رۋحانيات • 11 جەلتوقسان، 2020

ءسوز سويىل №97

569 رەت كورسەتىلدى

دۇكەندەگى  قىران-توپان كۇلكى

مەديتسينا عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى، پروفەسسور، قازاق جاستارىنا تاربيەلىك ءمانى زور «قىرىق سۇراق» كىتابىن جازعان ايگىلى عالىم-دارىگەر يشانباي قاراقۇلوۆ ءازىل مەن قالجىڭعا كەلگەندە الدىنا جان سالمايتىن وتكىر، تىلگە دە شەشەن كىسى بولعان ەكەن.

يشەكەڭ جەتپىستىڭ تورىنە شىققان شاعىندا، بىردە تاياعىن تىقىلداتىپ الماتىنىڭ كوشەسىن قىدىرىپ ءجۇرىپ، قىزىقتاپ «مۇحيت» دۇكەنىنە كىرىپ كەتەدى. زاماننىڭ كەڭ كەزى عوي، ءبىر بۇرىشتا سۋعا تولى بوشكەلەردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن ءتىزىپ قويىپ، ىشىندە ءجۇزىپ جۇرگەن بالىقتاردى وجاۋمەن ءسۇزىپ، ءتىرى كۇيىندە شورشىتىپ ساتىپ جاتادى. كەزەك تە كوپ ەمەس ەكەن، يشەكەڭ دە قاتارعا تۇرا قالادى. كەزەگى كەلگەن كەزدە بوشكەدە ءجۇزىپ جۇرگەن بالىقتاردى شۇقىپ كورسەتىپ:

 – دەۆۋشكا، سكاجيتە پوجالۋيستا، ۋ ۆاس ەتي رىبى سۆەجيە؟ – دەپ سۇراپتى.

 ساتۋشى قىزدىڭ باسىنا قان شاپشىپ، كوزى اتىزداي اينالىپ، شامدانىپ قالادى.

 – ۆى چتو، ستاريك، نە ۆيديتە چتو لي، وني جە جيۆىە؟ – دەيدى شاپتىعىپ.

 سوندا يشەكەڭ كەلىسپەگەندەي باسىن شايقاپ، سابىرمەن:

 – نۋ ي چتو جە؟ ۋ مەنيا دوما ستارۋحا ەست... ونا توجە جيۆايا، نو دالەكو نە سۆەجايا، – دەپتى دە، كەزەكتە تۇرعان جۇرتتى قىران-توپان كۇلكىگە باتىرىپ، دۇكەننەن شىعىپ جونەلىپتى.

 

سىنشى اقىنعا سىن

اقىن جاقان سىزدىقوۆ پەن جازۋشى عابدول سلانوۆ ەكەۋى بىردە – قار ەرىپ، كوكتەم شىعىپ جاتقان لايساڭ مەزگىلدە كوشەدە كەزدەسىپ قالىپ، ءبىراز جەرگە دەيىن بىرگە بارىپتى. جاقان دوپشا دومالانعان شاعىن دەنەلى، كىشكەنتاي كىسى ەكەن. جول بويى ولەڭدەرىن وقىپ، عابدولدى شارشاتىپ جىبەرسە كەرەك. قوشتاسار شاقتا عابدول:

 – جاقا، وسى ءسىز ىلعي دا جۇرتتى سىناپ ولەڭ شىعاراسىز. بۇل جولى مەن سىزگە ولەڭ شىعاردىم، – دەيدى.

 – ءيا، وقى ەندەشە! – دەپ جاقان جاقىنداي تۇسەدى.

 سوندا عابدول بىلاي دەگەن ەكەن:

 – باسىپ باتپاق-بالشىقتى،

شاشىراتىپ شالشىقتى،

بازار جاققا بارۋعا،

ۇيدەن شيدەي شال شىقتى.

جول بويى وقىپ ولەڭىن

قۇلاعىمدى سارسىتتى.

 

سارسەنبىنىڭ ءساتى

حالقىمىزعا اتى ءماشھۇر ايگىلى اتبەگى، ۇزاق جىل ەل باسقارعان ارداگەر، شەجىرە اقساقال، سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى بوشاي كىتاپباەۆ تاياعىن تىقىلداتىپ بىردە الماتىنىڭ كوشەسىندە كەلە جاتسا، الدىنان ادەبيەت سىنشىسى ءارى كومپوزيتور تۇرسىنجان شاپاەۆ كەزدەسە كەتەدى. امان-ساۋلىقتان سوڭ بوشەكەڭ:

 – ءيا، تۇرسىنجان، مىناۋ ومىردە نە جاڭالىق؟ – دەپ سۇرايدى.

 – نە جاڭالىق بولۋشى ەدى... تىنىشتىق!.. – دەيدى تۇرسىنجان نە ايتارىن بىلمەي.

 – قايداعى تىنىشتىق؟ گورباچەۆ وتستاۆ­كاعا­ كەتەيىن دەپ جاتىر ەمەس پە؟!

 – ە، ول كىسى ەرتەڭ عوي... ەرتەڭ، سارسەنبى كۇنى كەشكى ساعات 10-دا تەلەديداردان مالىمدەمە بەرەدى دەپ ەستىدىم.

 – بۇگىن ەمەس، ەرتەڭ سويلەمەك پە؟

 – ەرتەڭ، بوش-اعا، ەرتەڭ دەيدى...

 سوندا بوشەكەڭ:

 – ياپىرماي، بۇعان قاراعاندا ميحايل سەرگەەۆيچ تە سارسەنبىنىڭ ءساتىن كۇتەيىن دەگەن ەكەن عوي، – دەپ تاڭدانا باسىن شايقاپتى.

الىبەك اسقار

نۇر-سۇلتان

  

بىلگىر شاكىرتتەر

1

مۇعالىم ەڭ ەرەسەگى ون جاسقا تولار-تولماس وقۋشىلارىنىڭ باس­تاۋىش سىنىپتى بىتىرەتىن سوڭعى ساباعىن وتكىزىپ جاتىپ، ت ۇلىمدى تۇلەكتەرىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن، وي-ورەلەرىن بايقاماق بولىپ، سوڭعى سۇراعىن قويادى.

– ەلىمىز ىلگەرى وزىپ، بۇدان دا ءتاۋىر تۇرمىس ورناۋ ءۇشىن نەن­دەي وزگەرىستەر قاجەت دەپ وي­لايسىزدار؟ – دەپ ەدى، بۇتكىل بالا قول كوتەرىپ: «مەن ايتايىن­شى» دەپ جارىسا شۋلا­عان­دا، مۇعالىم «قانداي عاجاپ!» دەپ مارتەبەسى ءوسىپ، مارقايىپ قالدى.

نە دەر ەكەن دەپ، سىنىپتاعى ۇلگەرىمى وتە ناشار وقۋشىسىنا العاش رەت مەيىرىم توگە ىلتيپات­پەن «سەن ايتا عوي» دەپ ەدى، كىدىرمەي ايتا جونەلدى.

– ەكونوميكامىز تۇزەلدى. ەندىگى جەردە ساياسي رەفورما قا­جەت. بيلىك حالىققا جاقىنداپ، كوپ­تىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن تىڭداعا­نى ءجون. كوررۋپتسيانى اۋىزدىق­تاپ، ءادىل دە تاۋەلسىز سوت ۇستەمدىك قۇرىپ، ناعىز دەموكراتيا جولىمەن نىق قادام باسۋىمىز قاجەت، – دەگەنىندە، مۇعالىم: «اي­نالدىم، ايتقانىڭ كەلسىن، قىس­قا دا نۇسقا قانداي عاجاپ تۇ­جىرىم ايتىلدى» دەپ ونى ءارى قاراي ايتقىزباي وتىرعىزا سالدى.

– ال كەيىن وزدەرىڭ حالىققا قايتىپ قىزمەت ەتكەن ءجون دەپ سانايسىڭدار؟ – دەپ ەدى، ويپىر-اي، بار وقۋشىسى قول كوتەرە، كەيبىرى «مەن ايتايىنشى» دەپ ەنتەلەپ ورىندارىنان تۇرىپ كەتىپتى.

ارتقى جاقتا ىلعيدا جىم-جىرت وزىمەن ءوزى وتىراتىن ماۋ­باس وقۋشىسىنىڭ دا سەلقوس كو­تە­رىلگەن قولىن بايقاپ: «سەن ايتا عوي» دەپ جانىنا تاقاپ بارىپ تۇردى.

– دەپۋتات بولعان ءجون... ءبىز ەسەيگەنگە دەيىن دەپۋتاتتاردىڭ وكىلەتتىگى ارتىپ، ۇكىمەتتى تولىق ايتقانىنا كوندىرەتىنىنە سەنىم­دىمىن. سوندا حالىقتىڭ جاعدايى جاقسارادى، ناعىز دەموكراتيا­لى ەل بولۋعا قادام جاسالادى، – دەگەنىندە مۇعالىم بۇل وقۋ­شىسىنىڭ باسىنان سيپاپ، ماڭ­دايىنان ءسۇيدى.

مۇعالىم ءبىر ءسات: «ويپىر-اي، سىنىپتاعى ماۋباستىڭ جاۋابى مىناۋ، ال قالعان قاعىلەز دە قاعىپ الما جيىرما شاكىرتى بۇل سۇراقتىڭ مايىن تامىزىپ، ءتۇبىن تۇسىرەرى ءسوزسىز-اق!» دەگەن ويعا بەرىلىپ، ەر كەزەگى ۇشكە دەيىن – سىرت الەمنەن سىرعىپ سىنىبىنا ەنىپ، «قالاي بولار ەكەن، نە دەر ەكەن...» دەپ جۇرەكسىنە بىلگىر سانالاتىن وقۋشىلارىنا:

– «كەل بالالار وقىلىق،

وقىعاندى كوڭىلگە –

ىقىلاسپەن توقىلىق!» – دەگەن ولەڭدى قاي اتالارىڭ ايتىپ ەدى؟ – دەپ ەدى، ويپىر-اي، ۇنسىزدىكتەن شىبىن ىزىڭى ەستىلگەندەي.

مۇعالىم مىنا ۇنسىزدىكتەن ىڭعايسىزدانىپ، ونىڭ ۇستىنە بۇگىنگى باستاۋىش سىنىپتى بىتىرەر سوڭعى ساعاتتارىندا تىعىرىققا تىرەمەي-اق قويايىن دەپ: «ولاي بولسا، باستاۋىشپەن قوشتاسار ساتتە، بىرىڭنەن سوڭ ءبىرىڭ تۇرىپ، ەكىلىكتەن تارتىپ وندىقپەن اياقتالار «كوبەيتۋ كەستەسىن» ايتىپ جىبەرىڭدەر» دەپ ەدى، جىم-جىرت... شىبىننىڭ دا ىزىڭى ەستىلمەيدى...

مۇعالىم ءبىر ءسات ورناي قال­عان ءولى تىنىشتىقتان ءوزى دە قوبال­جىپ: «اتا زاڭعا قانداي وز­گە­رىستەر ەنگىزگەن ءجون؟» دەپ قال­عانىن اڭعارماي دا قالدى. «مەن ايتايىنشى!» دەگەن ايقاي­دان سەلت ەتىپ، سول ءسات اينا­لايىن قوڭىراۋ سوعىلىپ، مۇعا­لىم بىلگىر شاكىرتتەرىنە ريزا كەيىپ­پەن: «الدىلارىڭنان جا­رىل­قاسىن، وسىلارىڭنان تان­باڭدار!» دەپ باتاسىن بەرىپ قالا بەردى.

بەرىك سادىر

نۇر-سۇلتان

 

قالا كوشەلەرىنىڭ بى­رىن­­دە جۇك كولىگىن توق­تات­قان ماي قىز­مەت­كەرى جۇر­گىزۋشىگە:

– مەن سەنى بۇعان دەيىن دە ءۇش رەت توق­تا­تىپ، كولىگىڭنىڭ جۇك سال­­عى­شىنان بىردەمە تو­­­­­گىلىپ جۇرگەنىن ايتىپ ەسكەرت­تىم ەمەس پە؟

– ون رەت توقتاتساڭ دا ايتايىن ساعان: مەن جولعا توپىراق پەن قۇم سەۋىپ ءجۇرمىن، ءتۇسىندىڭ بە؟

1

 *  *  *

ەكى ەر ادامنىڭ اڭگىمەسى:

– كوشەدە كولىكپەن كەلە جات­قان­دا اسكەريلەر، ءىشىپ العاندار مەن موتوتسيكل مىنگەندەر قا­ۋىپ­تى.

– نەگە؟ ال رۋلدەگى ايەلدەر شە؟

– ايەلدەر سول ءىشىپ الىپ موتو­تسيكل مىنەتىن ا­سكەريلەر­مەن بىردەي عوي...

 *  *  *

جۇرۋدەن مۇلدە قالعان كولىك­تە­رىن يتەرىپ كەلە جاتقان ەرلى-زايىپتى اراسىنداعى اڭگىمە.

– مىنا پالەكەتتى بىزگە ساتقان يەسى شىنىن ايتقان-اق ەكەن...

– نە دەپ ەدى؟

– بۇل كولىك جانار-جاعار مايدى عاجاپ ۇنەمدەيدى.. – دەپ ەدى.

 

قانشاما «تالانت» بولسا دا...

كەيبىر ءبىزدىڭ جىگىتتەر،

كوزگە قوراش «كۇيىكتەر»،

رولىندە ايەلدىڭ،

ويناپ تا ءجۇر بىراۋىق،

قورسالاڭداپ جىلاۋىق.

 

اۋزى-باسىن قىزارتىپ،

شاشىن بۇيرالاپ ۇزارتىپ،

تارعىل داۋىستى،

ساحناعا اۋىستى.

 

ماعىنا جوق، ءمانى جوق،

تۇزى دا جوق، ءدامى جوق،

بىردەمە ايتىپ جۇرەدى،

جۇرت كۇلمەيدى الدىمەن،

ءوزدى-ءوزى كەپ كۇلەدى.

 

ايەل قۇرىپ قالعانداي،

قۇداي باسقا سالعانداي،

بۇل نە دەگەن ەرسىلىك،

كورگەندە ءبىز ۇيالدىق،

ماڭدايىمىز تەرشىگىپ.

 

مۇندايلارعا سونشاما،

كوڭىل شىركىن تولمايدى،

قانشاما «تالانت» بولسا دا،

«قۇدايبەرگەن» بولمايدى.

اراق ەمەس، «ارەكەم-اۋ...»

مەن ايتايىن ءوز باسىمنان شىندىقتى،

تىڭداڭىزدار قالتاڭداعان مۇڭدىقتى.

اراقتى مەن «ارەكەم» دەپ ء«پىر» تۇتتىم،

دەي كورمەڭىز، «شىعاردى عوي سۇمدىقتى».

سىڭعىرلاعان ستاكاندى سوعىستىرىپ،

جەتى اتاسىن كورىستىرىپ كوپ ءىشتىم.

مەنىمەنەن «سپورلاسىپ» قالعاندا،

قىلجاڭ ەتتى «سارى نارى» ورىستىڭ.

«جىندى سۋ» دەپ، «تەنتەك سۋ» دەپ

ايتپايمىن،

ايتقانىمنان «كاك مۋجچينا» قايتپايمىن.

«پاحمەلمەن» كوزىمدى اشتىم قىرىق جىل،

قايتىپ قانا اقيقاتتان اتتايمىن.

«ارەكەم-اۋ» كوز نۇرىمداي شامشىراق،

سەن دەگەندە كورمەيدى ەشكىم قامشىلاپ.

انە ءبىر جىل قۇرتامىن دەپ اراقتى.

گورباچەۆ تا قالعان جوق پا قاڭسىلاپ.

وڭايلىقپەن قولىمىزعا تۇسپەدىڭ،

ءالى ەسىمدە «اديكولون» ىشكەنىم.

جەتى باستى جىلان بار عوي ىشىمدە،

«زاكوسكىگە« يتجۋانى تىستەدىم.

ارەكەم-اۋ، اياقتى الشاڭ باساسىڭ،

پاتشانىڭ دا تابەتىن سەن اشاسىڭ.

ستالين دە ىشكەن ەكەن جارىقتىق،

گرۋزيننىڭ «حان» كوتەرىپ شاشاسىن.

«ارەكەم-اۋ» الپىس اتتىق كۇشىڭ بار،

بولماستى دا بولدىراتىن ءىسىڭ بار،

ارىستاننىڭ اشۋى بار وزىڭدە،

ساعان قارسى كەلەتىن كىم، كىسىڭ بار.

ارەكەم-اۋ، شەشتىڭ نەبىر داۋدى دا،

سوندا جۇگىڭ تەرىس قاراپ اۋدى ما.

پويىز ءوتتى ءوز «ينەڭنىڭ» كوزىنەن،

قاجەت بولسا توڭكەرەسىڭ تاۋدى دا.

ارەكەم-اۋ، ءانشى دە سەن سىرنايلى،

تويحانالار اۋزىن اشىپ تىڭدايدى.

اقىن بىتكەن تويىپ الىپ، قالايشا،

«شايتان سۋ» دەپ شارتاراپقا جىرلايدى.

داعدارىستا، مىناۋ زامان نارىقتا،

ارەكەم-اۋ، شىعىپ جاتسىڭ جارىققا.

«استانا» دەپ، «پارلامەنت» دەپ مىڭ ءتۇرلى،

ەمىن ەركىن ەركەلەيسىڭ حالىققا.

جىل وتكەندە باعاڭ جاتىر قىمباتتاپ،

ءوزىڭدى ءوزىڭ ايالاي بەر قۇنداقتاپ.

«شورت پوبەري» شوپىرلاردان ساق بولشى،

ابىرويدى كەتىرەدى بۇلعاقتاپ.

قارتايدىم عوي، كوزدىڭ جاسى بۇرشاقتاپ،

دەي كورمەڭىز، جازعاندارى قۇر شاتپاق.

ارەكەم-اۋ، اسپانداماي امان ءجۇر،

مەن بايعۇستى «قارتتار ءۇيى» تۇر ساقتاپ...

 

ءازىربايجان قونارباەۆ

ماڭعىستاۋ وبلىسى

1

 

ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

تۇركىستانعا 3000 جىل

رۋحانيات • بۇگىن، 12:10

2002 ادام كوروناۆيرۋستان ەمدەلىپ شىقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:32

سارىالا قازدىڭ قاڭقىلى ەستىلدى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:51

قور نارىعى قىمباتتادى

الەم • بۇگىن، 08:33

بابا اماناتىنا ادالدىق

رۋحانيات • بۇگىن، 08:07

بالۋاننىڭ العاشقى التىنى

كۇرەس • بۇگىن، 08:02

پسج ەسە قايتاردى

فۋتبول • بۇگىن، 07:59

جارىستى جەڭىسپەن باستادى

بوكس • بۇگىن، 07:56

جاقاەۆتىڭ تاقياسى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:47

شىلىكتى اۋىلىن سۋ باستى

ايماقتار • بۇگىن، 07:44

Ever Given مىسىردا قالدى

الەم • بۇگىن، 07:28

جەر تۋرالى زاڭ سەناتقا جولداندى

پارلامەنت • بۇگىن، 07:22

ۇقساس جاڭالىقتار