قازاق كينوسى, ونىڭ تابيعاتى مەن كوركەمدىك دەڭگەيى دەگەندە, راس, كوڭىلگە ءتۇرلى-ءتۇرلى ويدىڭ ورالاتىنى بار. اسىرەسە سوڭعى ۋاقىتتا ەكراننان ۇلتتىق فيلمدەردى كورىپ وتىرىپ ۇلتتىڭ ءيىسىن سەزبەي تىم-تىم ءجيى پۇشايمان كۇيگە ءتۇسۋىمىز كوبەيگەن سايىن كۇرمەۋى شەشىلمەي كەلە جاتقان وسى ءبىر ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتىپ كورگىمىز كەلدى.
سونىمەن, ۇلتتىق كينو دەگەنىمىز قانداي كينو؟ «قازاقتىڭ قالىبىن بۇزباي جەتكىزدىم», دەپ جۇرگەن بۇگىنگى رەجيسسەرلەر جۇمىسى ءوز تۋىندىلارىندا ۇلتتىڭ جانىن اشىپ, ناعىز قازاقى مىنەز بەن رۋحتى اسقاقتاتا الىپ ءجۇر مە؟ وسى سارىنداس جالعاسىپ كەتە بەرەتىن سانسىز سۇراقتىڭ ءتۇيىنىن تابۋ ءۇشىن دە وقتىن-وقتىن وتاندىق رەجيسسەرلەر جۇمىسىنا ورالىپ تۇراتىنىمىز بار. سونىڭ ءبىرى – اقان ساتاەۆ. بۇگىندە «جاۋجۇرەك مىڭ بالا», «اناعا اپارار جول», «توميريس» سەكىلدى ۇلت تاريحىن تەرەڭ قاۋزاپ, ونى كينو تىلىنە اينالدىرۋدا ۇزدىكسىز ەڭبەك ءسىڭىرىپ جۇرگەن كينوگەردىڭ جۇمىسىن ءار تۇساۋكەسەر سايىن اسىعا كۇتكەنىمىزبەن, كوڭىلدىڭ كوپ جاعدايدا قاناعاتتانباي, مىڭ سان سۇراقتىڭ شىرماۋىندا كينوتەاترلاردان كۇپتى بولىپ قايتاتىنى نەلىكتەن ەكەن؟
راس, رەجيسسەر قيالىنا قانات بىتىرگەن جۇمىستاردىڭ قاي-قايسىسى دا جالپىلاي ساراپتاعاندا تاقىرىپ تۇرعىسىنان دا, قامتىلۋ اۋقىمى جاعىنان دا تازا ۇلتتىق نەگىزدى تىرەك ەتكەندىگىنە ەشكىمنىڭ داۋى جوق. ايتسە دە سول فيلمدەردى كورىپ وتىرىپ, كادرلار اراسىنان قازاقتىڭ ءوزىن, بۇگىنگى بەت-بەينەمىزدى تانىپ, جان الەمىمىز الەمتاپىرىق كۇيگە تۇسپەيتىنى نەلىكتەن ەكەن؟ ماسەلەن, قىتايدىڭ, نەمەسە جاپون مەن كورەي حالىقتارىنىڭ ۇلتتىق تاقىرىپتاعى عانا ەمەس, زاماناۋي ماسەلەلەردى تىرەك ەتكەن فيلمدەرىن تاماشالاپ وتىرىپ, سول ۇلتتىڭ تۇتاستاي ءوزىن, قالىبى مەن قارىمىن, جالپى تىنىسىن سەزىنگەندەي بولامىز. ياعني مۇنى كينو ءتىلىنىڭ بىردە كوزگە كورىنىپ, بىردە استارلى بەرىلەتىن ارتىقشىلىعى دەسەك, سول ەرەكشەلىكتى اسا ءبىر سەزىمتالدىقپەن اڭعارا بىلگەن سۋرەتكەرلەر ىزدەنىسىنە ءتانتى بولماسقا شاراڭىز قالمايدى. دەمەك, ءبىز ايتىپ جۇرگەن ۇلتتىق كينونىڭ نەگىزگى ءتىنى دە, تامىرى دا سىرتتاي قاراۋعا عانا سۇيكىمدى قازاقى كوستيۋمدى كيىپ, قولعا دومبىرا ۇستاپ, ورىندى-ورىنسىز تۇستا قازاقتىڭ وزگە دە ۇلتتىق سالت-ءداستۇر مەن تاريحي وقيعالارىن بايانداۋمەن تولىق قامتىلادى دەۋ اعاتتىق بولسا كەرەك.
كينوداعى سىرتقى اسەمدىك البەتتە جاقسى, بىراق ىشتەي ۇلتتىڭ قاراپايىم عانا بولمىسى مەن جالپى فولكلورلىق ەرەكشەلىگىن ايشىقتاپ كورسەتە الماۋدىڭ سالدارى قازاقى تاقىرىپتى قاۋزاعانىمەن, جالپى جانى دا, جۇرەك سوعىسى دا قازاقتان الدەقايدا الىس فيلمدەردىڭ بۇگىندە كوپتەپ ەكرانعا شىعۋى البەتتە كەز كەلگەن كوزى قاراقتى كورەرمەندى ويلاندىرۋى زاڭدى. ماسەلەن, وسىدان تۋرا جارتى عاسىر بۇرىن تۇسىرىلگەن سۇلتان قوجىقوۆتىڭ «قىز جىبەك» ءفيلمىن الىپ قارايىقشى. قازاق كينەماتوگرافياسىنىڭ التىن قورىنا ەنگەن جاۋھار تۋىندى ءبىزدىڭ جوعارىدا ايتىپ وتىرعان بارلىق ۋاجىمىزگە جاۋاپ بەرەتىندەي. ءيا, مۇندا دا «توميريس» پەن «قازاق حاندىعىن» ءتۇسىرىپ, بۇگىنگىنىڭ ۇلتتىق رەجيسسەرى اتانىپ ۇلگەرگەن اقان ساتاەۆ پەن رۇستەم ءابدىراش قولدانعان كوركەمدىك ءتاسىلدىڭ بارلىعى تۇگەل. ءتىپتى كەيبىر تۇستا تەحنيكالىق مۇمكىندىك تۇرعىسىنان ولارعا ەسە جىبەرىپ الاتىن جەرلەرى دە بار. الايدا سوعان قاراماستان, «قىز جىبەك» – كينوداعى ۇلتتىق تاقىرىپتىڭ ەتالونى. ويتكەنى مۇندا ۇلتتىق تاقىرىپ پەن قاتار ۇلتتىڭ ءوزى, قازاقتىڭ جانى دا قاتار ءومىرى ءسۇرىپ جاتادى. ول ەرەكشەلىك تەك ۇلتتىق كوستيۋم كيگەن, قازاقى باي تىلدە سويلەگەن اكتەرلەر ويىنىندا عانا ەمەس, جالپى رەجيسسەردىڭ كوركەمدىك كوزقاراسى مەن تۇلا بويى تۇتاس قازاق دەپ سوققان جۇرەگىندە, ۇلتتى تامىرىنان تانىعان كورەگەندىگىندە جاتسا كەرەك. سونىڭ ارقاسىندا ءتۇسىرىلىم جۇمىسىنا اتسالىسقان مامانداردىڭ بارلىعى دا ۇلتتىڭ ءۇنىن ءوز بەدەرىندە بەينەلەدى. ايتۋلى فيلمگە مۋزىكا جازعان ءبىر عانا نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ تالانتى قازاقتىڭ تۇتاس بولمىسىمەن بىتە قايناسىپ كەتكەلى قاشان! كينوداعى ءبىر عانا «اققۋ» كۇيىنىڭ ورىندالۋى تالاي كورەرمەننىڭ كوڭىل قىلىن شەرتىپ, ءوز ىشىنە ءۇڭىلىپ, رۋحىن جاڭعىرتۋعا قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ تۇرعانداي. ال ءسىز جۇرەك پەرنەسىن ءدوپ باسىپ, كوڭىل قىلىن شەرتەتىن, سول ارقىلى كورەرمەن بويىنداعى ۇلتتىق رۋحىن ءبىر سىلكىنتىپ الىپ, ءوز ىشىنە ۇڭىلۋگە ۇندەيتىن مەزەتتەردى جوعارىدا ءبىز تىلگە تيەك ەتكەن قوس رەجيسسەر باستاعان, بۇگىنگى تالاي حالىقارالىق كينو دوداسىندا توپ جارىپ جۇرگەن كينوگەرلەر تۋىندىسىنا قاتىستى ايتا الامىز با؟ ارينە, جوق! ويتكەنى سىرتى قازاقشا بولعانىمەن, جانى, ءۇنى ۇلت تىلىندە ءۇن قاتپايتىن فيلمدەردىڭ وسكەلەڭ ۇرپاققا بەرەر ءتالىمى دە, تاعىلىمى دا جوققا ءتان. بۇل تۋرالى كينو سىنشىسى دانا امىربەكوۆا بىلاي دەپ پىكىر بىلدىرەدى:
– جالپى كەز كەلگەن ونەر ءتۇرى, سونىڭ ىشىندە كينو ءتىلى – ۇلتتىق يدەولوگيانى جەتكىزۋشى باستى قۇرال. كينو ارقىلى ۇلكەن تاربيە جۇرگىزىلەدى, كورەرمەن ويلانادى. ەكران ارقىلى ادام ءوزىن, بارى مەن جوعىن, جەتكەنى مەن جوعالتقانىن ساراپتايدى. ال كينوداعى جالپى ۇلتتىق رۋح, ونىڭ جاستار ساناسىنا اسەرىنە كەلسەك, راس بۇگىندە كوپتەگەن رەجيسسەرلەرىمىز تەك سىرتقى فورمانى قۋىپ, كينونىڭ مازمۇنىن قازاقى تابيعاتقا, جالپى ۇلتتىڭ ءوز تىلىندە جەتكىزىلۋىنە كەلگەندە تايازدىق تانىتىپ كەلەدى. سونىڭ سالدارىنان دا اتى, تاقىرىبى قازاقى, ءتىپتى تاريحي بولعانمەن, زاتى قويىرتپاق, پلاكاتتىق فورماتتاعى فيلمدەر كوبەيىپ كەلە جاتىر. كوبەيگەنى جاقسى, البەتتە. بىراق رەجيسسەرلەرىمىزدىڭ ۇلتتىق تاقىرىپتاردى اتويلاپ قاۋزاعانىمەن, شىن مانىندە زاتىنىڭ قويىرتپاعىن كورىپ, ءجيى كۇمىلجىپ قايتاتىن جايتتار دا از ەمەس. ماسەلەن, جوعارىدا اتالعان ەسىمدەردى جاقسى رەجيسسەر رەتىندە تانىعانىمىزبەن, فيلمدەرىنەن كوبىنەسە كوركەمدىكتەن بۇرىن, پلاكاتتىق, يدەولوگيالىق ۇراندى قادامداردى ءجيى بايقايمىز. ءتىپتى كەيدە سول رەجيسسەرلەردىڭ جۇمىسىنان ۇلتتىق مۋزىكامىزدى, قالا بەردى دومبىرا كۇمبىرىن تىڭداماي, جات ەلدىك اۋەندەرگە اربالىپ شىعاتىن كەزدەر تىم ءجيى قايتالانادى. مۇنىڭ سەبەبىن سوناۋ ءتۇپ-تامىردان ىزدەۋ كەرەك شىعار. تاريحىن, ۇلتتىق ادەبيەتىن تەرەڭ ءبىلىپ, سول نەگىزدە تىنىستاعان رەجيسسەر جۇمىسى دا سول نەگىزدە ورىلەدى. بۇعان شاكەن ايمانوۆ, سۇلتان قوجىقوۆ, ابدوللا قارساقباەۆتاردىڭ فيلمدەرى مەن جالپى كينولارىنداعى ازاماتتىق پوزيتسيالارىن مىسالعا كەلتىرۋدىڭ ءوزى كوپ نارسەنى ايتادى عوي دەپ ويلايمىن. ول قاتارعا ءداستۇرلى ۇلتتىق كينومىزدىڭ جولىن بۇگىندە جەمىستى جالعاپ, تاريحي تۇلعالار ومىرىنە جاڭاشىل عۇمىر سىيلاپ كەلە جاتقان ساتىبالدى نارىمبەتوۆ باستاعان, كەيىنگى بۋىننان سەرىك اپرىموۆ, دارەجان ومىرباەۆ جۇمىستارىن باتىل اتاۋعا بولادى دەپ ويلايمىن. مۇندا اناۋ ايتقانداي فولكلور بولماۋى مۇمكىن, ەسەسىنە قازاقتىڭ جانى سايراپ جاتىر. قازىر ۇلتىمىزعا سونداي فيلمدەر جانە شىن ونەردى باعالاپ, استارىن تۇسىنە بىلەتىن ساۋاتتى كورەرمەن كەرەك, – دەسە, بەلگىلى كينوتانۋشى, ونەرتانۋ كانديداتى ءنازيرا راحمانقىزى: – ءبىز ۋنيۆەرسيتەتتە بولاشاق رەجيسسەرلەردى تاربيەلەپ ءجۇرىپ, شاكىرتتەرمەن ۇنەمى پىكىرلەسىپ وتىرامىز. سوندا بايقاعانىم – قازىر ەركىن ويلى جاستارىمىزدىڭ كوپشىلىگى ءوزىن, جالپى تانىمىن قازاقى تۇسىنىكپەن شەكتەمەيدى. ولار وزدەرىن الەمنىڭ بالاسى سەزىنەدى. ياعني جاھاندانۋ جالىنا جارماسقان بولاشاق كينوگەرلەر ونەردى عالامدىق تانىم نەگىزىندە تۋدىرۋعا ىنتالى. سوعان ۇمتىلادى. ءبىر جاعىنان بۇل دا دۇرىس. ويتكەنى جاڭا عاسىردا ونەردىڭ, ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, كينو ونەرىنىڭ اياسى كەڭەيىپ, دامىپ, جاھاندىق, ياعني جالپىادامزاتتىق سيپات الۋدا. قانشا جەردەن ۇلتتىق تانىمدى العا تارتقانىمىزبەن, جاڭا زامان ۇسىنىپ وتىرعان تالاپتارمەن دە ساناسۋعا, سول ستاندارتقا ساي بولۋعا جانە ءتيىسپىز. بۇل – تەرەڭ زەردەلەۋدى ءھام ساراپتاۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلە. دەسە دە, ءار كينوگەر ءتول ەڭبەگىندە ۇلتتىق تامىر-تانىمنان الشاق كەتپەي, ونەرىنىڭ وزەگىن وسىدان شىعارىپ وتىرسا, وندا ماسەلە باسقا. وسى تۇرعىدان كەلگەن كەزدە جاستارىمىزدى ءوزىنىڭ ءتول ادەبيەتىن جەتىك مەڭگەرىپ, قازاقشا ويلانۋىنا بارىنشا نازار اۋدارتۋىمىز كەزەك تۇتتىرمەيتىن ماسەلە. قازاقشا ويلاي الاتىن جاستان مىندەتتى تۇردە قازاقى قولتاڭبا قالادى, – دەگەن ويدى العا تارتادى.
ءيا, بۇل ماسەلە ءبىر عانا ماقالانىڭ اۋقىمىنا سىيمايدى. كۇردەلى دە جۇيەلى ءھام كەشەندى تالداۋدى, پىكىرتالاستى قاجەت ەتەدى. وسى ورايدا الداعى ۋاقىتتا ايتۋلى ماسەلە كينو الەمىندە جۇرگەن كاسىبي مامانداردىڭ قاتىسۋىمەن جالعاسىن تابادى دەپ سەنەمىز.
اڭگىمە القيسساسىنا قايتا ورالساق. كەزىندە ادەبيەت بەلگىلى ءبىر يدەولوگيالىق ماقساتتا عانا ەمەس, ۇلتتىڭ رۋحىن بەكىتەتىندەي, ءوزىنىڭ تۇعىرىن نىقتايتىنداي اسا ءبىر ماڭىزدى ءرول اتقارسا, بۇگىندە سول جاۋاپكەرشىلىكتى كينو ونەرى موينىنا الىپ وتىر. وسىنداي ءبىر جاۋاپتى كەزەڭدە ءبىزدىڭ كينو مىندەتتى تۇردە ۇلتتىق بولۋى شارت. ياعني فيلم باسىنان اياعىنا دەيىن ءدىني نەمەسە باسقا ەمەس, تازا ۇلتتىق ماقساتقا, ۇلتتىق مۇددەگە قۇرىلۋى ءتيىس. ويتكەنى كينو – يدەولوگيانىڭ باستى قۇرالى. وسى ورايدا ۇلى كەمەڭگەر مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «ەل بولامىن دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەن دانالىق ءسوزىن اڭگىمە ەتىپ وتىرعان سالامىزعا قاراي لايىقتاپ, ەل بولامىز دەسەك, ەڭ اۋەلى كينومىزدى تۇزەۋ كەرەك-اۋ دەگىمىز كەلەدى.
