جوعارىدا ەسىمدەرى اتالعان سپورتشىلار «تۋر دە فرانس» باسەكەسى بارىسىندا ءتۇرلى الاياقتىق ارەكەتتەرگە بارعان ەكەن. ماسەلەن, موريس گارەن العا شىققان بەتتە ارتىنا شەگە مەن اينەكتەردى قاساقانا تۇردە لاقتىرعان. سونىڭ سالدارىنان ونى وكشەلەپ كەلە جاتقانداردىڭ دوڭگەلەكتەرى جارىلىپ, ءبىراز ابىگەرگە تۇسسە كەرەك. ليۋسەن پوتە بەلگىلەنگەن قاشىقتىقتىڭ ءبىراز بولىگىن كولىكپەن ءجۇرىپ ءوتىپتى. يپپوليت وكۋتيۋرە بالىق ۇستايتىن قارماق ءجىپتىڭ ءبىر شەتىن الدىنداعى كولىكتىڭ بامپەرىنە بايلايدى. ەكىنشى جاعىن تىسىنە قىسىپ الادى. وسىلايشا مارەگە جانى قينالماي جەتەدى. ال سەزار گارەن بايقاتپاي قارسىلاستارىنىڭ كيىمىنە قىشىما اۋرۋىن قوزدىراتىن ۇنتاقتار سەپكەن.
حح عاسىردىڭ باسىندا «تۋر دە فرانس» تۇنگى مەزگىلدە دە وتە بەرەتىن. سول سەبەپتى دە كوپ جاعدايدا سپورتشىلاردىڭ ارامزا ارەكەتتەرىن قازىلار دا, باسقالار دا بايقاماي قالاتىن. وسى جايتتىڭ بارلىعى تولىقتاي دالەلدەنگەن سوڭ العاشقى ءتورت ورىندى يەلەنگەن ۆەلوشاباندوزدىڭ ناتيجەلەرى ەسەپكە الىنبادى. سونىمەن قوسا الاياقتار بىرەر جىل بويى جارىستارعا قاتىسۋ قۇقىعىنان ايىرىلدى. ءسويتىپ ەكىنشى مارتە ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان ايتۋلى كوپكۇندىكتىڭ باس جۇلدەسى بەسىنشى ورىندى يەلەنگەن فرانتسيانىڭ وكىلى انري كورنەگە بۇيىرادى. ءبىر عاجابى, ءدال وسى كۇنگە دەيىن كورنەدەن باسقا بىردە-ءبىر ۆەلوشاباندوز 20 جاسىندا «تۋر دە فرانستا» توپ جارماعان. ياعني بۇل كورسەتكىشتىڭ مۇرتى بۇزىلماي تۇرعانىنا 116 جىلدان اسا ۋاقىت بولدى.
جالپى, سپورت سالاسىندا ارامزا ارەكەتتەرگە باراتىن الاياقتار از ەمەس. ارزان جولمەن ابىروي جيىپ, مول ولجاعا كەنەلۋدى كوزدەگەن كەيبىر پەندەلەر ءتۇرلى قيتۇرقىلىق ىستەيدى. ولاردىڭ ويى – جالپىعا بىردەي قويىلاتىن تالاپتاردى بۇزىپ, ساقتالۋعا ءتيىس ەرەجەلەردى اينالىپ ءوتىپ, «اۋىردىڭ ۇستىمەن, جەڭىلدىڭ استىمەن» ءجۇرۋ ارقىلى جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلۋ. بىراق كوپ ۇزاماي ونداي ارامزالاردىڭ ارەكەتتەرى اشكەرەلەنىپ, سان ميلليون جانكۇيەردىڭ الدىندا ابىرويدان جۇرداي بولادى. ەندى وسى تاقىرىپقا بايلانىستى بىرنەشە دەرەكتى العا تارتايىق.
ءدال سول 1904 جىلى اقش-تىڭ سەنت-لۋيس قالاسىندا الاۋى تۇتانعان وليمپيا ويىندارىندا امەريكالىق جەلاياق فرەد لورتس الدىنا جان سالمادى. 20 جاستاعى جالىنداپ تۇرعان جىگىتتىڭ مىقتىلىعى مەن وجەتتىگى بارشا جانكۇيەردى ءسۇيسىندىردى. سەبەبى 42 شاقىرىمدىق مارافوندى ول ەش قينالماي جۇگىرىپ وتكەندەي اسەر قالدىردى. تىپتەن بەت-الپەتىنەن شارشاعاندىقتىڭ ەش نىشانى بايقالمادى. مارە سىزىعىن قيىپ وتكەن بەتتە ول كورەرمەندەردىڭ قۇشاعىنا ەنىپ, قۇرمەتكە بولەندى. گۇل شوقتارىن الىپ, اقش پرەزيدەنتى تەودور رۋزۆەلتتىڭ قىزىمەن سۋرەتكە ءتۇسىپ تە ۇلگەردى. ەندى بىرەر مينۋتتان كەيىن لورتستىڭ موينىندا وليمپيادانىڭ التىن مەدالى جارقىراۋعا ءتيىس ەدى...
ىلە-شالا تورەشىلەر مىنگەن كولىك ستاديونعا كەلىپ توقتادى. اسىعا-ۇسىگە جەتكەن قازىلار جەڭىمپاز جىگىتتىڭ «ەرلىگىن» جالپاق جۇرتقا جاريا ەتتى. سويتسە لورتس 15 شاقىرىم جۇگىرگەننەن كەيىن قاتتى شارشاپ-شالدىعادى. بەلگىلەنگەن مەجە بىلاي تۇرسىن, ودان ءارى جارىستى جالعاستىرا المايتىنىن تۇسىنگەن ول ايلاعا جۇگىنەدى. جەلاياق جولدا كەلە جاتقان ماشينالاردى الما-كەزەك توقتاتىپ, ءوزىنىڭ «جۇمىسىن» ءبىراز جەڭىلدەتىپ الادى. وسى جايتتان قۇلاعدار بولعان قازىلار ونى جارىستان قۋادى. ناتيجەسىندە, وليمپيادا چەمپيونى اتاعى 28 جاستاعى اقش مارافونشىسى توماس حيكسكە بۇيىرادى. ال ونىڭ وتانداستارى البەرت كوري مەن ارتۋر نيۋتون ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ورىنداردى يەلەنەدى.
بايىپتاپ قاراساڭىزدار, مارافونشىلار سايىسىندا داۋلى جاعدايلار ءجيى بولىپ تۇرادى. ولاردى جەلاياق دەگەننەن گورى, الاياق دەگەن ءجون شىعار. سونداي وقيعالاردىڭ ءبىرى وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىندا (وار) ءداستۇرلى تۇردە ءوتىپ تۇراتىن «كومرادس» ۋلترامارافونىندا بولعان... جارىس پيتەرماريتسبۋرگتەن باستالىپ, دۋرباندا ءوز مارەسىنە جەتەدى. كۆازۋلۋ-ناتال شتاتىندا ورنالاسقان اتالعان قوس شاھاردىڭ اراسى 90 شاقىرىمدى قۇرايدى. 1999 جىلى سەرحيو موتسونەنگ ەسىمدى جەلاياق وسى دودادا توعىزىنشى ورىنعا تابان تىرەيدى. ول جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلە الماسا دا, وسى ناتيجەنىڭ وزىنە قاتتى قۋانادى. ويتكەنى «كومرادستا» العاشقى وندىققا ەنگەن سپورتشىلارعا قوماقتى سىياقى بەرىلەدى. الايدا كوپ ۇزاماي سەرحيونىڭ بىلىعى اشىلادى. بەلگىلەنگەن قاشىقتىقتى ول ءوزىنىڭ ەگىزى – فيك ەكەۋى الماسىپ جۇگىرگەن ەكەن. بەينەتاسپانى قايتا كورۋ بارىسىندا كوميسسيا مۇشەلەرى سپورتشىنىڭ ساعاتى بىرەسە سول قولىندا بولسا, بىرەسە وڭ قولىندا ەكەنىن بايقاعان. بىردە اياعىندا تىرتىق بولسا, بىردە جوق. سول ارەكەتى ءۇشىن سەرحيو موتسونەنگ 11 جىلعا سپورتتان شەتتەتىلەدى.
ءدال وسىنداي جاعداي 1984 جىلى لوس-اندجەلەس وليمپياداسىندا دا ورىن العان. پۋەرتو-ريكونىڭ سپورتشىسى مادلەن دە حەسۋس جەڭىل اتلەتيكانىڭ بىرنەشە ءتۇرى بويىنشا ونەر كورسەتەدى. دەسەك تە ۇزىندىققا سەكىرۋ بارىسىندا جاراقات الىپ قالادى دا, ەستافەتالىق سايىستا ونى وزىنەن اۋمايتىن سىڭارىمەن الماستىرادى. بۇل جاعداي دا قىراعى قازىلاردىڭ نازارىنان تىس قالمايدى.
2011 جىلى مونرەال مارافونى بارىسىندا كۇش-قۋاتى تاۋسىلعان جەرگىلىكتى سپورتشىلاردىڭ ءبىرى ۆەلوسيپەدكە ءمىنىپ, ءبىراز ءجۇرىپ وتەدى. سونى بايقاپ قالعان فوتوتىلشىلەردىڭ ءبىرى بەيباقتى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الىپتى. ءدال سول فوتو ارقىلى ۆەلوشاباندوزدىڭ «قىلمىسى» اشكەرە بولادى. سول سەكىلدى مارافونشىلار باسەكەسىندە مەترو, تاكسي, اۆتوبۋس جانە تاعى باسقا كولىك قۇرالدارىنا ءمىنىپ, ءوز جۇمىستارىن ءبىراز «جەڭىلدەتىپ الۋعا» تىرىسقان جەلاياقتاردىڭ قاتارى قالىڭ.
الاياقتار قاتارىندا كسرو-نىڭ ايگىلى بەسسايىسشىسى بوريس ونيششەنكو دا بار. ول ءوز ءداۋىرىنىڭ تەڭدەسسىز سپورتشىلارىنىڭ ءبىرى سانالدى. ول 1968 جىلى مەحيكو وليمپياداسىندا ءبىر كۇمىس السا, 1972 جىلى ميۋنحەندە ءبىر التىن مەن ءبىر كۇمىس مەدالدى يەلەندى. ودان بولەك الەمنىڭ ءتورت دۇركىن چەمپيونى, ەكى مارتە كۇمىس جانە ءتورت دۇركىن قولا جۇلدەگەرى دەگەن اتاقتارى تاعى بار. ءدال سول بەسسايىسشى 1976 جىلى مونرەالدا الاۋى تۇتانعان وليمپيا ويىندارىندا دا ونەر كورسەتتى. كوماندالىق سايىستا ونيششەنكونىڭ ايدارىنان جەل ەسىپ, قارسى كەلگەندەردىڭ بارلىعىن قوعاداي جاپىرىپ كەلە جاتتى. سەمسەرلەسۋشىلەر سايىسىندا ونىڭ جولى ۇلىبريتانيانىڭ بەتكەۇستارى دجەرەمي فوكسپەن قيىستى. تارتىستى ايقاس بارىسىندا بوريس ءوز سەمسەرىن قارسىلاسىنا قاداۋعا تالپىنادى. فوكس دەر كەزىندە تايقىپ ۇلگەرەدى. الايدا بريتاندىقتىڭ ارتىنداعى شامى جارق ەتىپ جانىپ, سوققىنىڭ ءدال تيگەنىن كورسەتەدى. وسى وقيعانىڭ كۋاسى بولعان كوپشىلىك اڭ-تاڭ. تورەشىلەر قانداي شەشىم قابىلداۋ قاجەتىن بىلمەي دال بولادى. قازىلار القاسى اقىلداسا كەلە, ونيششەنكونىڭ سەمسەرىن ەكسپەرتيزاعا جىبەرۋدى ءجون كورەدى. سول كەزدە اقيقاتتىڭ بەتى اشىلادى. كسرو سپورتشىسى ءوزىنىڭ قارۋىنا قوندىرعى ورناتىپ العان ەكەن. ەگەر سونىڭ تۇيمەشەگىن باسىپ قالسا بولعانى. باعىتتاعان سوققىسى تيمەسە دە, شام جارق ەتىپ جانادى.
الاياقتار جايىندا اڭگىمە قوزعالعاندا 2000 جىلعى پاراليمپيا ويىندارى ەرىكسىز ەسكە ورالادى. باسكەتبولشىلاردىڭ سيدنەيدەگى سايىسىندا يسپانيا قۇراماسى باس جۇلدەنى ولجالادى. ءيا, سول كەزدە جانكۇيەرلەر جەڭىمپازدارعا ورىندارىنان تىك تۇرىپ قۇرمەت كورسەتتى. تاعدىر تالكەگىنە تۇسسە دە جىگەرلەرى جاسىماي, قايراتتارى قاجىماعان ادامداردىڭ ەرلىگىنە ءتانتى بولدى. ولاردىڭ جەڭىسكە جەتۋ جولىنداعى جانكەشتىلىگى مەن ومىرگە قۇشتارلىعىنا ءسۇيسىندى. كەيىننەن ارنايى كوميسسيانىڭ تەكسەرۋى بارىسىندا اتالعان كوماندا ساپىنداعى 10 ويىنشىنىڭ ون ەكى مۇشەسى ساۋ ەكەنى انىقتالدى. ولاردىڭ دەنساۋلىعىنان ەشقانداي اقاۋ تابىلماعان. مىنە, سول الاياقتار وزگە مەملەكەتتەردىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامدارىنان قۇرالعان كوماندالاردى ويسىراتا ۇتىپ, باس جۇلدەنى يەلەنەدى. وسىدان اسقان سوراقىلىق بولا ما؟!
ءححى عاسىر تابالدىرىقتان اتتاعان تۇستا شاحماتشىلار سايىسىندا ۋماكاند شارمانىڭ اتاعى شىعا باستادى. بۇرىن-سوڭدى كوپشىلىك كوزىنە تۇسە قويماعان ءۇندىستان وكىلى قىسقا عانا مەرزىم ارالىعىندا كەرەمەت ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. تىپتەن شاحمات الەمىندە وراسان زور بەدەلى بار ويىنشىلاردىڭ وزدەرىن ساستىراتىنداي دارەجەگە جەتتى. بىراق 2006 جىلى بارلىق بىلىقتىڭ بەتى اشىلدى. سويتسە ۋماكاند كەزدەسۋگە شاعىن عانا قۇلاققاپ كيىپ شىعادى ەكەن. ونى جالبىر شاشى جاسىرىپ تۇرادى. سول ارقىلى ۇيىندە جاتقان ارىپتەسى شارماعا اقىل-كەڭەس بەرىپ وتىرعان.
2010 جىلى رەسەيدىڭ حانتى-مانسيسك قالاسىندا وتكەن شاحماتشىلار وليمپياداسىندا ورىن العان وقيعانىڭ اقىرى دا ۇلكەن داۋ-دامايعا ۇلاستى. تارقاتىپ ايتساق, فرانتسيا قۇراما كومانداسىنىڭ مۇشەسى سەباستيان فەللەردىڭ جارىس بارىسىندا كومپيۋتەردىڭ كومەگىنە جۇگىنگەنى ءمالىم بولدى. شارشى تاقتاعا ۇڭىلگەن بەتتە ول باپكەرى ارنو وشار ارقىلى پاريجدە تۇرىپ جاتقان, اتالعان مەملەكەتتىڭ تاعى ءبىر بەلدى ويىنشىسى سيريل مارتسولوعا ۇيالى تەلەفونمەن «sms» جىبەرەدى. ءوز كەزەگىندە مارتسولو كومپيۋتەردەگى ارنايى باعدارلامانى پايدالانا وتىرىپ, بارلىق كومبيناتسيانى دەرەۋ تالدايدى. وسىلايشا وتانداسىن قاجەتتى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرادى. وليمپيادانىڭ قورىتىندىسى بويىنشا فەللەر 10 مۇمكىندىكتەن 6 ۇپاي جىيادى. بۇل 19 جاستاعى ويىنشى ءۇشىن وتە جاقسى كورسەتكىش ەدى. ال فرانتسيا قۇراماسى ۇزدىك 10 كوماندانىڭ قاتارىنا قوسىلادى. بۇل جاعداي كوپشىلىككە بەلگىلى بولعان سوڭ قۇزىرلى ورگاندار سەباستيان فەللەر, سيريل مارتسولو جانە ارنو وشاردى ءتۇرلى مەرزىمگە ۇلكەن سپورتتان شەتتەتەدى.
قارت تاريحقا ۇڭىلسەك, سپورتتىق سايىستار باعزى زاماندا دا الاياقتارسىز وتپەگەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ءبىر عانا مىسال, ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ ءى عاسىرىندا ءومىر سۇرگەن ريم يمپەراتورى نەرون دا اتاققۇمار بولعان دەسەدى. بىردە وليمپيا ويىندارىندا توپ جارۋدى ماقسات تۇتقان ول جارىس جولىنا شىعۋعا بەل بۋادى. بارلىق قازىلار مەن قارسىلاستارىن قورقىتىپ تاستاعان يمپەراتور سپورت سايىسىنىڭ بارلىق ءتۇرى بويىنشا جەڭىمپاز اتانادى. ال ات ارباشىلاردىڭ جارىسى تىپتەن ەرەكشە وتەدى. نەروننىڭ ارباسىنا 10 سايگ ۇلىك جەگىلسە, وزگە قاتىسۋشىلاردا ءۇش-اق تۇلپاردان بولعان. مىنە, سپورتشىلار سايىسىنداعى باعزى زاماندا باستالعان الاياقتىق كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى...
