قازىر قوعام مۇشەلەرىنىڭ ءبارى ساۋاتتى, زاڭ تالاپتارىن جاقسى بىلەدى. ءوز قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن سوتقا جۇگىنۋشىلەر سانى دا بارعان سايىن ارتىپ كەلەدى. بىراق سونىڭ باسىم كوپشىلىگى سوتتا ءىستىڭ نەلىكتەن مەملەكەتتىك تىلدە قارالمايتىنىنا جەتە ءمان بەرە قويمايدى. سويتە تۇرا «سوت ءىستى رەسمي تىلدە قارادى, شەشىم شىعاردى, ت.ب.» دەپ رەنىش بىلدىرەدى.
مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ سوت جۇيەسىندە ۇستەم بولۋىنا قاتىستى تومەندەگىدەي ۇسىنىسىم بار. بىرىنشىدەن, ەگەر الدا-جالدا ەل ازاماتى قانداي دا ءبىر ءتارتىپ بۇزىپ, ونىڭ ۇستىنەن ءىس قوزعالىپ, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى حاتتاما تولتىرسا, تەرگەۋ ورگاندارى ءىس ماتەريالىن قوزعاسا, ونىڭ مەملەكەتتىك تىلدە تولتىرىلۋىن قاداعالاۋ كەرەك.
ەكىنشىدەن, ءبىرىنشى ساتىداعى سوتقا بارعاندا, نە ارىز-شاعىم جازعاندا مەملەكەتتىك ءتىلدى تاڭداۋ قاجەت. زاڭعا سايكەس تەرگەۋ امالدارى قاي تىلدە بولسا, ءىس تە سول تىلدە قوزعالاتىنىن ۇمىتپاعان ابزال.
ۇشىنشىدەن, تەرگەۋشى دە, پروكۋرور دا, سۋديا دا مەملەكەتتىك تىلدە ءىستى تەرگەۋ, زاڭدىلىقتى قاداعالاۋ, جازا بەلگىلەۋ جۇمىستارىن جۇزەگە اسىرۋى ءۇشىن مەملەكەتتىك تىلدە ءوتىنىش بەرۋدى تالاپ ەتكەن ءجون.
ءىس مەملەكەتتىك تىلدە قوزعالسا, ودان ءارى قاداعالانسا جانە سوت ءىسى قازاقشا جۇرگىزىلسە, ودان مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەتىندەر ۇتادى. مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن تەرگەۋشىگە, قورعاۋشىعا, پروكۋرورعا, سۋدياعا, سوت قىزمەتكەرىنە جۇمىس تابىلادى ءارى ءتىلدىڭ مارتەبەسى دە وسەدى.
مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىنە كەلسەك, ونىڭ زاڭ جۇزىندە مارتەبەسى باسىم. سول سەبەپتى ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىندە ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋگە جوعارعى سوت مەيلىنشە جاعداي جاساپ كەلەدى. اتاپ ايتساق, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى جاقىپ اسانوۆ سوت جۇيەسىندەگى مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىلدىرۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق كەڭەستە سويلەگەن سوزىندە بىلاي دەگەن بولاتىن:
«رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 70%-ى – قازاق ءتىلدى ازاماتتار. بۇل تسيفر تەز ءوسىپ كەلە جاتىر. بۇل دەگەنىمىز مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى تالاپ جىل سايىن ەمەس, كۇن سايىن قاتايا بەرمەك. تەك پروتسەسسۋالدىق قۇجاتتاردى مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋ از. ەندى سوت پروتسەستەرىن جاپپاي قازاق تىلىنە كوشىرۋىمىز كەرەك.
حالىققا ەڭ الدىمەن كەرەگى – سوتقا دەگەن سەنىم. ال سەنىم قاي كەزدە بولادى؟
سۋديا ءوز شەشىمىن قيىن زاڭ تەرمينىمەن ەمەس, وڭاي, قاراپايىم تىلمەن ءتۇسىندىرىپ جەتكىزە بىلسە, سوندا عانا ازاماتتار سوتپەن كەلىسىپ, جوعارىعا شاعىم ازايادى».
تاعى ءبىر مىسال. رەسپۋبليكا سۋديالارىنىڭ VIII سەزىندە «سوت اكتىلەرىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى ۇلگىلەرى» جيناعى تانىستىرىلدى.
باسىلىمدى تانىستىرا وتىرىپ, جوبا جەتەكشىسى نۇرگۇل قاراعويشينا قىلمىستىق جانە ازاماتتىق ىستەر بويىنشا 300 سوت اكتىسىنەن جانە كولەمى 700 بەتتەن تۇراتىن جيناقتى ازىرلەۋگە ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىت كەتكەنىن حابارلادى.
«جيناق ماتەريالدارىن عىلىمي تالداۋ ءۇشىن ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ زاڭ جانە فيلولوگيا فاكۋلتەتتەرىنىڭ عالىمدارىنا جۇگىندىك. زاڭ ساراپتاماسىن اۋماقتىق ورگانداردىڭ جانە جوعارعى سوتتىڭ سۋديالارى جۇرگىزدى», دەدى ن.قاراعويشينا.
كوپ ساتىلى تەكسەرۋدەن كەيىن يۋسايد قولداۋىمەن كىتاپتىڭ 1 مىڭ داناسى شىعارىلدى.
قازىرگى ۋاقىتتا «سوت اكتىلەرىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى ۇلگىلەرى» جيناعى جۇمىس بارىسىندا پايدالانۋ ءۇشىن اۋماقتىق ورگاندارعا جىبەرىلدى. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن وسىرەتىن كىتاپتىڭ كوپشىلىك تاراپىنان قولدانىستا بولۋى ءۇشىن ەلەكتروندىق نۇسقاسى ازىرلەنىپ جاتىر.
ءيا, كوپ سوزدەن, ءبىر مەزەت, اتقارىلعان ءىس جاقسى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ سوت ءىسىن قاراۋداعى بەدەلىن ارتتىرايىق دەسەك, الدىمەن وزىمىزدەن باستايىق, اعايىن!
نۇرلان قالقا,
جوعارعى سوت توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى
