ءلاززات تانىسباي,
«Qazaqstan» رترك» اق باسقارما ءتورايىمى:
– ونەردىڭ قاي سالاسىندا بولماسىن ابايدى تانۋعا تالپىنۋ – قاتپارى مول جۇمباق الەمگە تاپ كەلگەنمەن بىردەي. وسى ۋاقىتقا دەيىن اقىننىڭ سول جۇمباق الەمى زاماننىڭ ىڭعايىنا قاراي بۇرمالانىپ كەلگەنىن بىلەمىز. بۇگىنگە دەيىن جارىق كورگەن كينوتۋىندىلاردا ابايدىڭ بەينەسى جەكە-دارا كورىنىس تاۋىپ, الەۋمەتتىك ورتاسى, تۇتاس حالىقتىڭ تاعدىرى قالىس قالاتىن. بۇل جولى ەل تاعدىرىن سيپاتتاي وتىرىپ, حالىقتىڭ ابايىن جاساپ شىعارۋعا تالپىندىق. تەلەحيكايانىڭ وقيعا جەلىسى اباي ءومىر سۇرگەن كەزەڭدى بەينەلەيدى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىنداعى نەگىزگى وقيعالاردى ارقاۋ ەتە وتىرىپ, اقىن ءومىر كەشكەن كەزەڭدەگى قوعامدىق تارتىس, ابايدىڭ ادامي بولمىس-ءبىتىمى, ءبىلىم مەن ونەرگە العاش سۋسىنداعان ءساتى, كەمەلىنە كەلگەن شاقتاعى ساياسي ماسەلەلەرگە ارالاسىپ, ۇلتىن بەرەكە-بىرلىككە شاقىرعان تۇستارى تۇگەلدەي دەرلىك كورىنىس تابادى.
ۇلى تۇلعالارىمىزعا قاتىستى اۋقىمدى جوبالاردى قولعا الا باستاعاندا كوپشىلىك كۇتكەن دۇنيەنى لايىقتى ەتىپ ۇسىنا الامىز با دەگەن قورقىنىشتىڭ بولعانى بەلگىلى. اباي تۋرالى ءتۇسىرىلىپ وتىرعان العاشقى سەريال بولعاندىقتان, كورەرمەن مەن قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ سالماعى قانشالىقتى اۋىر بولاتىنىن و باستان تۇيسىندىك. وتاندىق كينويندۋستريا, ونىڭ ىشىندە تاريحي فيلمدەر ءتۇسىرۋ ءالى دە دامۋ ۇستىندە, ەلىمىزدە مۇنداي كۇردەلى جانرداعى تەلەحيكايالار تۇسىرەتىن, ابدەن ماشىقتانعان پروداكشن كومپانيالار جوقتىڭ قاسى. دەگەنمەن تاجىريبە جەتپەيدى دەپ وتىرا بەرۋگە بولمايدى. ءدال مەرەيتوي قارساڭىندا حالىق ەكراننان ابايدى ىزدەيتىنى انىق ەدى. ۇلكەن كورپوراتسيا رەتىندە سەريال ءتۇسىرۋ باستاماسىن قولعا الۋ قاجەتتىگىن تۇسىندىك. كورپوراتسيا بايقاۋ جاريالاعاندا تەك ءتورت كومپانيادان ۇسىنىس كەلىپ ءتۇستى. سونىڭ ىشىنەن بۇعان دەيىن تاريحي تاقىرىپتا كوپسەريالى فيلمدەر تۇسىرگەن رەجيسسەر مۇرات بيدوسوۆقا سەنىم ارتتىق. جۇمىس بىلتىرعى جىلدىڭ قاراشاسىندا باستالعان بولاتىن. سەريالدىڭ ستسەناريىن كوركەمدىك كەڭەستە سارالاپ, ابايتانۋشى عالىمدار مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ پىكىرىنە ۇدايى جۇگىنىپ وتىردىق. ستسەناري توڭىرەگىندە ۇلكەن تارتىستار بولدى. سوڭعى نۇكتەنى جازۋشى-دراماتۋرگ دۋلات يسابەكوۆ اعامىزدىڭ ارالاسۋىمەن قويدىق. ارنانىڭ باس رەداكتورى, بەلگىلى قالامگەر, جۋرناليست قاينار ولجاي جاز بويى شىعارماشىلىق پروتسەستەردىڭ باسى-قاسىندا ءجۇردى. تاريحي فيلم بولعاندىقتان, ەكى تۋىندىدا دا كوركەمدىك جاعى باسىم ءتۇسىپ, كوپشىلىك كۇتكەن كەيبىر ساتتەر قامتىلماعان بولۋى مۇمكىن, سوندىقتان قالىڭ كورەرمەنگە قوبالجي وتىرا ۇسىنىپ جاتقانىمىز ءمالىم. تەلەحيكايا و باستا اباي توپىراعىندا, جيدەباي مەن ەرالى جازىعىندا, شىڭعىستاۋدىڭ بوكتەرىندە تۇسىرىلەدى دەپ جوسپارلانعانىمەن, پاندەمياعا بايلانىستى ءتۇسىرىلىم الاڭىنداعى پروتسەستەر ءسات سايىن وزگەرىپ جاتتى. كارانتيندىك شەكتەۋلەر, قالانىڭ جابىق بولۋى, كولىك قاتىناسىنىڭ توقتاۋى قالاي دا بولسىن كەرى اسەرىن تيگىزبەي قويمادى. ءتۇسىرىلىم توبىن تۇگەل كارانتيندە ۇستاعان كۇندەر دە بولدى. دەگەنمەن, قيىندىقتارعا قاراماستان, مەجەلەنگەن مەرزىمدە اياقتاپ ۇلگەردىك. ال ء«ال-فارابي» تەلەحيكاياسى – فارابي ومىرىنەن سىر شەرتەتىن العاشقى تەلەحيكايا. تۇركى, اراب الەمىنە ورتاق تۇلعا دەسەك تە, ول تۋرالى ەشبىر ەلدە سەريال تۇسىرىلمەگەن. مۇنى دا ۇلتتىق ارنا باستاپ قولعا الىپ وتىرعاندىقتان, موينىمىزعا ەكى ەسە مىندەت ارتتىق. بۇل جوبادا نۇريددين پاتتەەۆ جەتەكشىلىك ەتىپ وتىرعان «ساق» كينوستۋدياسىمەن شىعارماشىلىق بىرلەستىكتە جۇمىس ىستەدىك. سەريالدىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, باستى جانە قوسالقى رولدەردىڭ بارلىعىنا دا ايماقتىق تەاترلاردىڭ اكتەرلەرى تارتىلدى. باستى ءرولدى سومداعان ايدار ناۋرىزباەۆ «تۇركىستان» تەاترىنىڭ اكتەرى, ءفارابيدىڭ اناسىنىڭ رولىندەگى جاميليا بەكمۇرزاەۆا مەن اكەسىنىڭ ءرولىن سومداعان مارات ورازمەتوۆ شىمكەنتتەگى جۇمات شانين تەاترىنىڭ اكتەرلەرى. وسى تۇستا ءتۇرلى كەدەرگىلەرگە قاراماستان ءتۇسىرىلىم الاڭىنان ءبىر ساتكە دە الىستاماعان شىعارماشىلىق توپقا, جوبانىڭ كوركەمدىك, مازمۇندىق جاعىنان باي تۇسۋىنە اتسالىسقان قازاق رۋحانياتىنىڭ جاناشىرلارىنا العىس بىلدىرەمىن. «اباي» تەلەحيكاياسى 16-17 جەلتوقسان 20:00-دە, ء«ال-فارابي» تەلەحيكاياسى
18-20 جەلتوقسان كۇندەرى 16:00-دە ەفيرگە شىعادى.
* * *
سەريالدا اباي ءومىرىنىڭ ءۇش كەزەڭى قامتىلعان. ابايدىڭ كەمەلىنە كەلگەن شاعىن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى بولات ءابدىلمانوۆ سومداسا, جاس ابايدىڭ بەينەسىن ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى جاستار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنىڭ اكتەرى دارحان سۇلەيمەنوۆ, اقىننىڭ بوزبالا شاعىن جاس اكتەر ءالي تۇرسىنحان سومدادى. تەلەحيكايانىڭ اكتەرلىك قۇرامى قازاقستاننىڭ بارلىق تەاترلارىنان شاقىرىلدى.
بولات ءابدىلمانوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى:
– مەن وتىز جىل بويى تەاتر ساحناسىندا ابايدى ويناپ ءجۇرمىن. ءوزىم دە دراماتۋرگ رەتىندە «ابايدىڭ جۇمباعى» اتتى پەسانىڭ ساحنالىق نۇسقاسىن جاساپ, اۋەزوۆ تەاترىنىڭ 95-ءشى ماۋسىمىن وسى قويىلىممەن اشتىق. قازىر كورەرمەن جاقسى قابىلداپ جاتىر. بۇل مەنىڭ تەاتردا ويناپ جۇرگەن رولدەرىم. ال ەندى كينو سالاسىنا كەلسەك, كەزىندە ازەربايجان مامبەتوۆ قويعان «اباي» سپەكتاكلىندە ويناعانىمدا اشىربەك سىعاي: «شىركىن, ابايدىڭ كينوسىن تۇسىرسە, ابايدىڭ ءرولىن ويناۋعا بولات ءابدىلمانوۆ داپ-دايىن عوي, وسىنى كينورەجيسسەرلەر كورسە عوي», دەپ ەلدىڭ الدىندا ايتقانى ءالى كۇنگە ەسىمدە. 19 جىلدان كەيىن ابايدىڭ 175 جىلدىعىنا ارنالعان سەريالعا تۇسكەنىمە قۋانىشتىمىن. كينو تەتاردان بولەك الەم. ساحناداعى ويناعان رولىڭە مۇلدەم كەراعار. اكتەردىڭ شىنايى سويلەۋى, ىشكى قۋاتى مەن تولعانىسى كامەرا الدىندا ءدال ومىردەگىدەي كورىنەدى. فيلم رەجيسسەرى مۇرات بيدوسوۆ ءتۇسىرىلىمنىڭ العاشقى كۇنىندە-اق مەنى مۇلدەم باسقا ارناعا سالىپ جىبەردى. تاعى ءبىر ەرەكشە ايتاتىن نارسە, تاڭدالعان اكتەرلىك قۇرام. بىرەۋدىڭ تانىمالدىلىعىنا, بولماسا اتاعىنا قاراعان ەمەس. ءتۇر-كەلبەتى, ءبىتىم-بولمىسى سول زامانعا كەلەدى دەگەن اكتەرلار قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جينالدى. ارينە ەش ۋاقىتتا ءتورت اياعىنان تايپالعان جورعا بولمايدى. ءبىر كەم-كەتىگى بولاتىن شىعار. بىراق وسى ابايدىڭ وبرازىنا دەگەن, ابايدىڭ رۋحىنا دەگەن ەڭبەگىمىز ادال بولدى دەپ ويلايمىن. قولىمىزدان كەلگەنشە بارلىعىنان باس تارتىپ, تەك قانا وسى سەريالدىڭ اتموسفەراسىندا جۇمىس ىستەۋگە تىرىستىق. سوندىقتان دا ءتۇسىرىلىم بارىسىنداعى ساتتەردى ونەردەگى ەڭ باقىتتى ساتتەرىم دەپ ەسكە الاتىن بولامىن. مۇنداي باقىت اكتەرگە ءار كينو سايىن كەلە بەرمەيدى. ويتكەنى ءوزىڭنىڭ ارمانداعان ءرولىڭدى ەكراندا سومداۋ – ەرەكشە نىعمەت. سوندىقتان دا بۇل كەڭەستىك ءداۋىردىڭ يدەولوگياسىنا بۇرمالانعان اباي ەمەس, تاۋەلسىز رۋحتى بۇگىنگى كۇننىڭ ابايى دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل مىندەتتى موينىنا العان «قازاقستان» تەلەراديوكورپوراتسياسىنا ارتىلار جۇكتىڭ اۋىرلىعىن ۇمىتپاۋ كەرەك. كوزىقاراقتى كورەرمەن تۋىندىعا ءوز باعاسىن بەرەدى دەگەن سەنىمدەمىن.
* * *
سەريالدىڭ ءتۇسىرىلىمىن اباي ەلىندە جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانعانىمەن, ەلدەگى قاتاڭ كارانتين شارالارىنا بايلانىستى ءتۇسىرىلىم جۇمىستارى الماتى وبلىسىندا ءوتتى. دەسە دە, ارنايى قۇرىلعان دەكوراتسيا مەن قازاق اۋىلى اباي ءومىر سۇرگەن كەزەڭنىڭ سيپاتىنا ساي كورىنىس تاپتى دەۋگە بولادى.
مۇرات بيدوسوۆ,
رەجيسسەر:
– جالپى, اباي تاقىرىبى, اباي الەمى كەڭ كولەمدە زەرتتەلگەن, ءار قىرىنان تەرەڭ ناسيحاتتالعان تاقىرىپ. اباي الەمىنە اينالىپ سوقساڭىز, ءار قىرىنان تانيسىز. بۇعان دەيىن تۇسىرىلگەن اباي تۋرالى فيلمدەر كوپشىلىككە ءمالىم. ارقايسىسىندا سول فيلمدەردى جاساعان شىعارماشىلىق توپتىڭ وزىندىك قولتاڭباسى بار. دەگەنمەن اباي بەينەسى كوپشىلىك كوزىنە سارى ۋايىمعا سالىنعان, فيلوسوفيالىق ويمەن وتىراتىن وبراز رەتىندە ەلەستەيدى. بىراق اباي دا ادام بالاسى, اباي دا جۇرتپەن بىرگە اس ءىشىپ, جۇرتپەن بىرگە جۇرگەن, ءوزىنىڭ مىنەزىمەن, ماقسات-مۇددەسىمەن ءومىر سۇرگەن. سوندىقتان ءبىز تەلەحيكايادا اقىن بەينەسىن بارىنشا ادامي قىرىنان اشۋعا تىرىستىق. اقىندىعى, كۇرەسكەرلىگى, تەرەڭ فيلوسوفياسى وقيعا جەلىسىندە كورىنىس تاۋىپ وتىرادى. جالپى, اباي ءومىر سۇرگەن كەزەڭدى, ونىڭ ورتاسىن, ءبىر-بىرىمەن تالاس-تارتىسقا تۇسكەن قازاقتىڭ مىنەزىن كورسەتۋ ارقىلى ساياسي ءمانى بار تۇستارىن دا استارلاپ جەتكىزۋگە تىرىستىق. ءتۇسىرىلىم جۇمىستارى ەكى ايدان استام ۋاقىتقا سوزىلدى. اكتەرلىق قۇرام دا از ەمەس. سوندىقتان دا ىرىكتەۋگە باسا ءمان بەرىپ, ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن لايىقتى دەپ تانىعان ارتىستەردى تارتتىق.
قاينار ولجاي,
باس رەداكتور:
– قازاق توپىراعىندا ونەردىڭ جاڭا سالاسى كينو پايدا بولىسىمەن اقىن بەينەسى ەكراندا ايشىقتالا باستادى. كەشەگى كەڭەستىك داۋىردەگى «اباي اندەرى» مەن اقىننىڭ 150 جىلدىعىنا ارناپ تۇسىرىلگەن «اباي» فيلمدەرىن كورەرمەن ۇمىتقان جوق. ەكەۋىندە دە ءوز ۋاقىتىنىڭ تالابى, ءوز كەزەڭىنىڭ تابى بار. «اباي اندەرى» ءفيلمى وتارشىلدىق تاقىرىبىن, اقىن قاسىرەتىن اينالىپ ءوتۋىن تۇسىنۋگە بولادى. ەكىنشى «اباي» تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا تۇسىرىلگەندىكتەن جانە توي قارساڭىنداعى ۋاقىت تاپشىلىعىنان ونىڭ قۇلاشى كەڭگە سەرمەلمەدى. قازىرگىسى – «قازاقستان» تەلەراديوكورپوراتسياسى قولعا الىپ وتىرعان «اباي» سەريالى. باسشىلىق سەريال ءتۇسىرۋ تۋرالى يدەيانى ايتقاندا, كوركەمدىك كەڭەس وتىرىسىندا تالاي تالقىلاۋلار ءوتتى. قورقىنىش تا, قوبالجۋ دا بولدى. بىراق, قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرا بەرۋگە بولمايتىنىن تۇسىندىك. كەڭەسە كەلە, شىعارماشىلىق پروتسەستەرگە كىرىستىك. باس رەداكتور رەتىندە ءفيلمنىڭ ۇتقىر تۇسى دەپ ابايدىڭ وبرازىن عانا تۋ ەتپەي, باسقا كەيىپكەرلەر بەينەسىنىڭ قات-قابات ءوربۋىن ايتار ەدىم. ايتالىق, كەشەگى كەڭەستىك يدەولوگيادا فەودال بولىپ سۋرەتتەلگەن, ەسكىشىل, قىتىمىر دەلىنگەن قۇنانباي البەتتە, سول قالىپقا سىيمايدى. كەرىسىنشە دالانىڭ كورولى, قارا قىلدى قاق جارار, ەلگە تەز بولار قۇنانباي بەينەسى دارالانىپ شىقتى. زاماننىڭ تارتىسىن اكە مەن بالا اراسىنداعى تارتىسقا تەلىمەۋگە تىرىستىق. كەرىسىنشە اكە بالاعا بولاشاقتى اماناتتاپ, قيسىقتى تۇزە, سۇرىنگەنگە دەمەۋ بول دەپ ەمەۋرىن تانىتىپ, جۇرتىم اداسپاسا ەكەن دەپ دۇعا ەتەدى. ەل تاعدىرىنا ىشتەي ەگىلە وتىرىپ, ابايدىڭ الداعى سۇرلەۋىن نۇسقايدى. ابايدىڭ وتارشىلدىققا نالىپ, جان-دۇنيەسىن ىزا مەن قۇسا بيلەپ كۇيزەلگەن ساتىندەگى ءۇمىتى ءفيلمنىڭ فينالىندا وزگەشە شەشىم تابادى. سەريالدىڭ الدىڭعى «ابايلاردان» وزگەشە تۇستارى دا وسى.
* * *
حاكىمنىڭ 175 جىلدىعىنا وراي «قازاقستان» تەلەراديوكورپوراتسياسى تۇسىرگەن 6 ءبولىمدى تەلەسەريال بيىلعى جىلدىڭ 16-17 جەلتوقسان كۇندەرى ساعات 20:00-دە «Qazaqstan» ۇلتتىق ارناسى جانە «Abai tv» ارناسىنىڭ ەفيرىنەن كورسەتىلەدى.
تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى كۇندەرى ۇلتتىق ارنا ۇسىناتىن تاعى ءبىر اۋقىمدى تاريحي جوبا – ء«ال-فارابي» تەلەحيكاياسى. بۇل دا – وتاندىق كينويندۋستريادا عۇلاما ويشىل تۋرالى تۇسىرىلگەن العاشقى تەلەسەريال. فيلمدە ءال-ءفارابيدىڭ بالا كەزىنەن باستاپ, ادامزاتقا تانىلعان عۇلاما شاعىنا دەيىنگى ءومىرى قامتىلدى. ء«ال-فارابي» سەريالىنىڭ ءتۇسىرىلىم جۇمىستارى تۇركىستان, وتىرار قالاشىعى, تۇركىستان وبلىسىنىڭ بايدىبەك اۋدانى اپپاق يشان مەدرەسەسى, ىسقاقباب مەدرەسەسى, قارناق مەدرەسەسى, قاپشاعاي, تۇركىستان قالاشىعى, حيۋا, داماسك قالالارىندا ءوتتى. باستى ءرول عۇلاما فارابي ءرولىن ر.سەيتمەتوۆ اتىنداعى «تۇركىستان» تەاترىنىڭ اكتەرى ايدار ناۋرىزباەۆ, جاس ءال-ءفارابيدى ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى, اكتەر بەكزات ءجۇنىسوۆ سومداپ شىقتى.
نۇريددين پاتتەەۆ,
«ساق» كينوستۋدياسىنىڭ پروديۋسەرى:
– ارينە قازاق دالاسى قانشاما ۇلىلاردى شىعارعان. الايدا, سولاردىڭ ىشىندە بۇكىل ادامزاتقا «ەكىنشى ۇستاز» اتانىپ, عىلىمنىڭ شىڭىنا شىققانى ءال-فارابي عانا. سوندىقتان مۇنداي عۇلامانىڭ ءومىرىن بەينەلەۋ, وبرازىن اشۋ بىزگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەدى. ستسەناريدىڭ ءوزىن بىرنەشە اي ۋاقىت جازىپ, كورپوراتسيانىڭ كوركەمدىك كەڭەسىمەن شىعارماشىلىق تالقىدا ءپىسىرىپ وتىردىق. سونىڭ ارقاسىندا فيلم ستسەناريىنىڭ ۇتىمدى تۇستارى كوپ بولدى. مىسالى, تەلەحيكايا بارىسىندا ءال-ءفارابيدىڭ « ۇلى ۇستاز» اتانعان داماسكىدەگى كەزەڭى مەن وتىراردا وتكەن جاستىق شاعىنداعى كورىنىستەر بىردەي ءوربىپ وتىرادى.
جالپى, جوبا بارىسىندا ءوز بەتىمىزشە كوپ ىزدەنىپ, ءال-فارابي ەڭبەكتەرىنە تەرەڭىنەن ۇڭىلۋگە تىرىستىق. سونىمەن قاتار عالىمداردىڭ, جازۋشىلار مەن ەتنوگرافتاردىڭ كەڭەسىنە جۇگىندىك.
ءتۇسىرىلىم كەزىندە بىرقاتار پروبلەمالار بولىپ, تەلەحيكايانىڭ ساپاسىنا تىكەلەي اسەر ەتكەنىن جاسىرمايمىز. وعان سەبەپ – الەمدى جايلاعان ىندەتتىڭ قويعان توسقاۋىلى بولدى. ءتىپتى, ءتۇسىرىلىم توبىنىڭ مۇشەلەرى مەن باستى ءرولدى سومداعان اكتەرلەر سىرقاتتانىپ, ءبىراز ۋاقىت جۇمىستى توقتاتۋعا تۋرا كەلگەن ساتتەر بولدى. بىراق, شىعارماشىلىق توپ بارلىق قيىندىقتاردى جەڭە ءبىلىپ, جوبانى ۋاقىتىندا اياقتاپ شىقتى. ەندىگى باعانى كورەرمەندەردەن كۇتەمىز.
