رۋحانيات • 24 جەلتوقسان، 2020

شەڭبەر ىشىندەگى شاراسىزدىق

29 رەت كورسەتىلدى

كەيدە ادام ءسۇرىپ جاتقان ءومىرىنىڭ بىرقالىپتى، باياۋ، سۇرەڭسىز، ماعىناسىزدىعىنان شارشاي باستايدى. ءتىپتى ءبىر كۇنىڭ ءبىر كۇنىڭنەن اينىمايتىن كەزدەردەن قالاي قاشىپ قۇتىلارىڭدى بىلمەي دال بولاسىڭ، جانىڭدى قويارعا جەر تابا الماي ءتۇڭىلىپ كەتەسىڭ. ءبىر سوزبەن ايتقاندا ۋاقىتتىڭ تۇزاعىنا ءتۇسىپ قالعان بەيشارا قالپىڭ شەڭبەر ىشىنەن شيىرلاي بەرەدى، شيىرلاي بەرەدى...

جالپى ءومىردىڭ بۇل سەرگەلدەڭىن كەز كەلگەن ادام بالاسى البەتتە كەشىرۋى مۇمكىن. ەڭ قيىن ءحال شەڭبەر ىشىندەگى سول شاراسىزدىعىن ادام ءوزى سەزىپ قويعاننان كەيىن باستالادى. ايتپەسە، ءبارىمىز دە كۇندەلىكتى ساعات قوڭىراۋىنان ويانىپ، اسىعىس-ۇسىگىس جۇمىسقا كەتىپ، ودان ءسۇرىنىپ-جىعىلىپ ۇيگە جەتىپ، ءوزىمىز تاڭەرتەڭ عانا تۇرىپ كەتكەن توسەگىمىزگە قايتا قۇلاپ جۇرگەنىمىز وتىرىك ەمەس.

الايدا ءومىردى تاپتاۋىرىن قالىپتا سۇرمەيتىندەر دە بار عوي دەپ تاعى ويلايسىڭ. ولاي دەسەك، جوعارىداعى ايتىلعان كوڭىل-كۇي ءوز ءومىرىنىڭ باتپاعىنان باسىن الىپ شىعا الماعان كۇيرەۋىكتەرگە عانا ءتان بول­عانى. جالپى جان-جاعىڭىزعا جايلاپ قارايتىن بولساڭىز، قايعى-مۇڭنان قالا تۇرعىزىپ الىپ جۇرەتىن زارجاق ادامداردى البەتتە كەزدەستىرۋگە بولادى. ولاردىڭ ومىرىنە قاراپ تۇرىپ ءوزىڭ دە اقىرىنداپ سول قۇردىمعا قاراي قۇلاي باستاۋىڭ مۇمكىن. ەڭ دۇرىسى ونداي ادامداردىڭ اۋراسىنان الشاق جۇرگەن ابزال. شىن مانىندە قۇردىمنىڭ تۇبىنە جەتەمىن دەۋ – بۇل ناعىز قۇردىم.

امەريكالىق جازۋشى دەنني ءرۋبيننىڭ كىشكەنتاي عانا فانتاستيكالىق اڭگىمەسى نەگىزىندە تۇسىرىلگەن حارولد رەميستىڭ «ۋاقىت تۇتقىنى» («دەن سۋركا») ءفيلمىن قاراپ وتىرىپ ءبىز وسىنداي ويعا كەلدىك. الدىمەن وقىرماندارعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن سيۋجەتتى قىسقاشا بايانداپ وتكەن دۇرىس.  ءفيلمنىڭ باستى كەيىپكەرى، تەلەجۇرگىزۋشى فيل كوننورس جىل سايىن پيتتسبۋرگتەن پەنسيلۆانيا شتاتىنداعى شاعىن قالاعا ساپار شەگىپ،  سيۋجەت دايىنداۋ ءۇشىن جولعا شىعادى. ەڭ قىزىعى، ءبىرىنشى كادرلاردىڭ وزىنەن باستى كەيىپكەر فيل اۋەلدەن كۇيرەۋىك، ەشتەڭەگە كوڭىلى تولمايتىن ناعىز زارجاقتىڭ ءوزى ەكەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس. اۋا رايى تۋرالى حاباردى ءومىر بويى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ءفيلدىڭ ابدەن قاجىعانىن ءبىر جاعىنان تۇسىنۋگە دە بولادى. كۇندەلىكتى ءبىر ءماتىندى قايتالاي بەرۋ ادامدى شىنىمەن مەزى ەتپەي قويماس ەدى. الايدا مەزى بولۋدىڭ فيل ءۇشىن بۇل باسى عانا ەكەنى كەيىن بەلگىلى بولادى.

ءجۋرناليستىڭ شاعىن قالاشىققا كەلۋىنە باستى سەبەپ، امەريكالىقتار ءۇشىن باياعىدان بەرى كەلە جاتقان، كەيىن ءتىپتى ۇلكەن مەرەكەگە اينالىپ كەتكەن قىزىق ءراسىم بار ەكەن. تەلەجۇرگىزۋشى سول ءراسىمدى تىكەلەي ەفيرگە شىعارۋى كەرەك. ول نە ءراسىم دەسەك، جىل سا­يىن 2 اقپاندا جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءداستۇرلى تۇردە فيل ەسىمدى سۋىردى ىنىنەن وياتىپ، ونىڭ قيمىل-قوزعالىسى ارقىلى كوكتەمنىڭ كەلۋىن بولجايدى. ناقتى ايتقاندا، ۇيقىلى-وياۋ سۋىر ءوزىنىڭ كولەڭكەسىنە قاراسا قىس ۇزاق بولادى، ال ەگەر قاراماسا كوكتەم ەرتە شىعادى. بىردەن بايقاعانىڭىزداي، سۋىردىڭ دا اتى، اۋا رايى تۋرالى حابار جۇرگىزۋشىسىنىڭ دە ەسىمى – فيل.

سونىمەن بۇل راسىمنەن جىلدا سيۋجەت دايىنداپ قاجىعان مەتەورولوگ شاعىن قالاشىققا كەلگەننەن ەشتەڭەگە كوڭىلى تولماي باستايدى. ادامداردىڭ سوقىر سەنىمىنەن تۋعان قايداعى ءبىر راسىمگە ابدەن جىندانادى. كەشكىسىن قالاعا جەتىپ، قوناقۇي جالداپ، جاتىپ قالادى. جىلداعىداي 2 اقپان كۇنى تاڭعى التىدا ساعاتتىڭ قوڭىراۋىنان ويانعان باستى كەيىپكەرىمىز اقىرىنداپ جۋىنىپ-شايىنىپ، جولشىباي ەكى-ءۇش اداممەن سويلەسىپ، جولدا قايىر سۇراپ تۇرعان مىسكىندى ىشتەي اياپ ءوتىپ، ودان ءسال وتە بەرە باياعى ەسكى دوسىن كەزىكتىرىپ، ودان زورعا قۇتىلا ءجۇرىپ ءىس-شارا وتەتىن جەرگە جەتەدى. سۋىردى وياتقان جۇرتتىڭ دالباسا تىرلىگىننەن تىكەلەي رەپورتاجدى ءجۇردىم-باردىم جاساي سالا قايتۋعا بەت الادى. الايدا ارىپتەسى ريتا ەسىمدى قىز بار، وپەراتور بار – ۇشەۋى اياق استى سوققان بوراننان كەرى قايتىپ، قالاشىقتا تاعى ءبىر كۇن قالۋلارىنا تۋرا كەلەدى. ماسەلەنىڭ ءبارى سول كەلەسى كۇننەن باستالادى. كەشەگى قوناقۇيگە قايتا قونعان ءفيلدى تاڭعى التىدا ساعات قوڭىراۋى وياتادى. راديو قاقساپ تۇر، بىراق جۇرگىزۋشىلەر ءبىرتۇرلى، كەشەگى تەكستى وقىپ جاتقانداي كورىنەدى. جولشىباي امانداسقان ادامدار دا كەشەگى سوزدەرىن سويلەي باستايدى. ولاردى قويشى، كەشە عانا اسىعىپ ءجۇرىپ اياعىن تىعىپ العان ىركىندى سۋعا بۇگىن دە اياعىن تىعىپ الماسى بار ما؟ ول دا تۇك ەمەس، كەشە ءىس-شارا وتكەن جەرگە بارسا، ەل كەشە ءوتىپ كەتكەن ءراسىمدى تاعى وتكەرىپ جاتىر. ارىپتەستەرى دە تۇك بولماعانداي، بۇل ءراسىمدى كەشە ءتۇسىرىپ تاستاماعانداي قالىپتا ءوز تىرلىكتەرىن تۇك بىلمەستەن اتقارىپ ءجۇر. فيل ەشتەڭە تۇسىنەر ەمەس. ايعايلاسىپ ءجۇرىپ جۇمىستارىن اياقتاپ جولعا شىعايىن دەسە تاعى بوران. تاعى قايتا الماعان تەلەجۇرگىزۋشى قارعىس اتقان قوناقۇيگە قايتا ورالادى. قايتا ۇيىقتايدى. قايتا تۇرادى. قايتا امانداسادى. قايتا ءىس-شاراعا بارادى. قايتا بوران بوگەيدى. ماسقارا ما؟ ەڭ ازابى، فيل بۇل تۇتقىننان ەشقاشان قۇتىلا المايتىنىن ۇعادى. ونى ۇققان سەبەبى، كۇندەلىكتى بىرقالىپتى، قايتالانا بەرگەندە دە اينىماي قايتالاناتىن ماڭگىلىك 2-ءشى اقپاندا ەشتەڭە وزگەرەر ەمەس. ەشكىم ەشتەڭە سەزبەيدى. قۇپيانى بىلەتىن بىرەۋ عانا، ول – ءفيلدىڭ ءوزى. ەكىنشى اقپاننىڭ ءار ءساتىن جاتتاپ العانى سونشالىق، جەلدىڭ قاي ساعاتتا قاي باعىتتان سوعاتىنى، كىم قاي جەردە نە جەپ، نە قوياتىنىن، كىم قاي ساعاتتا نەنى ايتىپ، نەنى قۇلاتىپ الاتىنىنا دەيىن جاتتاپ الادى. ءبىتتى. ەشتەڭە قىزىق ەمەس. باياعى بىرقالىپتى كۇنى بۇل ازاپتىڭ قاسىندا ەشتەڭە ەمەس ەكەن. بالكىم وسىنىڭ بارىنە سۋىر كىنالى دەپ ويلاعان فيل ءبىر كۇنى سۋىردى ۇرلاپ قاشىپ جاردان ماشينامەن سەكىرىپ كەتەدى... ماشينا كۇل-تالقان بولادى. الايدا... ەرتەسى تاڭعى التىدا فيل توسەكتەن ويانادى.

فيلم بۇل ارقىلى بارلىق ماسەلە سۋىر­دا دا ەمەس، جولدى جاپقان بوراندا دا ەمەس، اينالاسىنداعى ادامداردا دا ەمەس، بار كىنارات ادامنىڭ وزىندە ەكەنىن ايتقىسى كەلەدى. جالپى ءفيلدىڭ بۇل رەينكارناتسياسىن بۋددا ءدىنى قىزىق قىلىپ تۇسىندىرەدى. دحارمانىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىنە سايكەس ءفيلدىڭ كەپتەلىپ قالعان بۇل كۇنى سامسارا دەپ اتالادى. بىلايشا ايتقاندا، جەكە ومىرلىك تسيكلدى بارلىق ازاپتارىمەن بىرگە قايتالاۋ. سونداي-اق فيل ادامزات قۇتقارىلعانعا دەيىن سامسارادان ەشقاشان كەتە المايدى. شىنىندا دا فيل كەيىن بارلىق ماسەلە وزىندە ەكەنىن ۇققان سوڭ ريتاعا دەگەن سەزىمى بارىسىندا اينالاسىنا جاڭاشا كوزبەن قاراي باستايدى. سويتسە جولدا ءومىر بويى قايىر تىلەگەن ادامعا ساداقا بەرۋگە بولادى ەكەن، ءوزىن تانىپ، ىزدەپ تۇرعان ادامعا جىلى ۇشىراي سالۋ كەرەك ەكەن، جۇمىسىن ءسۇيۋ كەرەك ەكەن، تاعىسىن تاعى...  كەيدە ءبىز شىنىمەن  مىناۋ تۇتاس جاراتىلىستىڭ ۇلكەن بولشەگى ەكەنىمىزدى ۇمىتىپ كەتەمىز. جاقسىلىق جاساۋ ارقىلى ءبىز كەلەسى كۇنگە وتەتىنىمىزدى اڭعارا بەرمەيمىز. قاراڭعى ويلار – ءبىزدىڭ كەپتەلىستە قالعان ەڭ ءبىر ءساتسىز كۇندەرىمىز. ال ەندى بۇل قۇبىلىس ءفيلدىڭ باسىندا ەمەس، تۇتاس ادامزاتتىڭ باسىندا، قانشاما عاسىرلار بويى سالتانات قۇرعان، كەيىن قۇ­لاعان الىپ يمپەريالاردىڭ باسىندا بولسا شە، ۇلكەن جۇيەگە باعىنىشتى ادامداردىڭ، ەشقايدا اعىپ كەتپەيتىن سارقىنشاق سۋداي مۇڭكىپ جاتقان ەسكى تۇسىنىكتەردىڭ، قاتىپ قالعان، قاعيداسى بۇلجىماس قوعامنىڭ باسىندا بولسا شە؟ ارينە، رەجيسسەر ەڭ سوڭىندا بۇل تىعىرىقتان ءفيلدى ماحاببات الىپ شىعادىعا كەلتىرەدى. بىراق ءفيلدىڭ ول تىعىرىققا قالاي كەلۋى باسقا اڭگىمە.

«ۋاقىت تۇتقىنى» – بۇل ءوزىن-ءوزى تانۋ، ءوزىن-ءوزى جەتىلدىرۋ جانە اقىر سوڭىندا ءوزىن-ءوزى وزگەرتۋ تۋرالى اڭگىمە. ءفيلدىڭ تۇلعا رەتىندە وزگەرۋى سىرتقى ەمەس، ىشكى دەڭگەيدە جۇرەدى، ويتكەنى ول ءوزىن فيزيكالىق تۇرعىدان وزگەرتە المايتىنى سياقتى، ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىن وزگەرتە المايدى. جالپى بۇل تاقىرىپ وتە اۋقىمدى دەۋگە بولادى. فيل تىعىرىعىنا فيلوسوفيالىق تۇرعىدان قاراساق، نيتسشەنىڭ پايىمى ويعا ورالادى. نيتسشەنىڭ تۇسىنىگىندە «ماڭگىلىك ورالۋ» – ءومىردى راستاۋدىڭ ەڭ جوعارعى فورماسى. نيتسشەنىڭ تۇجىرىمىنا سۇيەنسەك، ءفيلدىڭ باسىندا بولعان نارسەنىڭ ءبارى بۇرىن بولعاندى قايتالاۋ، بولاشاقتا تاعى دا قايتالانادى دەپ كۇتۋ.

ءبارىمىز دە كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە بىر­قالىپتى جۇيەدەن شارشاعانىمىزدى ۇعاتىن سياقتىمىز. بىردەي گالستۋكتەردەن، بىردەي ماتىندەردەن، بىردەي جيھازداردان، بىردەي كوڭىل-كۇيلەردەن شارشاۋىمىز مۇمكىن. ول كەزدە ءبىزدى ۋاقىتتىڭ الىپ شەڭبەرىنەن ماحاببات الىپ شىعادى دەۋ ابەستىك سياقتى.

سوڭعى جاڭالىقتار

تاميلانىڭ تارتۋى

ونەر • كەشە

مۋتاتسيالانعان ۆيرۋس

مەديتسينا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار