حۋسيتتەر ء(شيىت) مەن سۇننيتتەر جاماعاتى ورتاق كەلىسىمگە كەلەر ەمەس. يەمەندەگى جاعدايعا باسقا دا اراب مەملەكەتتەرى ارالاسىپ, «انسار اللاح» دەپ اتالاتىن قوزعالىسقا قارسى كۇرەس جۇرگىزدى. بۇۇ مالىمەتى بويىنشا, وپەراتسيالار ناتيجەسىندە 6 400 بەيبىت تۇرعىن كوز جۇمعان. تاعى 35 000 ازامات جاراقاتتانعان. وقيعانىڭ ەڭ باسىندا يەمەننىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى, ەلدى 1978 جىلدان بەرى باسقارىپ كەلگەن الي ابداللا سالەح بيلىكتەن سايلاۋدان ۇتىلعان جاعدايدا عانا كەتەتىنىن حابارلاعان ەدى. جاپپاي قارسىلىقتان كەيىن ول كوپ ۇزاماي «وزىنە تيىسپەۋ» شارتىمەن بيلىكتى جاڭا باسشىعا تابىستاپ كەتتى.
مىسىردىڭ پرەزيدەنتى ءوز ەركىمەن بيلىكتەن كەتكەنىن جوعارىدا ايتتىق. مۇباراكتىڭ ورنىنا كەلگەن مۇحاممەد ءمۇرسي دە بيلىكتەن كەتىرىلدى. ەل باسىنا كەلگەن بۇرىنعى قورعانىس ءمينيسترى ابدەل فاتتاح اس-سيسي ەلدى مۇباراكتىڭ جۇيەسىنە قايتىپ الىپ كەلدى.
كورشىلەرىندەگى وقيعالاردان ساباق العان كۋۆەيت, يوردانيا, الجير ۇكىمەتى رەفورمالاردى قولعا الدى. بۇگىندە الجيردەگى جۇمىسسىزدىق كورسەتكىشى 11,4 پايىز كورىنەدى. ال يوردانيا ەكونوميكالىق داعدارىسپەن كۇرەسۋدە.
2020 جىلى قازاندا اراب ساياسات زەرتتەۋ ورتالىعى دا اتالعان تاقىرىپتا زەرتتەۋ جۇرگىزدى. 900 الەۋمەتتانۋشى 820 مىڭ شاقىرىمدى ءجۇرىپ ءوتىپ, 13 ەلدەن 30 مىڭعا جۋىق ازاماتپەن تىلدەستى. قاتار ەلىنە تيەسىلى ۇيىم حالىقتىڭ 76 پايىزى دەموكراتيانى قولدايتىنىن حابارلادى. سۇرالعانداردىڭ 58 پايىزى «اراب كوكتەمىنە» وڭ كوزقاراستا بولسا, 48 پايىزى بۇل وقيعانى بەكەرگە سانادى. الايدا ءۇمىت جوق ەمەس. ولار ءالى دە بەيبىت ومىردەن ءۇمىت ۇزبەيتىنىن جەتكىزدى. ءتىپتى بيلىكتى تايدىرىپ, دەموكراتيالىق رەفورماعا قول جەتكىزگەن تۋنيس جاستارى دا رەۆوليۋتسيا سوڭىنا دەيىن جەتپەگەنىن ايتىپتى. مۇنداعى حالىقتىڭ 27 پايىزى جاعداي تۇزەلدى دەسە, باسقا ەلدەردەگى كورسەتكىش بۇدان بىرنەشە ەسە تومەن.
جىل سوڭىندا وتكەن IndustriALL تاياۋ شىعىس پەن سولتۇستىك افريكا ەلدەرىنىڭ جاھاندىق كەڭەسى وتىرىسىندا ۇيىم باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى كەمال وزكان «اراب كوكتەمىنىڭ» بوستاندىق پەن دەموكراتياعا ءۇمىت سىيلاعانىن جاسىرمادى. «بۇل وقيعا حالىققا ءۇمىت سىيلاعانى بەلگىلى. حالىق سول نيەتپەن كوشەگە شىقتى. الايدا بۇگىن ۇلكەن شيەلەنىس, تۇراقسىزدىقپەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرمىز. قازىر سول ەلدەردەگى جاعداي رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى جاعدايمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. 10 جىل بۇرىنعى ءحالىمىز جاقسى بولاتىن, راسىمەن. ءبىر قۋانتاتىن جايت, ايماقتاعى كاسىپوداقتاردىڭ قوزعالىسى ورىستەپ كەلەدى», دەيدى ول.
قالاي دەسەك تە, تاياۋ شىعىس پەن اراب تۇبەگى جاھانداعى تۇراقسىزدىقتىڭ مەكەنىنە اينالعانداي. «اراب كوكتەمى» دە اقتالماعان ءۇمىتتىڭ بەلگىسى بولىپ قالدى. جوعارىدا ايتقان زەرتتەۋلەر مەن ساۋالداما بۇل ويدى نىقتاپ تۇر. ءتىپتى بيلىككە راديكالدى توپتار كەلىپ, لاڭكەستەردىڭ كۇشى باسىم بولا تۇسكەنىن ايتاتىندار كوپ. تۇراقسىزدىق بار جەردە داعدارىس تا جۇرەتىنى انىق. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى شيەلەنىستەرگە قاتىسقان ەلدەر 55 ملن اقش دوللارى كولەمىندە اقشا جوعالتقانىن مالىمدەدى. جيىرماعا جۋىق مەملەكەتتى قامتىعان قوزعالىس رەسمي, ورتاق ناتيجەگە الىپ كەلمەدى. بيلىكتەگىلەردىڭ دە تاعدىرى ارقيلى. ليۆيالىق مۋاممار كاددافي ولتىرىلسە, سيريالىق باشار اسادتىڭ قولداۋى ارتا ءتۇستى. مىسىر پرەزيدەنتى حوسني مۇباراك ءولىم جازاسىنا كەسىلگەنىمەن سوڭىنان اقتالىپ شىقتى. وزگەرىسسىز قالعان حالىق قانا. ءاربىر كۇنىن ۇمىتپەن باتىرىپ, كەلەر تاڭنان كۇدەر ۇزبەگەن ازاماتتاردىڭ «كوكتەمگە» قاشان جەتەرى ازىرگە بەلگىسىز.
