كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
«د» دارۋمەنىنىڭ بۇلايشا اتالۋىنىڭ سەبەبى – ونىڭ ادام تەرىسىندە كۇننىڭ ۋلتراكۇلگىن ساۋلەلەرىنىڭ اسەرىنەن تۇزىلەتىنىندە. ارينە, كۇندەلىكتى ىشەتىن تاعامداردان دا بۇل دارۋمەن الىنادى, بىراق ول كوبىنە جەتكىلىكتى بولماي جاتادى. ول بالىق مايىندا, باۋىرىندا, ۋىلدىرىعىندا, جۇمىرتقانىڭ سارىسىندا, جانۋارلاردىڭ باۋىرىندا, ءسۇت ونىمدەرىندە مول. اسىرەسە وزەن, كول بالىعىنا قاراعاندا, «د» دارۋمەنى تەڭىز بالىعىندا كوپ. ال ءداستۇرلى قازاق داستارقانىندا تەڭىز ونىمدەرىنىڭ ازدىعىن ەسكە الساق, دارۋمەننىڭ ءبىز ءۇشىن نەگىزگى الىناتىن كوزى كۇن ەكەنى ايقىن. الايدا ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعى بىردەي شۋاقتى ەمەس, التى اي قىسى, سالقىن كۇزى مەن كوكتەمى بار ساحارا تۇرعىندارىندا «د»-نىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ايقىن سەزىلىپ جاتادى.
اعزاعا دارۋمەن تيگىزەتىن اسەر مول, الايدا ەڭ باستىسى كالتسي مەن فوسفوردىڭ ىشەكتەن ءبولىنۋىن جىلدامداتىپ, سۇيەك ۇلپاسىنىڭ مىقتىلىعىنا اسەر ەتەتىنىن ايتقان ءجون. «د» جەتىسپەۋشىلىگى بالالاردى مەشەلدىككە اكەلسە, ەرەسەكتەرگە دە تيگىزەتىن سالقىنى مول. دارۋمەننىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى اعزادا جەتكىلىكسىز بولۋى راك, جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىن تۋدىرىپ, سونىمەن قاتار وستەوپوروز سىندى ءتۇرلى سۇيەك سىرقاتتارىن, التسگەيمەر, شاشىراڭقى سكلەروز سىندى اۋىر كەسەلدەر تۋدىراتىنى انىقتالعان. اسىرەسە كىشكەنتاي بوبەكتەردىڭ مەشەلگە شالدىعۋى بالانىڭ قاڭقاسىن دۇرىس قالىپتاستىرمايدى. اياق سۇيەكتەرى دەنە سالماعىنىڭ اسەرىنەن مايىسادى, سۇيەك باياۋ داميدى, ۇيقىسى قاشادى. جۇقپالى اۋرۋلارمەن كوپ اۋىرادى.
ەلورداداعى ۇلتتىق انا مەن بالا ورتالىعى ەندوكرينولوگتەرىنىڭ بۇل ورايدا ايتاتىندارى كوپ. بالانىڭ ءوسىپ قالىپتاسۋى بارىسىندا دارۋمەن جەتىسپەۋشىلىگىنىڭ دەر كەزىندە ولقىلىعىنىڭ ورنىن تولتىرماسا, اۋىر زاردابى بولادى. دارىگەر ەندوكرينولوگ اننا گرەچكو: «ەگەر مەديتسينا تىلىمەن ايتساق, ادامداعى 25 گيدروكسي-حولەكالتسيفەرولدىڭ مولشەرىن ءبىلۋ وتە ماڭىزدى. ءبىر جاقسىسى, ەلىمىزدە ونى انىقتاۋ ونشا كوپ قيىندىق تۋدىرمايدى. اقىلى قىزمەت كورسەتە الاتىن زەرتحانالاردىڭ بارلىعى تالداما جاسايدى. نەگىزى بىزدە قىستىڭ ۇزاقتىعىنا قوسا تەرىدەگى پيگمەنتتەردىڭ كوپتىگى دە دارۋمەننىڭ تاپشىلىعىنا اكەلەدى. تابيعاتىندا اق تەرىدەن گورى قوڭىرلاۋ, پيگمەنتى كوپ تەرىنىڭ كۇن ساۋلەسىنەن دارۋمەن سينتەزدەۋى تومەن كەلەدى. سول سەبەپتەن ءبىزدىڭ تۇرعىندار ءۇشىن دارۋمەن دەگەننەن دە گورمون دەۋگە كەلەتىن 25 گيدروكسي-حولەكالتسيفەرولدىڭ مولشەرىن ءبىلىپ وتىرعانى ءجون. ويتكەنى اعزاداعى مەتوبوليزم ۇدەرىسىندە ول اتقاراتىن قىزمەت وتە زور. سوندىقتان ءبىز قازىر جىل مەزگىلىنە قاراماستان ۇزدىكسىز بۇل دارۋمەندى بالالارعا بەرىپ وتىرۋ جايىندا كەڭەس بەرەمىز. ويتكەنى بۇرىن بالالار كۇزدەن باستاپ, جاز شىققانعا دەيىن «د» دارۋمەنىن ىشەتىن, الايدا ول – جاڭساقتىق. ءبىزدىڭ تابيعاتقا بايلانىستى 9 اي قالىڭ كيىنۋىمىز, بۇلتتى كۇندەردىڭ كوپتىگى, ونىڭ ۇستىنە جازدا دا ءدىني سەنىم بويىنشا جابىق كويلەكپەن ءجۇرۋ ءتارىزدى جاعدايلار كۇن ساۋلەسىنىڭ ءوتۋىن تەجەيدى. مۇنىڭ بارلىعى اعزادا دارۋمەن جەتىسپەۋشىلىگىن تۋدىرادى», دەگەن ويىن ايتتى.
ماماندارمەن اڭگىمە بارىسىندا اڭداعانىمىز, ءبىزدىڭ بوبەكتەر بۇل دارۋمەندى تۋعاننان باستاپ كۇندەلىكتى الىپ وتىرۋى ءتيىس ەكەن. العاشقى ايلاردا ءبىر تامشىدان, ال كەيىن ەكى تامشى, ودان سوڭ ءۇش, ال بالالاردىڭ نەعۇرلىم تەزىرەك ءوسىپ قالىپتاساتىن ءجاسوسپىرىم شاعىندا ءتورت تامشىدان اعزاعا جەتىپ وتىرعانى ءجون كورىنەدى. اتا-انا بالانىڭ بويىنداعى وزگەرىستەردى كۇتپەي, بوبەك تەرشەڭدەنىپ, باسىن جاستىققا ۇيكەلەپ مازاسىزدانىپ جىلاپ, ۇيقىسى قاشسا, بۇلشىق ەتتەرى بوساپ, باس سۇيەگى جۇمسارىپ, ەڭبەگى ۇلكەيە باستاسا, الاڭداۋى ءتيىس. مۇنداي بالالار مەزگىلىندە اياعىنا تۇرىپ ءجۇرىپ تە كەتە المايدى. كوبىنە ەكى قولىمەن جەر تىرەپ وتىراتىندىقتان, قول جىلىكتەرى قيسايادى. جۇرە باستاعان كەزدە اياقتارى دا قيسايىپ كەتەدى. قابىرعالارى جۇمسارىپ, ولاردىڭ شەمىرشەكتەرى جۋانداپ, كەۋدەسىندە بۇدىر-بۇدىر بولىپ بىلىنەدى. ال اۋرۋ اسقىنعان كەزدە ءتوس سۇيەگى العا بۇكىرلەنىپ شىعىپ تۇرادى نەمەسە كەرىسىنشە ىشكە قاراي مايىسادى. باسى ۇلكەيىپ, شۇيدە شاشى سىپىرىلىپ, ءىشى «قاباقتاي» بولىپ, ومىرتقا جوتاسى بۇكىرەيىپ, ەكى يىعىنان دەم الىپ, تىنىس الۋى قيىنداپ كەتەتىن كورىنەدى.
ادەتتە دارۋمەن تاپشىلىعى – گيپوۆيتامينوزدى مەديتسينادا «جاسىرىن اشتىق» دەپ اتايدى. ال «د» دارۋمەنىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن جاسىرىن اشتىقتىڭ كوكەسى دەسە سىياتىنداي. جەر جۇزىندە ونىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنە ۇشىراعانداردىڭ سانى دا اۋقىمدى, 50-60 كەيدە 70 پايىز دەپ تە كورسەتىلىپ ءجۇر. دارۋمەننىڭ تاپشىلىعى كوپ جاعدايدا ادامنىڭ وزىنە بايقالمايدى. ونىڭ بۇلشىق ەتى السىرەپ ۇستاماي قالىپ, بۇلشىقەت, جامباس, بەل, اياق سۇيەكتەرىنىڭ اۋىرۋى مازالايدى, ال تۇپتەپ كەلگەندە ونىڭ ءمانىسى – وسى دارۋمەننىڭ ءتيىستى مولشەرىنىڭ اعزاداعى ازدىعى.
جوعارىدا ايتىلعانداي, دارۋمەننىڭ نەگىزگى كوزى كۇن ساۋلەسى بولعاندىقتان, ونىڭ جەتىسپەۋشىلىگى دالاعا شىعۋى سيرەك ەگدە تارتقان كىسىلەردە, كۇندىزگى ۋاقىتتىڭ كوپ بولىگىن كەڭسەدە وتكىزەتىن قىزمەتكەرلەردە جانە تۇنگى اۋىسىمدا جۇمىس ىستەپ كۇندىز ۇيىقتايتىن ادامداردا كوبىرەك بولادى ەكەن. سوندىقتان ءوزىڭىزدى سول ساناتتاردان كورسەڭىز, قانىڭىزدى تاپسىرىپ 25 گيدروكسي-حولەكالتسيفەرولدىڭ مولشەرىن بىلگەنىڭىز ارتىق ەتپەيدى.
دارىگەرلەر يممۋندىق جۇيەنىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەي الۋى ءۇشىن «د» دارۋمەنىنىڭ ماڭىزىنا ءجىتى ءمان بەرەتىنىن ايتادى. «د» دارۋمەنى جەتكىلىكسىز بولعاندا يممۋندىق جاسۋشالار قانداي ءبىر قاۋىپكە قارسى قاجەتتى جاۋاپ قايتارا الماي قالادى, دارۋمەن تاپشىلىعى اعزامىزدى ينفەكتسيالارعا ءتوزىمسىز ەتەدى», دەيدى ا.گرەچكو.
قازىر كىم-كىمدى دە كوروناۆيرۋس ىندەتى تولعاندىرادى. ۇلىبريتانيالىق عالىم-دارىگەرلەر گارەت دەۆيس, دجواننا بايەرس جانە اتتيلا گارامي COVID-19-دىڭ اۋىر تۇرىمەن اۋىرعانداردىڭ قاتارىندا وسى دارۋمەن جەتىسپەۋشىلىگى كوپتىگىن مىسالعا كەلتىرسە, كانتابري ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى حوسە ەرناندەس (يسپانيا): ء«بىزدىڭ زەرتتەۋلەرىمىز سوزىلمالى سىرقاتتارى بار جانە جاسى كەلگەن ادامدار ءۇشىن «د» دارۋمەنىنىڭ جەتىمسىزدىگىن تولىقتىرىپ وتىرۋ ماڭىزدىلىعىن كورسەتتى. سول سەبەپتەن قۇرامىندا وسى دارۋمەن بار بيولوگيالىق بەلسەندى تاعامدىق قوسىمشالاردى كوروناۆيرۋسقا شالدىققان پاتسيەنتتەرگە بەرۋ قاجەت. بۇل ولاردىڭ بۇلشىقەتتەرى مەن سۇيەكتەرىنە, جالپى يممۋندىق جۇيەسىنىڭ قالىبىنا وڭ اسەرىن تيگىزەتىنى انىق», دەپ جازادى.
ال رەسەي دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ۆ.المازوۆ اتىنداعى ۇلتتىق مەديتسينالىق زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى, اكادەميك ەۆگەني شلياحتو ء«بىز بۇرىن «د» دارۋمەنىن اعزادا فوسفور مەن كالتسيدى رەتتەپ, مەشەل, وستەوپوروز ءتارىزدى اۋرۋلاردىڭ الدىن الاتىن گورمون ەسەبىنە جاتقىزدىق. ودان ونىڭ جۇرەك- قان تامىرلارى اۋرۋلارىمەن بايلانىسىن انىقتادىق. ەندى ونىڭ يممۋندىق جۇيەمەن, اعزانىڭ قورعانىشتىق قىزمەتىمەن بايلانىسىنا كوز جەتكىزدىك. ول يممۋندىق جۇيەنىڭ مودۋلياتورى رەتىندە ت-جاسۋشالىق يممۋنيتەتتى وياتاتىن بەلسەندىلىگىن كوردىك. سوندىقتان COVID-19 كەزىندە بۇل دارۋمەن جۇمىسى ماڭىزدى», دەگەن ويىن ايتادى.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, اعزامىز ءۇشىن «د» دارۋمەنى قاجەت-اق. ونىڭ ءتىپتى ميداعى سەروتونيندى قالىپتى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋدا اتقاراتىن قىزمەتى زور. سوندىقتان عالىمدار بويىمىزداعى دارۋمەندى باقىلاۋدا ۇستاۋىمىزعا كەڭەس بەرەدى.
